عدالت اجتماعی

گروه انرژی- در حالی که بسیاری از کارشناسان پس از افزایش قیمت بنزین نگران رشد نرخ تورم و افزایش فشار اقتصادی بر اقشار کم‌درآمد جامعه هستند اما دولت هدف اصلی اجرای یک‌باره این طرح را برقراری عدالت عنوان می‌کند.
کارشناسان بر این باورند در کشوری که روی نفت خوابیده و به تازگی خبر کشف یک میدان نفتی جدید را به مردمش می‌دهد نباید بنزین را به یک باره ۲۰۰ درصد گران کرد. آن هم بدون آنکه دستمزد‌ها اصلاح شود و بالا برود تا فشار کمتری به مردم از بابت افزایش سایر کالاها به تبعیت از افزایش قیمت بنزین وارد شود.
اگرچه مسولان می‌گویند تمام درآمد افزایش قیمت بنزین به مردم برمی‌گردد اما با توجه به عملکرد گذشته دولت و نحوه اجرای این طرح دیگر اعتمادی باقی نمانده است .
علی سعدوندی‌، عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی معتقد است نگرانی مردم به خاطر این است که اعتماد مردم به دولت کم شده است و مردم باور نمی‌کنند که درآمد افزایش قیمت بنزین به طور مستقیم به جیب آنها می‌رود. در حال حاضر قشر متوسط مردم رو به فقیر شدن هستند. دولت باید در افزایش قیمت بنزین از تجربه هدفمند کردن یارانه‌ها استفاده می‌کرد.
سعدوندی با تاکید بر اینکه مشکل اصلی اقتصاد ما انحصار است، افزود: در کشور رانت عظیمی وجود دارد. در همه جای کشور انحصار وجود دارد. مردم راضی هستند قیمت بنزین افزایش یابد اما این رانت‌ها و انحصار‌ها از بین برود و درآمد افزایش قیمت بنزین به طور مستقیم به آنها برسد.
این استاد دانشگاه بیان کرد: اگر مردم بتوانند اعتماد کنند هزینه‌ای که برای بنزین می‌شود صرف توسعه و پیشرفت کشور می‌شود که در درآمد‌های آنها نیز موثر است، هیچ‌گونه اعتراضی نمی‌کنند اما در حال حاضر به اعتماد عمومی مردم به خاطر خلاف واقع‌گویی‌های دولت، خدشه وارد شده است.
مهدی تقوی، اقتصاددان نیز روش اجرای دولت برای سهمیه‌بندی و افزایش نرخ بنزین را نامناسب می‌داند و معتقد است دولت باید با مردم صادق باشد و اگر قرار بود بنزین گران شود چرا مدام اعلام می‌کرد که سهمیه‌بندی قرار نیست انجام شود.
در این میان اما دولتمردان از زاویه دیگری به ماجرا نگاه می‌کنند آنها می‌گویند کمی قبل‌تر، بنزین ۵ هزار تومانی را با هزار تومان به مردم عرضه می‌کردیم حال می‌خواهیم تفاوت ۴ هزار تومانی را عادلانه میان مردم تقسیم کنیم، روش عادلانه این است که به قشر ضعیف‌تر یارانه بیشتری اختصاص یابد به این نوع تقسیم «سود بازتوزیع درآمد» می‌گویند.
به گفته محمدعلی دهقان دهنوی معاون امور اقتصادی وزیر اقتصاد، طبق این روش، آنها که از سطح درآمد بالاتری برخوردارند باید هزینه بیشتری برای سوخت بدهند ولی کم‌درآمد‌ها به درآمد می‌رسند، طبق الگوی ارائه‌شده دولت، هر خانوار ۴نفره ماهانه ۱۷۲ هزار تومان یارانه بنزین دریافت خواهد کرد البته ۶۰ لیتر هم سهمیه بنزین برای یک خودرو دریافت می‌کند.
معاون امور اقتصادی وزیر اقتصاد معتقد است وقتی سوخت گران شود مردم به خرید خودرو‌های ارزان ترغیب می‌شوند و خودروساز‌ها هم درصدد ارتقای سطح خط تولید خود برمی‌آیند تا خودرو‌های کم‌مصرف تولید کنند به این ترتیب سوخت کمتری مصرف می‌شود و هوا کمتر آلوده خواهد شد.
به گفته وی به‌طور متوسط روزانه ۱۰۰ میلیون لیتر بنزین در کشور تولید می‌شود اگر بتوانیم بنا به اتفاق ۱۰ میلیون لیتر از میزان مصرف سوخت بکاهیم و با نرخ پنج هزار تومان در خلیج فارس بفروشیم با در نظر گرفتن تفاوت با نرخ داخل کشور روزانه حدود چهار میلیارد تومان و در ۱۰ روز ۴۰ میلیارد تومان و سالانه ۱۴ هزار میلیارد ریال درآمد حاصل می‌شود.
او ادامه داد: در حال حاضر شرایط اقتصادی مردم به‌گونه‌ای نیست که بتوانند نرخ پنج هزار تومان بابت هزینه بنزین را تحمل کنند هدف فعلی سیاست اقتصادی دولت بر این است که توزیع سوخت با نرخی عادلانه‌تر صورت پذیرد.
دهقان تصریح کرد: نرخ هر لیتر بنزین در عربستان ۶۲۰۰ تومان، در امارات ۶۴۰۰ تومان، در افغانستان هفت هزار تومان، پاکستان هشت هزار تومان، ترکیه ۱۳۲۰۰ تومان و در کشور‌های پیشرفته‌ای مانند هلند و سوئد ۲۰ هزار تومان و در ترکمنستان حدود پنج هزار تومان به‌ پول ما فروخته می‌شود.
وی سهم بنزین در سبد خانوار را به‌طور متوسط ۵/۲ درصد عنوان کرد و افزود: این یعنی افزایش نرخ بنزین فقط ۵/۲ درصد اقتصاد یک خانواده را تحت تاثیر قرار می‌دهد.
معاون وزیر اقتصاد گفت: افزایش نرخ بنزین به‌معنای گرانی سایر خدمات نیست.
محمدعلی دهقان‌دهنوی اضافه کرد: اگر نرخ بنزین ۵۰ درصد افزایش یابد به این معنا نیست که نرخ خدمات حمل‌ونقل جاده هم ۵۰ درصد افزایش می‌یابد، باید بررسی کرد که سهم بنزین چند درصد از این خدمات را شامل می‌شود.
وی گفت: طبق قانون هدفمندی یارانه‌ها دولت می‌توانست ۲۰ درصد از محل افزایش نرخ بنزین را برای جبران کسری بودجه خود بردارد، اما این کار صورت نگرفت پس دولت هیچ نفعی از این جریان نمی‌برد.
در همین راستا مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست‌جمهوری در گزارشی مبسوط به زوایا و ابعاد اصلاح نظام یارانه بنزین پرداخته و در مورد هدف از این اصلاح را توضیح داده است.
اهداف کلی طرح اصلاح نظام یارانه بنزین در این گزارش به شرح زیر است:
۱- کنترل قاچاق سوخت: همان‌طور که گفته شد علت اصلی قاچاق سوخت، اختلاف فاحش قیمت داخلی و جهانی بنزین است، انتظار می‌رود با کاهش هر چه بیشتر این اختلاف، فرآیند قاچاق بنزین از صرفه افتاده و کاهش یابد.
۲- توزیع عادلانه یارانه‌ها: اصلاح نظام یارانه بنزین باید به گونه‌ای باشد که بین افرادی که امکان استفاده بیشتری از بنزین دارند (دارندگان خودروی شخصی، افرادی که حجم مسافرت بیشتری دارند و… ) و افراد دیگر، تبعیضی وجود نداشته باشد و یارانه به طور مساوی به همه برسد.
همچنین کمک به خانوارهای ضعیف با توزیع هدفمند و بهینه یارانه‌ها می‌تواند به عنوان یکی از اهداف جانبی اصلاح نظام یارانه مطرح شود.
۳- جلوگیری از اسراف و مصرف بی‌رویه بنزین در کشور: دلیل اصلی مصرف بالای سوخت، سرکوب قیمتی سوخت و پایین بودن قیمت نسبی آن است. با نزدیک شدن قیمت بنزین به قیمت واقعی خود و حذف یارانه آن، مصرف کل (خصوصا از محل مصارف غیرضروری) به مرور زمان کاهش می‌یابد. به عنوان مثال انتظار می‌رود تعداد خودروهای تک‌سرنشین کاهش یافته و استفاده از حمل‌ونقل عمومی افزایش یابد. نتیجه جانبی این فرآیند می‌تواند کاهش ترافیک باشد.
۴- ایجاد منابع مالی برای اصلاحات ساختاری: اقتصاد ایران با چالش‌های متعددی مواجه است که دیر یا زود به آستانه بحرانی غیرقابل برگشت خود نزدیک خواهند شد. در صورت تداوم شرایط فعلی و منفعل بودن دولت، چالش‌هایی از قبیل بحران آب، بحران محیط‌زیست و آلودگی هوا، بحران انرژی، ضعف زیرساخت‌ها، بحران بانکی، ضعف نهادهای مرتبط با حکمرانی و… کشور را با مشکلات عمیق و حتی امنیتی مواجه می‌کنند.
در این طرح عوایدی برای دولت ایجاد می‌شود که با توجه به مشکلات کسری بودجه کشور مغتنم بوده و می‌توان از آن برای اصلاحات ساختاری از قبیل مبارزه با آلودگی هوا و بهبود محیط‌زیست استفاده کرد.
۵- افزایش بهره‌وری: یکی از مهم‌ترین متغیرهای قابل سنجش برای کارایی و بهره‌وری در کشورها، شدت مصرف انرژی است. این شاخص با تقسیم واحدی از انرژی بر واحدی از تولید ناخالص داخلی به دست می‌آید. ایران یکی از بالاترین شدت‌های مصرف انرژی در دنیا را دارد.براساس گزارش بانک مرکزی در سال ۱۳۸۹، شدت مصرف انرژی دنیا در سال ۲۰۰۸ معادل ۴/۱ بشکه نفت خام برای هر هزار دلار بوده در حالی که در ایران این رقم ۲/۴ یعنی سه برابر متوسط دنیا بوده است. اما با افزایش قیمت سوخت، هزینه سوخت در تولید بالاتر رفته و در نتیجه بنگاه‌های اقتصادی به سمت تکنولوژی‌های پیشرفته‌تر، جهت کاهش مصرف سوخت حرکت خواهند کرد.
همچنین از نگاهی دیگر بهره‌وری توزیع نیز بهبود پیدا کرده و در یک سیستم عادلانه، همه‌ افراد جامعه از یارانه برابر بنزین برخوردار خواهند شد، خصوصاً قشرهای آسیب‌پذیر جامعه با فروش سهمیه خود می‌توانند با کسب عایدی، کیفیت زندگی خود را بهبود بخشند.
حال باید منتظر ماند و دید بعد از فروکش کردن هیجانات روانی جامعه و رسیدن درآمد حاصل از افزایش قیمت بنزین به جیب اقشار کم‌درآمد کیفیت زندگی تا چه حد بهبود پیدا می‌کند.