ظرفیت های توسعه در طرح «کمربند و راه»

با خروج آمریکا از برجام و بازگشت مجدد تحریم‌ها در ابعاد مختلف، ذیل سیاست فشار حداکثری بر ایران طی دو سال گذشته، امکان برخورداری از منافع اقتصادی در قالب همکاری‌های بین‌المللی برای ایران بسیار محدود شده است. با توجه به چنین شرایطی، نیاز است تا در راستای کسب منافع حداکثری، دو نکته مورد توجه ویژه قرار گیرد؛ از یک سو، بسیاری از قراردادهای تجاری و معاهدات اقتصادی میان کشورها ذیل ابتکار کمربند و راه، به خصوص برای کشورهای تحت تحریمی نظیر روسیه که یکی از فعال‌ترین کشورها در حوزه برخورداری از تسهیلات تجاری و زیرساختی این ابتکار است، نشان از محدودیت منابع و فرصت اندک ایران دارد. در عین حال اقدامات ترکیه در فعال‌سازی کریدور آسیای مرکزی و کمرنگ نشان دادن توانمندی‌های لجستیکی قابل تحقق ایران تحت تحریم را نیز می‌توان در قالب زنگ خطری برای از دست رفتن فرصت‌هایی دانست که به واسطه بسیاری از مشکلات ساختاری در کنار محدودیت‌های تحریمی از ایران سلب شده است.
به نظر می‌رسد که توصیه ورود فعال ایران به این ابتکار در وهله اول، توصیه‌ای بر لزوم رفع موانع تحریمی در راستای از دست نرفتن فرصت‌های اقتصادی در شرایطی باشد که محدودیت منابع و کنشگری فعالانه رقبای منطقه‌ای، بر اهمیت ورود فعالانه به این ابتکار افزوده است. بر همین اساس هدف این گزارش را که با عنوان «پتانسیل‌های ایران ذیل ابتکار کمربند و راه در دوران همه‌گیری کرونا» از سوی موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی منتشر شده، می‌توان ارائه چشم‌اندازی شفاف و کاربردی از وضعیت فعلی ابتکار کمربند و راه و پتانسیل‌های جدید ایجاد شده در آن به واسطه شرایط ناشی از همه‌گیری کرونا دانست که ادامه روند فعلی تحریم‌ها و عدم اقدام مناسب و عاجل برای مرتفع ساختن آنها یک فرصت‌سوزی بزرگ با هزینه‌های بالا برای جبران آن در آینده‌ای نه‌چندان دور محسوب می‌شود چرا که محدودیت منابع و کنشگری فعالانه رقبای منطقه‌ای ایران، فرصت برخورداری از امکانات فعلی را از ایران خواهد گرفت که این مساله را می‌توان آسیبی جدی به منافع ملی تفسیر کرد.
منافع استراتژیک چین و ایران
از سوی دیگر با وجود این موانع تحریمی در صورتی که بتوان ایران را به عنوان یک شریک استراتژیک با برنامه‌های بلند‌مدت ساختاری در راستای ورود فعال به ابتکار کمربند و راه معرفی کرد، می‌توان برای کشور چین منافعی استراتژیک در همکاری با ایران ذیل این ابتکار تعریف کرد؛ چنین سیاستی می‌تواند علاوه بر افزایش امکان همکاری سایر کشورها با ایران تحت تحریم به دلیل منافع ساختاری، موجبات کاهش اثرات تحریم و برخورداری از تسهیلات این طرح را مهیا کند. در حال حاضر نیز مساله همه‌گیری کرونا و اثرات اقتصادی آن، پتانسیل همکاری بیشتر برای ایران به دلایلی نظیر تاکید ویژه چین بر بخش‌های سلامت و دیجیتال در این ابتکار مهیا کرده است.
ابتکار کمربند و راه به عنوان یک پدیده فرامرزی در برابر بحران ناشی از همه‌گیری کووید۱۹ آسیب‌پذیر است. درصد قابل توجهی از پروژه‌های ابتکار کمربند و راه نظیر کریدورهای تجاری و لجستیکی ماهیتی فرامرزی دارند که اختلال در روند آنها به معنای آسیب‌پذیری ابتکار در سطوح کلان خواهد بود. اثرات منفی کووید۱۹ بر ابتکار کمربند و راه می‌تواند بر اجرای بی‌نقص و کارآمد پروژه‌های آن اثرگذار باشد. این آسیب‌ها را می‌توان در بخش‌های مختلف مشاهده کرد:
۱) مسافرت و حمل‌ونقل مرزی در حال حاضر با محدودیت‌های متعددی روبه‌رو است. از آنجا که ابتکار کمربند و راه، تا حدود زیادی در حوزه گسترش امکان جابه‌جایی کالاها، خدمات و مردم تعریف و عملیاتی شده است، ایجاد چنین محدودیت‌هایی به واسطه ایجاد زمینه‌های انقباض تجارت، سرمایه‌گذاری و حمل‌ونقل مسافر، ضربه مستقیمی به ابتکار وارد خواهد کرد. خسارت سنگینی که هم‌اکنون به زنجیره‌های ارزش جهانی وارد شده است، بر تاثیر منفی جابه‌جایی‌های مرزی کالاها افزوده است.مساله بعدی مربوط به نگرانی‌ها در حوزه بدهی و ثبات مالی کشورهای دریافت‌کننده کمک در ابتکار کمربند و راه است. بسیاری از کشورهای دریافت‌کننده کمک‌های اقتصادی در جرگه کشورهای کم‌درآمد با رشد اقتصادی ناپایدار هستند. بنابراین گسترش بحران‌های اقتصادی ناشی از شیوع کرونا می‌تواند بحران بدهی را در این کشورها عمیق‌تر کند.
با توجه به چالش‌های اقتصاد چین در پی همه‌گیری کرونا، این نگرانی وجود دارد که منابع مالی کمتری نسبت به دوران پیش از این همه‌گیری برای تامین اعتبار پروژه‌های ابتکار در دسترس باشد؛ پروژه‌هایی که نه‌تنها سرمایه‌بر هستند بلکه به امتیازات ویژه مالی (منابع مالی ارزان، بلندمدت و در دسترس) نیاز دارند اما در حال حاضر، بخشی از منابع مالی چین برای تحریک اقتصاد ملی خود در کوتاه‌مدت اختصاص پیدا خواهد کرد که تردیدهایی را در حوزه روند آتی سرمایه‌گذاری چین در این شرایط ایجاد می‌کند. کاهش میزان سرمایه‌گذاری چین در شش ماه نخست ۲۰۲۰ که در ادامه به آن پرداخته شده است، گواهی بر این مدعاست.
بسیاری از پروژه‌های ابتکار کمربند و راه از طریق پیمانکاران چینی در خارج از کشور و ده‌ها هزار کارگر چینی در خارج از کشور در حال اجرا هستند. در حال حاضر چنین نیروی کار خارجی بزرگی از نظر استقرار و حرکت مرزی با موانع متعددی روبه‌رو است.
مقوله چندجانبه‌سازی ابتکار کمربند و راه در سال ۲۰۱۹ آغاز شده است و به نظر می‌رسد که اولین نتایج مهم آن در سال ۲۰۲۰ محقق شود. تحت فرآیند چند‌جانبه‌سازی، انتظار می‌رفت که بسیاری از موسسات مالی بین‌المللی با بودجه بالایی وارد بازی شوند (به عنوان مثال بانک جهانی، بانک توسعه آسیایی، بانک توسعه اسلامی، بانک سرمایه‌گذاری زیرساخت آسیایی، بانک توسعه جدید بریکس، بانک توسعه بین‌المللی آمریکایی، صندوق توسعه پایدار اروپا) و در تامین بار مالی ایجاد زیرساخت‌ها با چین مشارکت کنند. در شرایط بحرانی فعلی، سازمان‌های مالی بین‌المللی، منابع مالی و انسانی خود را برای مبارزه با بحران به کار می‌گیرند بنابراین منابع مورد نیاز برای پروژه‌های طولانی‌مدت زیرساختی محدود می‌شود.
شرایط اقتصادی حاکم بر ابتکار کمربند و راه
با توجه به آسیب‌پذیری اقتصاد ایران در همزمانی شیوع کرونا و محدودیت‌های تحریمی به نظر می‌رسد کشوری قابلیت همکاری با ایران را داشته باشد که بهتر از بقیه کشورها از پس مدیریت چالش‌های اقتصادی ناشی از این همه‌گیری برآمده است. اگرچه شیوع این بیماری و محدودیت‌های اقتصادی ناشی از آن بر بسیاری از پروژه‌های بین‌المللی از جمله ابتکار کمربند و راه اثر گذاشته است اما با توجه به آمار این حوزه و عملکرد اقتصادی چین در این دوره، می‌توان این ابتکار را یکی از موفق‌ترین پروژه‌های بین‌المللی دانست که قابلیت منتفع شدن ایران در آن بیش از سایر همکاری‌های منطقه‌ای مهیاست. در واقع تمسک به گسترش روابط با کشورهای منطقه به عنوان تنها آلترناتیو دوره تحریم، فرصت اقدامات کلیدی و اثرگذار ساختاری را از بدنه مدیریتی و اجرایی کشور سلب می‌کند اما اقدام برای ورود به پروژه موفق کمربند و راه را می‌توان سیاستی اثرگذار در کاهش اثرات تحریم در نظر گرفت. در حال حاضر نیز تسهیلات حوزه سلامت و بخش دیجیتال در این ابتکار را می‌توان در قالب پتانسیل‌های نوظهور این ابتکار برای مقابله موثر با اثرات اقتصادی مخرب این همه‌گیری در نظر گرفت که پس از بررسی وضعیت اقتصادی فعلی ابتکار، بیشتر به آن پرداخته شده است.
طبق برآورد وزارت بازرگانی چین، حجم کل تجارت کالا بین چین و کشورهای ابتکار از حدود ۱ تریلیون دلار در سال ۲۰۱۳ به ۳۴/۱ تریلیون دلار در سال ۲۰۱۹ افزایش یافته است. سهم کشورهای ابتکار از کل تجارت چین در سال ۲۰۱۹ نیز به تقریبا ۳۰ درصد رسیده است. طبق ارزیابی‌های موسسه امریکن‌اینترپرایز، قراردادهای سرمایه‌گذاری و ساخت و ساز مستقیم چین با کشورهای ابتکار از سال ۲۰۱۳ به بیش از ۹۰۰ میلیارد دلار رسیده است. در سه ماه اول سال ۲۰۲۰ نیز ارزش کل پروژه‌های جدید کمربند و راه از ۲۵ میلیارد دلار فراتر رفته است. طبق داده‌های وزارت بازرگانی چین از ژانویه تا آگوست سال ۲۰۲۰، سرمایه‌گذاری مستقیم غیرمالی شرکت‌های چینی در ۵۴ کشور شرکت‌کننده ابتکار کمربند و راه، ۸/۱۱ میلیارد دلار بوده است که رشدی ۵/۳۱ درصدی را نسبت به مدت مشابه در سال گذشته ثبت کرده است. البته سرمایه‌گذاری مستقیم مالی در این دوره نسبت به مدت مشابه در سال قبل روندی کاهشی را ثبت کرده که در بخشی مجزا به آن پرداخته شده است. میزان سرمایه‌گذاری مستقیم غیرمالی، ۲/۱۷ درصد از کل سرمایه‌گذاری مربوط به این دوره را به خود اختصاص داده است که ۸/۴ درصد نسبت به سال گذشته افزایش داشته است. مقصد اصلی این سرمایه‌گذاری‌ها سنگاپور، اندونزی، لائوس، ویتنام، کامبوج، مالزی، تایلند، قزاقستان، امارات متحده عربی و میانمار هستند.
در حوزه قراردادهای بین‌المللی ساخت و ساز نیز در شش ماه اول ۲۰۲۰ کشور چین ۹۳۶/۲ قرارداد جدید را با ۶۱ کشور شرکت‌کننده در ابتکار امضا کرده است که با ارزش ۹۵/۷۲ میلیارد دلار آمریکا، کاهشی ۲/۶ درصدی را نسبت به مدت مشابه در سال گذشته تجربه کرده است. این قراردادها ۵۴ درصد از کل قراردادهای بین‌المللی ساخت‌وساز چین در این دوره را تشکیل می‌دهند. ارزش کار انجام شده نیز ۰۲/۴۶ میلیارد دلار آمریکاست که ۸/۷ درصد نسبت به مدت مشابه سال گذشته کاهش داشته است. آمار این وزارتخانه در مورد همکاری در بخش خدمات نیروی کار خارج از کشور چین نیز از ژانویه تا ژوئن ۲۰۲۰ نشان می‌دهد که انواع مختلف کارگران اعزامی به خارج از چین در نیمه اول سال جاری بالغ بر ۱۳۳۰۰۰ نفر بوده است که ۱۰ هزار و ۲۰۰ نفر نسبت به سال گذشته کاهش داشته است. از این میان، تعداد کارگران اعزامی برای پروژه‌های قراردادی ۷۳۰۰۰ نفر و برای همکاری‌های کارگری ۶۰۰۰۰ نفر بوده است.
با گسترش ویروس کرونا در سطح جهانی، بسیاری از کشورها اقداماتی را در حوزه قرنطینه و محدودیت‌های مرتبط با تردد انجام داده‌اند. این اقتصادها به دلیل افت شدید فعالیت اقتصادی‌شان متحمل خسارات بی‌سابقه‌ای شده‌اند. شوک وارده به تولید ناخالص داخلی جهانی و محدودیت‌های بودجه‌ای، با توجه به سیستم‌های بهداشتی کمترتوسعه‌یافته و سطح بدهی بالاتر، تاثیر بزرگ‌تری بر کشورهای کمترتوسعه‌یافته خواهد داشت. اقتصاد داخلی چین طی سه ماهه اول سال ۲۰۲۰ به دلیل شیوع ویروس کرونا ۸/۶ درصد منقبض شده است. با وجود آنکه ذخایر ارزی چین طی این دوره ثابت مانده است، مشخصا این کشور در کوتاه‌مدت به شکل فزاینده‌ای بر موضوعات داخلی تمرکز خواهد کرد. به نظر می‌رسد که چین برای ادامه روند فعالیت ابتکار، طیف گسترده‌ای از گزینه‌های تامین مالی و پروژه‌های چندجانبه را مورد توجه قرار خواهد داد. گزینه‌های مختلف مالی با مشارکت سهامداران متعدد در پروژه‌های ابتکار می‌تواند مدیریت این پروژه را بهبود بخشد و وابستگی آن به سرمایه چین را کاهش دهد.
سناریوهای اقتصادی پیش‌رو
بررسی پیش‌بینی‌های کارشناسی صورت‌گرفته از واکنش‌های آتی کشورها به همه‌گیری کرونا، می‌تواند در ساماندهی اقدامات موثر مدیریتی با هدف کاهش اثرات مخرب اقتصادی این بیماری در شرایط تحریمی مفید باشد چراکه پیش‌بینی مناسب اقدامات کشور چین برای ادامه روند توسعه ابتکار کمربند و راه، چشم‌انداز روشن‌تری از آینده این ابتکار و منافع احتمالی ایران مهیا می‌کند.
اولین سناریو، بازیابی آسان شرایط است که در آن، موسسات مالی آسیب‌دیده و همچنین پروژه‌هایی نظیر ابتکار کمربند و راه که هم‌اکنون نیز استراتژی‌هایی را برای بهبودی پیگیری می‌کنند، موفق شده و شرایط را ساماندهی کنند.
سناریوی دوم با همکاری بیشتر کشورهای پیشرفته در کمک به بهبودی کشورهای کمترتوسعه‌یافته تعریف می‌شود؛ در واقع عدم توانایی برخی کشورها در ساماندهی شرایط اقتصادی‌شان که ناشی از همه‌گیری کرونا بوده است، با کمک کشورهایی نظیر چین ذیل ابتکار کمربند و راه، هماهنگ و پیگیری می‌شود. البته این سناریو با توجه به شرایط وخیم کشورهای توسعه‌یافته‌ای نظیر آمریکا در کنترل بیماری، ممکن است با دشواری‌هایی زیادی روبه‌رو باشد چراکه ممکن است این کشورها خود متحمل خسارات اقتصادی زیادی شده باشند و اقتصاد آنها مانند قبل از همه‌گیری کارایی لازم را از خود نشان ندهد. البته به نظر می‌رسد که کشور چین شرایط مطلوب‌تری در بازسازی اقتصادی خود در دوران همه‌گیری از خود نشان داده است.
سناریوی سوم بدترین حالت ممکن برای هر کشور است به این معنی که گسترش COVID کاهش پیدا نمی‌کند و واکسن‌ها نتایج مورد نظر را به بار نخواهند آورد؛ در نتیجه شرایط محدودیت و قرنطینه به احتمال بالا تمدید می‌شود. پاسخ‌های طبیعی به موارد فوق‌الذکر این است که اقتصاد جهان آسیب بیشتری ببیند و ناآرامی‌های اجتماعی حداقل در کشورهای فقیر و در حال توسعه افزایش یابند.
با توجه به سه سناریوی فوق این سوال مطرح می‌شود که موسسات و پروژه‌های بین‌المللی تا چه اندازه و با چه کیفیتی می‌توانند به بهبود اقتصادی سایر کشورها کمک کنند؟ قبل از همه‌گیری کرونا، صحبت‌هایی در رابطه با منابع مالی مورد نیاز آسیا برای کاهش شکاف توسعه وجود داشت. همان‌طور که پیش‌تر نیز اشاره شد، بانک توسعه آسیا از حدود ۲۶ تریلیون دلار نیاز مالی تا سال ۲۰۳۰ صحبت کرده است تا کشورهای آسیایی بتوانند نیازهای توسعه‌ای خود را مرتفع سازند. در حال حاضر برخی از کشورهای ابتکار کمربند و راه، مانند جیبوتی، قرقیزستان، لائوس، مالدیو، مغولستان، مونته‌نگرو، پاکستان و تاجیکستان از قبل نیز به تامین‌کنندگان مالی این ابتکار بدهکار هستند. با توجه به اینکه اقتصاد این کشورها به دلیل هزینه‌های هنگفتی که طی همه‌گیری انجام شده تحت تاثیر قرار گرفته است، سوال مهم این خواهد بود که کشور چین چگونه می‌خواهد از سرمایه‌گذاری‌های خود در این کشورها که از نظر اقتصادی بسیار پرهزینه هستند محافظت کند. سناریوهای فوق بر مبنای اقدامات کنونی کشورها مطرح شده است. بر این اساس، به نظر می‌رسد که کشور چین با عملکردی موفق در کنترل اثرات این همه‌گیری که در ادامه به آن اشاره شده است، ابتکار کمربند و راه را با پیگیری دو سناریوی اول از بحران کرونا با موفقیت عبور خواهد داد و این نکته می‌تواند برای اقتصاد ایران منشأ اثر در نظر گرفته شود.
بهبود اقتصادی چین
پس از همه‌گیری ویروس کرونا و آسیب‌های اقتصادی ناشی از قرنطینه‌های جهانی، چین توانست انقباض بیش از زیر ۸/۶ درصد رشد تولید ناخالص داخلی خود را در سه ماهه اول سال ۲۰۲۰ متوقف کرده و یک چرخش موفق ۲/۳ درصدی رشد تولید ناخالص داخلی را برای سه ماهه دوم سال مدیریت کند. چین در شرف دستیابی به نرخ رشد سالانه دو تا سه درصدی است و این رقم بالاتر از رشد یک درصدی پیش‌بینی شده صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی در اوایل سال است. این فرآیند چین را از انتظارات رشد سالانه منفی برای همه اقتصادهای بزرگ متمایز می‌کند. برخی از ناظران استدلال می‌کنند که نرخ رشد رسمی چین بیش از اندازه واقعی بیان شده است، اما فروش داخلی این کشور در حال بهبود است و صادراتش در ژوئن سال ۲۰۲۰ در مقایسه با کاهش ۱۶ درصدی تجارت جهانی، نیم‌درصد افزایش یافته است که نشان می‌دهد اقتصاد چین در حال جبران آسیب‌های اقتصادی ناشی از همه‌گیری است. نیکلاس لاردی به عنوان یکی از مراجع آمار اقتصادی چینی از موسسه اقتصاد بین‌المللی پیترسون تخمین می‌زند که اقتصاد چین در سال ۲۰۲۱ می‌تواند ۱۰ درصد بزرگ‌تر از سال ۲۰۱۹ باشد در حالی که ایالات متحده، کانادا، ژاپن و اقتصادهای بزرگ اروپایی در حال کوچک شدن هستند.
به نظر می‌رسد که کشور چین در پی راه‌اندازی استراتژی سلامت و بهداشت در ابتکار کمربند و راه به عنوان یک ابزار مفید در توسعه ابتکار باشد تا کمک‌هایش در این حوزه ساماندهی و ذیل ابتکار هماهنگ شوند. در حال حاضر چین با ارائه کمک ۳۰ میلیون دلاری به سازمان بهداشت جهانی و ارسال تجهیزات پزشکی به کشورهایی مانند ایران، عراق، ایتالیا، پاکستان، لائوس و فیلیپین، انتقال دانش پزشکی خود به کشورهای درگیر با همه‌گیری و یا وعده کمک دو میلیارد دلاری به اقتصادهای در حال ظهور برای مقابله با بحران در پی نمایش مهارت‌های رهبری خود در یک بحران جهانی و افزایش قدرت نرم کشورش است. به نظر می‌رسد که کشور چین در کنترل همه‌گیری و بهبود وضعیت اقتصادی خود، نقش قابل قبول‌تری را نسبت به دیگر کشورهای توسعه‌یافته نظیر ایالات متحده در اقتصاد داخلی و بین‌المللی ایفا کرده باشد.
شرایط پیش‌ روی ایران
با توجه به اینکه جذب سرمایه خارجی در ایران، در شرایط شیوع کرونا و مشکلات داخلی کشورهای سرمایه‌گذار، در کنار موانع تحریمی، بسیار دشوارتر از گذشته است، باید نکاتی را که در سرمایه‌گذاری‌های آتی چین مورد توجه رهبران ابتکار کمربند و راه به عنوان مهم‌ترین طرح سرمایه‌گذاری بین‌المللی چین قرار خواهد داشت، به شکل ویژه‌ای از سوی سیاستگذاران داخلی در نظر گرفته شود چرا که عدم درک مناسب چشم‌اندازهای رهبران چینی در پیشبرد روند موفقیت‌آمیز سرمایه‌گذاری‌ها، فرصت جذب این سرمایه‌ها را برای ایران تحت تحریم بسیار دشوارتر خواهد کرد. در حال حاضر سرمایه‌گذاری‌های چین در کشورهای ابتکار کمربند و راه در شش ماه اول سال ۲۰۲۰ نسبت به مدت مشابه در سال ۲۰۱۹، ۴۹ درصد کاهش یافته است، به نظر می‌رسد که موارد ذیل برای ادامه روند سرمایه‌گذاری موفق این کشور در ابتکار مورد توجه قرار گیرد:
۱) تمرکز بر پروژه‌هایی که از نظر اقتصادی پایدارتر باشند
۲) در نظر گرفتن راهکارهای حمایتی در دریافت بازپرداخت بدهی‌های کشورها و کسب‌وکارهای فعال در ابتکار
۳) افزایش همکاری با سازمان‌های بین‌المللی جهت کسب اعتبار بیشتر و کسب مشارکت سازنده در شرایط بحرانی
۴) ارتقای استانداردهای زیست‌محیطی و اجتماعی به عنوان بستر ضروری همکاری‌های بین‌المللی
با توجه به نکات فوق، ضروری است تا ایران در راستای هر گونه همکاری با چین ذیل ابتکار کمربند و راه، نسبت به رویکرد این کشور به همکاری‌های بین‌المللی به عنوان یک استراتژی تحت پیگیری از سوی چین، توجه بیشتری داشته باشد. اگرچه تاکنون امکان همکاری زیرساختی با چین برای کشورها نیاز کمتری به تامین استانداردهای بین‌المللی و مشارکت در سطوح جهانی داشت، به نظر می‌رسد که زین پس، رعایت استانداردهای جهانی و گسترش روابط با بخش‌های بین‌المللی برای چین از اهمیت بیشتری برخوردار باشد چرا که این کشور در پی کسب اعتبار و همکاری بیشتر با تمامی سازمان‌های بین‌المللی است تا از این طریق بتواند مشروعیت و اثرگذاری این طرح را در حالتی حداکثری محقق کند.
اقدامات آتی چین
با توجه به این مساله که ادامه روند بهبود وضعیت اقتصادی چین پس از همه‌گیری در گرو کشف نقاط قوت طرح‌های داخلی و بین‌المللی این کشور و توسعه به موقع آنها است، در حال حاضر شاهد برنامه‌های جدیدی از سوی این کشور در همکاری با سایر کشورها ذیل ابتکار کمربند و راه هستیم؛ درک صحیح این برنامه‌ها می‌تواند پتانسیل‌های ایران برای کاهش اثرات تحریم و رفع چالش‌های ناشی از همه‌گیری را بهتر معرفی کند.
توسعه راه ابریشم سلامت
بر اساس گفته‌های شی جین پینگ رییس‌جمهور چین، پیگیری برنامه جامع سلامت در آینده‌ای نزدیک به یکی از ابعاد اصلی ابتکار کمربند و راه بدل خواهد شد. این برنامه می‌تواند این امکان را به چین بدهد که ابتکار عمل را به عنوان یک پروژه کاربردی و مناسب برای جهان در دوران پس از کرونا معرفی کند. چنین چشم‌اندازی به چین امکان می‌دهد که برنامه‌های مرتبط با واکنش یکپارچه برای مهار شیوع ویروس و تقویت هماهنگی و همکاری در ایجاد یک اجماع بین‌المللی ذیل ابتکار را با سرعت، جدیت و مشروعیتی بیش از پیش پیگیری کند.
بر اساس اسناد منتشر شده در حوزه راه ابریشم سلامت نظیر بیانیه پکن در اولین مجمع ابتکار کمربند و راه در سال ۲۰۱۷، ایده‌های اصلی راه ابریشم سلامت عبارتند از: تشکیل مجامع منطقه‌ای سطح بالا برای مقامات بهداشتی، ایجاد یک شبکه بهداشت عمومی در ابتکار برای واکنش‌های هماهنگ به موارد اضطراری بهداشت عمومی و ایجاد ظرفیت و آموزش حرفه‌ای. این اسناد همچنین بر همکاری به عنوان مثال در نظارت، کنترل و پیشگیری از بیماری‌های عفونی بین تخصص‌های مرتبط با علوم پزشکی در تحقیق و توسعه و استفاده از طب سنتی تاکید دارند. اهداف دیگر این بخش شامل کمک‌های پزشکی و کمک‌های مالی، مبادله و یادگیری متقابل بین سیستم‌های مختلف بهداشت ملی، پروژه‌های بهداشت مادر و کودک، تجارت و سرمایه‌گذاری در صنایع بهداشتی و استاندارد‌سازی دسترسی به بهداشت و دارو است.
توسعه راه ابریشم دیجیتال
تغییر گسترده فضای حاکم بر اقتصاد کشورها در دوران همه‌گیری و قرنطینه اگرچه ممکن است موقتی باشد، اما عناصر خاصی از آن به طور دائمی در اقتصاد کشورها نهادینه می‌شوند. این تغییرات اجتناب‌ناپذیر در قالب چهارمین انقلاب صنعتی اجتناب‌ناپذیر هستند؛ با این حال، شیوع کرونا باعث تحقق تغییرات، بسیار سریع‌تر از آنچه پیش‌بینی شده بود شد و در نتیجه ظهور چین به عنوان یک قدرت در عرصه فناوری و ارائه‌دهنده زیرساخت‌های دیجیتال جهانی را تسهیل کرد. این گستره تنها مربوط به دیجیتالی کردن فضای کسب‌وکار نیست، بلکه دیجیتالی‌سازی به نوعی پاسخ دولت‌ها در برابر همه‌گیری بوده است. در حال حاضر فرصت‌های زیادی برای تشکیل زنجیره‌های ارزش دیجیتال در برنامه جاده ابریشم دیجیتال وجود دارد؛ فرصت‌هایی که توسط اپراتورهایی نظیر شرکت‌های ICT و یا پلتفرم‌های تجارت الکترونیکی در حال تحقق هستند. همه‌گیری کرونا فرصت‌های بیشتری را برای توسعه بخش دیجیتال جاده ابریشم مهیا کرده است. در چند ماه گذشته سیستم‌عامل‌های مشاوره آنلاین پزشک رونق گسترده‌ای داشته‌اند. با توجه به کمبودهای بخش بهداشت در بسیاری از کشورهای واقع شده در ابتکار کمربند و راه، فناوری‌های پرکاربرد این حوزه، قابلیت بالایی برای انتقال و توسعه خواهند داشت. موفقیت چین در استفاده از هوش مصنوعی و سایر فناوری‌ها موجبات توسعه فعالیت شرکت‌های فناوری چین و تعهد آنها به فعالیت در ابتکار کمربند و راه را مهیا کرده است.
ایران در شاخص آمادگی شبکه که به سنجش ظرفیت کشورها در به کارگیری فناوری اطلاعات و ارتباطات به منظور افزایش رقابت و رفاه مردم می‌پردازد، با کسب امتیاز ۴۴ (از ۱۰۰) رتبه ۸۰ را در بین ۱۲۱ کشور جهان کسب کرده است که نشان‌دهنده نیاز این بخش زیرساختی به امکانات در راستای تجهیز و توسعه بیشتر دارد.
افزایش مشارکت بخش خصوصی
بانک‌های ایالتی چین طی ماه‌های آینده به دلیل افزایش سرمایه‌گذاری در بخش بهداشت داخلی و سایر زیرساخت‌های مرتبط با محدودیت‌های سرمایه‌ای بیشتری در بخش‌های خارجی روبه‌رو خواهند شد. اگر بانک‌های دولتی چین بودجه را کاهش دهند، بخش‌های مالی خصوصی چین نقش بیشتری در ابتکار ایفا خواهند کرد. این بخش‌ها بر سودآورترین بخش‌های مرتبط با زنجیره تامین تجاری سرمایه‌گذاری خواهند کرد بنابراین سرمایه‌گذاری‌های مربوط به پروژه‌های تجاری یا صنعتی با کاربردهای مختلط در راستای جابه‌جایی تولید به مقاصد خارج از چین کم‌هزینه‌تر و با امکان فروش در بازار داخلی و کشورهای ابتکار کمربند و راه افزایش پیدا خواهد کرد.
توسعه همکاری‌های چندجانبه بین‌المللی
جنگ تجاری ایالات متحده و چین و همه‌گیری کرونا انگیزه بیشتری برای اتخاذ الگوی همکاری‌جویانه نسبت به ابتکار در سطوح بین‌المللی به چین می‌دهد. پروژه‌های ابتکار به طور فزاینده‌ای در فرصت‌های سودآور مرتبط با زنجیره‌های تامین همانند زنجیره تامین در جنوب شرقی آسیا تمرکز خواهند کرد. در واقع شیوع کووید۱۹ اهمیت تنوع در زنجیره تامین کشورها را برجسته کرده است بنابراین دولت‌های فعال در ابتکار برای ایجاد تنوع در زنجیره‌های تامین خود، همکاری‌هایشان را با هدف جلب سرمایه خارجی ذیل این پروژه بین‌المللی افزایش خواهند داد.
چشم‌انداز آتی ابتکار کمربند و راه
تاثیر ماندگار کووید۱۹ بر اقتصاد جهانی هر چه باشد، ابتکار کمربند و راه در اولویت چین باقی خواهد ماند. آنچه مهم است پاسخ کوتاه‌مدت و بلند‌مدت دولت چین به انتشار به ویروس، کمبود در بخش‌های بهداشتی و عواقب اقتصادی برای بنگاه‌های کوچک و متوسط اقتصادی با چالش مالی خواهد بود که این مسائل به احتمال زیاد توجه و منابع رسمی را از ابتکار طی ماه‌های آینده دور می‌کند چرا که طی این دوره اولویت‌های چین به کسب نتایج عینی در داخل و نه خارج از کشور تغییر می‌کند. این ممکن است به معنای کاهش سرمایه‌گذاری در بازارهای کوچک‌تر و بحرانی ابتکار کمربند و راه باشد، جایی که فرصت‌های محدودی برای اتصال چنین سرمایه‌گذاری‌هایی به بخش عرضه جهانی وجود دارد. بر این اساس، آسیای میانه، صحرای آفریقا و اروپای شرقی کاهش فعالیت کوتاه‌مدت مربوط به BRI را نسبت به آسیای جنوب‌شرقی تجربه خواهند کرد.
با وجود این، از آنجا که چین به دنبال به اشتراک گذاشتن تجربه ارزشمند خود در زمینه مبارزه با کووید۱۹ با سایر کشورهای ابتکار است، یکی از زمینه‌های اصلی با پتانسیل در ادامه روند سرمایه‌گذاری‌های چین مربوط به پروژه‌های متمرکز بر تقویت سیستم‌های بهداشتی کشورهای کم‌درآمد خواهد بود. این بخش یکی از حوزه‌های بالقوه در ابتکار کمربند و راه است که چین به احتمال زیاد در پی محقق کردن منابع موجود در آن خواهد بود. فراتر از اثرات کوتاه‌مدت این بحران بر ابتکار، تغییرات در زنجیره‌های تامین جهانی نیز فرصت‌های جدیدی را با هدف ایجاد تنوع در این زنجیره‌ها از طریق فعالیت مشترک با دیگر کشورها به خصوص در شمال و جنوب شرقی آسیا برای چین به ارمغان خواهد آورد. همچنین امکان فعالیت گسترده‌تر ابتکار در بخش‌های دیجیتال از طریق شرکت‌های فناوری چین و فعالیت بیشتر بخش‌های خصوصی در ابتکار نیز مهیا شده است.