عصر تازه مسابقه فضایی

«گروه فناوری»- روسیه و چین با تعهد برای همکاری در پروژه‌هایی نظیر اکتشاف سیارک و ساخت پایگاه قمری، آغازگر عصر تازه‌ای از رقابت فضایی با آمریکا و متحدانش شده‌اند. ۶۰ سال پیش، اتحاد شوروی نخستین ماهواره را در فضا قرار داد. این کشور تقریبا چهار سال بعد، یوری گاگارین، نخستین انسان فضانورد را به مدار زمین فرستاد. شوروی با وجود این پیشگامی‌ها در نهایت در مسابقه فضایی از ناسا عقب افتاد. با این حال، روسیه حتی پس از فروپاشی شوروی، همچنان به عنوان ابرقدرت فضایی باقی ماند و با پیوستن به ایالات متحده در دو دهه گذشته، نقشی فعال در ساخت و راه‌اندازی ایستگاه فضایی بین‌المللی ایفا کرد.
اکنون روسیه برای آینده برنامه فضایی خود شریکی تازه پیدا کرده است: چین، ابرقدرت فضایی جدید. روسیه و چین پس از سال‌ها وعده و برخی همکاری‌های محدود، برنامه‌ریزی بلندپروازانه برای ماموریت‌هایی را آغاز کرده‌اند که به طور مستقیم با برنامه‌های فضایی ایالات متحده و متحدانش رقابت خواهند کرد. این اتحاد قدرت‌های شرقی، سرآغاز عصر تازه‌ای در مسابقه‌ای فضایی است که می‌تواند به پرشوری رقابت عصر جنگ سرد باشد.
روسیه و چین برای ماموریت روباتیک به سیارک در سال ۲۰۲۴ متحد شده‌اند. آنها در حال سازماندهی مجموعه‌ای از ماموریت‌های قمری با هدف ساخت پایگاه پژوهشی دائم در قطب جنوب ماه تا سال ۲۰۳۰ هستند. در نخستین ماموریت از این برنامه که برای پرتاب در ماه اکتبر برنامه‌ریزی شده است، فضاپیمایی روسی با نام احیاشده‌ لونا از دوران شوروی، قصد دارد با یافتن یخ به تامین آب مورد نیاز برای ماموریت‌های انسانی آتی کمک کند. دو کشور به‌تازگی اعلام کردند که نخستین خدمه از فضانوردان‌شان را تا دهه آینده روی ماه فرود خواهند آورد.
سیاست، اصلی‌ترین عامل اتحاد
شکوفایی همکاری جدید، بازتاب‌دهنده ژئوپلیتیک دنیای امروز است. چین و روسیه تحت هدایت شی جین پینگ و ولادیمیر پوتین، رهبران کنونی خود به‌نحو فزاینده به یکدیگر نزدیک شده‌اند و با کنار گذاشتن دهه‌ها بی‌اعتمادی بین دو کشور، اتحادی غیررسمی اما نیرومند را در برابر آنچه رفتار سلطه‌گرانه ایالات متحده تصور می‌کنند، شکل داده‌اند. با توجه به روابط بیش از پیش پرتنش روسیه و چین با ایالات متحده، فضا به عرصه طبیعی گسترش روابط گرم بین دو کشور تبدیل شده است.
مقام‌های فضایی روسیه پیش‌تر اشاره کردند که ممکن است به‌محض پایان توافق کنونی این کشور با همکارانش در سال ۲۰۲۴ از ایستگاه فضایی بین‌المللی خارج شوند. پرتاب سال گذشته کپسول کرو دراگون اسپیس‌ایکس هم‌اکنون به نقش انحصاری روسیه در حمل‌ونقل فضانوردان آمریکایی به مدار خاتمه داده است.
روسیه دلایل مختلفی برای اتخاذ رویکرد جدید دارد، اما سیاست ظاهرا اصلی‌ترین عامل است. هفته گذشته، دیمیتری راگوزین مدیر روسکاسموس گفت اگر آمریکا تحریم‌هایی را که بر برنامه فضایی روسیه تاثیر گذاشته‌اند، حفظ کند، این کشور از ایستگاه فضایی بین‌المللی کنار خواهد کشید.
جون جانسون فریس، استاد امنیت ملی در کالج جنگی نیروی دریایی آمریکا به نیویورک‌تایمز گفت «مشارکت ایالات متحده و روسیه در ایستگاه فضایی به عنوان نمادی از توانایی کشورها در همکاری با یکدیگر حتی در دوران تنش نشان داده شده، اما این تنش به نقطه‌ای رسیده که پیش‌بینی پیامدهای آن امکان‌ناپذیر است.»روسیه با وجود تجربه‌اش در فضا، به‌سختی در تلاش برای حفظ برنامه‌ای تاریخی بوده که با فرسودگی و فساد مقابله می‌کند و بی‌بهره از منابع در اقتصاد راکد این کشور است. در مقابل چین، تازه‌وارد نسبی به عرصه اکتشافات فضایی با موفقیت در ماموریت‌هایی که روسیه و اتحاد شوروی پیش‌تر در آنها شکست خوردند، نظیر فرود و استقرار کاوشگر روباتیک روی مریخ، در میان قدرت‌های فضایی جایگاهی برتر برای خود دست‌وپا کرده است.
بهار امسال، چین نخستین ماژول ایستگاه فضایی‌مداری خود را پرتاب کرد و همین هفته، سه فضانورد را برای اقامت در آن به فضا فرستاد. پایان کار ایستگاه فضایی بین‌المللی (که برای سال ۲۰۲۴ برنامه‌ریزی شده اما ممکن است تمدید شود) احتمالا چین را به‌زودی به دارنده تنها پایگاه مسکونی در مدار زمین تبدیل خواهد کرد.
چین که نخستین فضانوردانش را سال ۲۰۰۳ به فضا فرستاد، هرگز برای پیوستن به ایستگاه فضایی بین‌المللی دعوت نشد. قانونی که در سال ۲۰۱۱ در کنگره آمریکا به تصویب رسید، با استناد به خطر جاسوسی، ناسا را از هرگونه همکاری با سازمان فضایی دولتی چین یا هر شرکت وابسته به آن منع کرده است.
چین می‌گوید این ممنوعیت موهبتی فراهم کرده و فرصت توسعه توانایی‌های فضایی اختصاصی را به آنها داده است؛ هرچند این کشور برای ساخت دو ایستگاه فضایی آزمایشی در سال‌های ۲۰۱۱ و ۲۰۱۶ اقدام به خرید تجهیزات از روسیه کرد. سومین سکونتگاه مداری چین به‌نام «تیان‌گونگ» یا «کاخ بهشتی» قرار است سال آینده پس از ۱۱ پرتاب تکمیل شود. این ایستگاه به‌نحوی طراحی شده است تا پس از اتمام ساخت، دست‌کم به‌مدت یک دهه به ‌دور زمین بچرخد.
یانگ هونگ، یکی از طراحان تیان‌گونگ، ماه گذشته به تلویزیون دولتی چین گفت: «تحریم خارجی طولانی‌مدت، نوآوری مستقل ما را به‌دنبال داشت. ما باید فناوری خودمان را داشته باشیم. نمی‌توانیم همیشه از دیگران عقب باشیم.»
چین متعهد شده که درهای ایستگاه خود را به روی فضانوردان و آزمایش‌های خارجی بگشاید؛ هرچند این سکونتگاه برحسب طراحی‌اش درنهایت تلاشی چینی‌محور خواهد بود. روسیه و چین هنوز بر سر هیچ همکاری مشترکی در ایستگاه فضایی جدید به توافق نرسیده‌اند. ‌هائو چون مدیر ماموریت‌های انسانی سازمان فضایی چین در مصاحبه با چاینادیلی، روزنامه دولتی این کشور گفت: «ما مصمم به تبدیل ایستگاه فضایی‌مان به سکویی مشترک برای انجام پژوهش‌های علمی و فناورانه هستیم تا به تمام مردم سراسر جهان نفع برسانیم.» روسیه و چین پیش‌تر در فضا همکاری داشته‌اند. نخستین فضانوردان چینی با عنوان «تایکانوت‌ها»، در لباس‌های فضانوردی روسی پرواز کردند. سپس چین لباس‌های اختصاصی‌اش را براساس طراحی‌هایی روسیه ساخت.
نخستین تلاش ناموفق چین برای ارسال مدارگرد به مریخ در کنار ماموریتی روسی به یکی از اقمار مریخ، به فضا فرستاده شد. موشک روسی در اثر بروز عیب در مدارهای کامپیوتر در مدار نزدیک زمین از کار افتاد و در نهایت روی زمین سقوط کرد. همکاری با چین اکنون این فرصت را به روسیه داده است تا نوعی ماجراجویی علمی بلندپروازانه را پیگیری کند که در دوران پساشوروی به‌دلیل مشکلات مربوط به کاهش بودجه و فساد، با اتکا به خود قادر به دستیابی به آن نبود.یک ماه پس از اعلام همکاری مشترک در پروژه ساخت ایستگاه قمری، دو کشور در ماه آوریل خبر دادند که برای پرتاب ماموریتی روباتیک به سیارکی به‌نام «کامئواولوا» در سال ۲۰۲۴ با یکدیگر متحد شده‌اند. فضاپیمای این ماموریت به‌منظور رها کردن نمونه از کنار زمین گذر خواهد کرد و سپس با استفاده از گرانش سیاره، عازم سفر دوم به یک دنباله‌دار خواهد شد. گریگوری کولاکی مدیر پروژه چین در «اتحادیه دانشمندان دغدغه‌مند»، همکاری روسیه و چین را طبیعی می‌داند. به‌گفته او «روس‌ها تجربه فراوان دارند و چینی‌ها از منابع برای تامین مالی آن برخوردار هستند.»
ساخت پایگاه قمری
توافق‌نامه جدید برای ساخت پایگاه قمری، گسترش تعامل بین دو کشور را نشان می‌دهد. روسیه اکنون سوار بر برنامه‌های بلندپروازانه چین درصدد ساخت پایگاه برای اکتشافات فضایی آتی و استخراج منابع طبیعی ماه است. همکاری با چین برای روس‌ها به ‌معنای به‌دست‌آوردن توانایی احیای پروژه اکتشافات قمری اتحاد شوروی شامل برنامه روباتیک لونا است که در دهه ۱۹۵۰ آغاز شد. پی ژائو قائم‌مقام مرکز اکتشافات فضایی چین، ماه آوریل در کنفرانسی در نانجینگ اعلام کرد که سه ماموریت قمری بعدی روسیه با برنامه چانگ‌ای چین ادغام خواهند شد.به عنوان مثال، لونا ۲۷ و چانگ‌ای شش قرار است سطح ماه را حفر کنند و نمونه‌هایی را به زمین بیاورند. چین دسامبر گذشته با ماموریت چانگ‌ای پنج موفق به انجام این کار شد و اتحاد شوروی نیز در دهه ۱۹۷۰ سه مرتبه با سطح‌نشین‌های لونا این دستاورد را رقم زد. در مرحله دوم بین سال‌های ۲۰۲۶ و ۲۰۳۰، ماموریت‌های چانگ‌ای ۸ و لونا ۲۸ به‌همراه نخستین عناصر سازنده ایستگاه قمری به طور مجزا روی ماه فرود خواهند آمد.روسیه بازگشت خود به ماه را برای ماه اکتبر برنامه‌ریزی کرده است. با این حال، برنامه فضایی روسیه سابقه زیادی در تاخیرهای طولانی دارد. در نهایت، چین امیدوار است که ایستگاه قمری، توانایی تولید منابع انرژی، مواد معدنی و آب مورد نیاز برای بقای کوتاه‌مدت فضانوردان را به نمایش بگذارد و همچنین به عنوان پایگاهی برای اکتشافات فضایی عمیق‌تر به‌کار رود.نامراتا گوسوامی تحلیلگر مستقل و نویسنده کتابی جدید درباره اکتشافات فضایی به‌نام «برخاستن به ‌سوی آسمان‌ها» به نیویورک تایمز گفت: «پایگاه دائمی [روی ماه] هم از ظرفیت‌های نمادین و هم نمایش قدرت برخوردار است.» ناسا برنامه‌های خود را برای بازگرداندن فضانوردان به ماه و یک روز فرستادن آنها به مریخ دارد. سازمان فضایی آمریکا بدین منظور تحت توافقی به ‌نام «آرتمیس آکوردز» که بر فعالیت‌های فضایی شامل عملیات‌ها، آزمایش‌ها و استخراج منابع طبیعی نظارت دارد، با کشورهای مختلف وارد همکاری شده است.
چین به‌صراحت از همکاری با ناسا محروم نیست؛ اما با توجه به محدودیت‌های آمریکا در همکاری‌های فضایی و عزم خود این کشور برای ساخت برنامه‌ای بومی، به طور قطع قرارداد یادشده را امضا نخواهد کرد. روسیه نیز با توجه به تمایلش به همکاری با چین، بعید است در برنامه‌ آرتمیس شریک آمریکا شود. به‌گفته جانسون فریس‌، «چین بسیار فراتر از حد پشتیبانی اقتصاد روسیه، این کشور را در بازی فضایی نگه می‌دارد.