ظهیرالدوله نفس‌های آخر را می‌کشد

گروه فرهنگ- تهران قدیم زیر حجم بی‌نظمی سال‌های گذشته مدفون شده است. بافت تاریخی پایتخت به دلیل بی‌توجهی و برش دلالان زمین از بین رفته و کمتر محله‌ای را می‌شود پیدا کرد که نام و نشانی از تهران قدیم داشته باشد. در میان آثار به جا مانده از روزگار پیشین، آرامستان ظهیرالدوله جایگاه خاصی دارد؛ گورستانی کوچک و پر‌دار و درخت در محله شمیران. مدفن بهار و صبا و ایرج میرزا و رهی معیری و فروغ و چندین چهره فرهنگی دیگر. اما این آرامستان در سال‌های گذشته با وجود ثبت ملی اوضاع بسامانی نداشته است. مشخص نیست چرا مدیریت یک بنای ثبت ملی با سازمانی غیر از سازمان میراث فرهنگی و گردشگری است.
ظهیرالدوله در سال ۱۳۹۱ بدون اعلام قبلی تعطیل شد. حتی دلیلی هم برای این تعطیلی بیان نشد و بعد از آن تاریخ بازدید از این آرامستان تاریخی فقط مختص پنجشنبه‌هاست آن هم با اعمال شاقه و تفکیک جنسیتی. حجت نظری از اعضای شورای شهر تهران گفته است مدیریت این بنای تاریخی با پایگاه بسیج امام زاده صالح(ع) است.
ظهیرالدوله در آستانه تخریب
علی‌محمد سعادتی، مدیر بافت و بناهای تاریخی شهر تهران با اشاره به وضعیت نامطلوب بسیاری از آرامستان‌های تاریخی تهران که بخشی از تاریخ کشور را در خود جای داده‌اند، گفت: تاکنون طرح مطالعاتی آرامستان‌های ابن بابویه، ظهیرالدوله، سوهانک، امامزاده عبدالله، کلیسا و آرامستان سورپ گئورگ، ارامنه دولاب، آرامستان و کلیسای طاطاووس، عینعلی و زینعلی و باغ طوطی به اتمام رسیده است.
او با بیان اینکه به دلیل موقعیت سیاسی و استقرار حکومت مرکزی در تهران، آرامستان‌های قدیمی این شهر مدفن بسیاری از شخصیت‌های بزرگ سیاسی، مذهبی و فرهنگی است، گفت: با وجود ارزش تاریخی بسیاری از آرامستان‌ها، تعدادی از آنها همچون آرامستان ظهیرالدوله و ابن بابویه در معرض تخریب کامل قرار دارند و به هشدار کارشناسان میراث فرهنگی هم تا این لحظه توجهی نشده است.
مدیر بافت و بناهای تاریخی شهر تهران با اشاره به واکنش‌ها نسبت به طرح احیای امامزاده عبدالله در ماه‌های گذشته عنوان کرد: از آنجا که احیای بافت تاریخی شرایط خاص خود را دارد و کوچک‌ترین اشتباه می‌تواند به از بین رفتن بنا بینجامد، شهرداری تهران با توجه به اهمیت موضوع و خارج از چارچوب مسوولیتی خود وارد عمل شد و طرح‌های مطالعاتی مربوط به ۹ آرامستان تاریخی را تکمیل کرد.
سعادتی با بیان اینکه به دلیل بی‌توجهی نهادها بسیاری از آرامستان‌های تاریخی به پناهگاه معتادان متجاهر تبدیل شده‌اند، عنوان کرد: این در حالی است که معماری مقبره‌ها، نوع سنگ‌ها و حتی نوشته‌های روی سنگ آرامستان‌های پایتخت از نظر تاریخی بسیار ارزشمند‌ند و به نوعی نمایانگر فرهنگ کشور در دوره‌های مختلف هستند.
او با اشاره به جزییات طرح‌های مطالعاتی گفت: آنچه برای ما اهمیت دارد حفظ اصالت آرامستان و تبدیل آن به فضای امن شهری است. در واقع در این طرح‌های مطالعاتی شکل مقبره‌ها و سنگ‌ها متناسب با هویت کلی آرامستان و دوره زمانی است که آرامستان بنا نهاده شده است.
مدیرکل بافت و بناهای تاریخی شهر تهران در پاسخ به این سوال که طرح‌های مطالعاتی مذکور چه زمانی اجرایی می‌شوند، عنوان کرد: از آنجاکه مسوولیت اداره این اماکن بر عهده شهرداری تهران نیست، نمی‌توان زمان مشخصی را برای اجرای طرح‌ها اعلام کرد. با این وجود شهرداری تهران با سازمان‌های مختلف از جمله ا‌وقاف و میراث فرهنگی وارد مذاکره شده است تا در صورت توافق طرفین، طرح‌های احیا در آینده نزدیک اجرایی شود.
ظرفیت بالای ظهیرالدوله برای جذب گردشگر
عضو شورای شهر تهران، ری و تجریش با اشاره به گورستان تاریخی ظهیرالدوله که در سال ۷۷ به عنون یک اثر ملی در سازمان میراث فرهنگی به ثبت رسیده است، بیان کرد: شنیده‌ها حاکی از آن است که مدیریت این گورستان تاریخی در دست پایگاه بسیج امامزاده صالح است و متاسفانه در حال حاضر نظارت دقیقی از سوی میراث فرهنگی و گردشگری بر آن صورت نمی‌گیرد و ورود به آن در اکثر مواقع ممنوع است.
نظری در ادامه گفت: ‌متاسفانه بازدیدکنندگان این گورستان در همان ساعات محدود بازدید هم با موارد عجیبی مواجه هستند که بیشتر از مشی کشوری مثل عربستان سعودی برمی‌آید. ساعت بازدید بانوان از آقایان مجزا شده و فقط روزهای پنجشنبه در ساعات محدود و جداگانه امکان بازدید برای شهروندان وجود دارد.
نظری گفت: این آ‌رامستان ظرفیت بالایی برای اقتصاد شهری و جذب گردشگر دارد. در ارتباط با این گورستان تاریخی که اکثر افراد شاخص و بنام در آن آرمید‌ه‌اند، از سازمان میراث فرهنگی درخواست می‌کنم تا هر چه سریع‌تر به صورت جدی به این موضوع ورود کند.
نظری در پایان تاکید کرد: مطالبه شهروندان در بازدید از این میراث ارزشمند باید مورد توجه قرار گیرد.
تاریخچه آرامستان قدیمی
وقتی علی‌خان ظهیرالدوله روز سه‌شنبه بیست و چهارم ذی‌قعده سال ۱۳۰۳ خورشیدی در اثر سکته قلبی در باغ خود در جعفرآباد شمیران در‌گذشت، در جوار باغ خود در قبرستان عمومی که بین تجریش و امامزاده قاسم واقع بود، دفن شد. سابقا در این محل گورستان کهنه‌ای قرار داشت و بعدها خانقاه ظهیرالدوله نیز به همین محل منتقل شده بود. اما پس از دفن ظهیرالدوله، مریدانش، این گورستان قدیمی و خانقاه را «آرامگاه ظهیرالدوله» خواندند.
محل دفن ظهیرالدوله، درست زیر درختی بود که داغداغان نامیده می‌شد و ظهیرالدوله طی ایام حیات خود، اغلب در سایه همین درخت می‌نشست.
وی قبل از دفن، به وسیله مولوی رشتی که بعدها خود او هم در همین‌جا دفن شد، تغسیل شد و انجمن اخوت، این قبرستان عمومی را محصور ساخته و قبرستان (ظهیرالدوله) نامیدند. از آنجا که ظهیرالدوله مورد قبول اکثر طبقات اجتماعی بود، بسیاری از هنرمندان، سیاستمداران و دانشمندان وصیت کردند که در این آرامگاه دفن شوند و به همین جهت متولیان خانقاه و مریدان ظهیرالدوله، از جهت فروش زمین‌های مقبره، عواید سرشاری به دست آوردند.
از سال‌های ۱۳۴۰ به بعد دفن اموات در این مجموعه ممنوع شد و دفن افراد در سال‌های ۴۰ تا ۵۰ با اجازه‌نامه خاص آن هم به صورت محدود انجام می‌شد. آخرین تدفین در آرامگاه ظهیرالدوله در سال ۱۳۵۹ انجام شده ‌است.