عقب‌ماندگی ۵۰۰ میلیارد دلاری ایران از ترکیه

فاطمه رحیمی- به باور کارشناسان و طبق اعلام آنها، تجارت کالایی ایران و ترکیه در سال ۲۰۱۹ بالغ بر ۲/۵ میلیارد یورو بوده است، این در حالی است که وضعیت تجارت دو کشور که تقریبا از سال ۲۰۱۵ و از حدود ۳ سال پیش نیز کاهش شدیدی را تجربه کرد، طی ماه‌های گذشته روند بهبود به خود گرفته، به گونه‌ای که در سال ۱۴۰۰ نسبت به سال ۹۹ مراودات تجاری دو کشور رشد ۶۴ درصدی یافت و از ۹/۶ میلیارد دلار به ۳/۱۱ میلیارد دلار رسید. همچنین رشد تجارت در سال ۱۴۰۱ نیز ادامه یافت به شکلی که در بهار امسال شاهد رشد ۸۴ درصدی تبادلات تجاری بین دو کشور بودیم. عمده کالاهای صادراتی به این کشور در ۳ ماه نخست سال ۱۴۰۱، شامل پروپان، اوره، روغن‌های سبک، متانول، بوتان، پلی اتیلن، شمش از آهن و فولاد، قیر نفت، کاتد، هندوانه، روی، گوجه‌فرنگی، آلومینیوم و بنزین بوده است.
این آمارها در حالی از سوی کارشناسان مطرح شده که روز گذشته مسعود خوانساری رئیس اتاق بازرگانی تهران در نشست رویداد توسعه زیست‌بوم نوآوری صنعت پتروشیمی اعلام کرد که در حال حاضر اقتصاد ایران از ترکیه حدود ۵۰۰ میلیارد دلار عقب مانده است، همچنین رشد سرمایه‌گذاری نسبت به استهلاک کاهش پیدا کرده است.
در این میان، به گفته وزیر تجارت ترکیه حجم تجارت خارجی این کشور در بازه زمانی ژانویه تا نوامبر۲۰۲۲ با ۱۴ درصد افزایش و رسیدن به مبلغ ۲۳۱ میلیارد دلار موفقیت‌آمیز بوده است. به گفته او حجم صادرات کشور در ماه نوامبر نسبت به ماه مشابه سال قبل با رشد ۹/۱ درصدی به ۹/۲۱ میلیارد دلار افزایش یافت.
افت روزانه ارزش پول ملی نسبت به تورم
اما خوانساری با اشاره به تجربه تورم‌های دورقمی ایران در ۴ دهه اخیر عنوان کرد که تورم در سال‌های اخیر ۳۰ تا ۴۰ درصدی شده و همچنین ارزش پول ملی نسبت به تورم روزانه افت پیدا کرد. رئیس اتاق بازرگانی تهران با بیان اینکه عدم فروش نفت بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار به اقتصاد ایران ضرر وارد کرده است، گفت: رشد صنعت پتروشیمی قابل توجه است، در سال ۵۷ تولید محصولات پتروشیمی حدود ۳ میلیون تن و در سال ۹۷ حدود ۸۰ میلیون بود و امیدواریم که در سال ۱۴۰۴ به ۱۳۳ میلیون تن برسد. بر این اساس در ادامه به بررسی تطبیقی تجارت دو‌جانبه ترکیه و ایران و همچنین تولید ناخالص داخلی این دو کشور پرداخته‌ایم.
بر اساس پایگاه داده تجارت بین‌الملل سازمان ملل متحد COMTRADE، صادرات ایران به ترکیه در سال ۲۰۱۸ معادل ۳۷/۲ میلیارد دلار بوده است. بر اساس گزارش این پایگاه در ژانویه ۲۰۲۳، بیشترین حجم صادرات ایران به ترکیه، شامل سوخت‌های معدنی، روغن‌ها، محصولات تقطیر در سال ۲۰۱۸ به ۴/۹۲۵ میلیون دلار رسید. این در حالی است که صادرات ایران به ترکیه از ۴۹/۲۲۸ میلیون دلار در اکتبر ۲۰۲۲ به ۵۹/۲۲۵ میلیون دلار در نوامبر کاهش یافت.
در این میان آخرین داده‌های منتشر شده توسط موسسه آمار ترکیه نشان می‌دهد که ایران و ترکیه ۰۸/۴ میلیارد دلار کالا در سه فصل اول سال ۲۰۲۲ مبادله کردند تا نسبت به مدت مشابه سال قبل ۱۵/۲۴ درصد رشد داشته باشند. صادرات ایران به ۳۲/۲ میلیارد دلار رسید که ۸۵/۳۷ درصد نسبت به مدت مشابه سال قبل رشد داشت، در حالی که واردات با ۷۸/۹ درصد رشد به ۷۶/۱ میلیارد دلار رسید. از طرفی، تجارت دوجانبه در سپتامبر به ۹۱/۴۳۳ میلیون دلار رسید که ۶۷/۵ درصد نسبت به سال قبل کاهش داشت، صادرات ترکیه به ۲۲۰ میلیون دلار با ۵۷/۸ درصد افزایش نسبت به سال قبل و صادرات ایران به ۱۷/۲۱۳ میلیون دلار با رشد ۵۷/۸ درصدی در سال گذشته ثبت شد.
کسری تجاری ترکیه در نوامبر ۲۰۲۲ از ۴/۵ میلیارد دلار در دوره مشابه سال قبل به ۸/۸ میلیارد دلار افزایش یافت. صادرات با ۱/۲ درصد افزایش نسبت به سال قبل به ۹/۲۱ میلیارد دلار رسید که ناشی از کشاورزی، جنگلداری و ماهیگیری (۶/۴ درصد) و تولید (۳/۲ درصد) بود. آلمان (۵/۸ درصد از کل صادرات)، ایالات متحده آمریکا (۶/۶ درصد)، عراق (۹/۵ درصد) و روسیه (۳/۵ درصد) بزرگ‌ترین کشور شریک برای صادرات بودند. در همین حال، واردات با جهش سریع ۱۴ درصدی به ۷/۳۰ میلیارد دلار رسید که عمدتا ناشی از خرید کالاهای مصرفی (۸/۴۰ درصد) بود. بالاترین کشور واردکننده از ترکیه، روسیه (۵/۱۵ درصد از کل واردات)، چین (۲/۱۰ درصد)، آلمان (۳/۷ درصد) و سوییس (۲/۷ درصد) بوده‌اند. با در نظر گرفتن ۱۱ ماهه نخست سال، شکاف تجاری ترکیه ۸/۹۹ میلیارد دلار در مقایسه با کسری ۴/۳۹ میلیارد دلاری نسبت به مدت مشابه سال قبل از آن ثبت شد. در بخش مخارج، مصرف خانوار جزو اصلی تولید ناخالص داخلی ترکیه است و ۷۰ درصد را تشکیل می‌دهد و پس از آن تشکیل سرمایه ثابت ناخالص (۲۲ درصد) و مخارج دولت (۱۵ درصد) قرار دارند. صادرات کالاها و خدمات ۲۷ درصد از تولید ناخالص داخلی و واردات ۳۲ درصد است که ۵ درصد از کل تولید ناخالص داخلی را کم می‌کند.
اقتصاد ترکیه در سه ماهه سوم سال ۲۰۲۲ معادل ۹/۳ درصد نسبت به مدت مشابه سال قبل رشد کرد که در پی افزایش ۷/۷ درصدی در دوره قبل بود. ارقام در مقایسه با پیش‌بینی بازار ۴ درصد بوده است. این ضعیف‌ترین نرخ رشد از زمان انقباض در سه ماهه دوم سال ۲۰۲۰ در اوج همه‌گیری جهانی بود، زیرا تورم فزاینده و کاهش لیر بر تقاضای داخلی و سرمایه‌گذاری تاثیر می‌گذارد در حالی که کاهش رشد جهانی در شرکای تجاری اصلی بر تقاضای خارجی تاثیر گذاشته است. مخارج خانوارها با
۹/۱۹ درصد کندتر (در مقابل ۵/۲۲ درصد در سه ماهه دوم) افزایش یافت و سرمایه‌گذاری ۳/۱ درصد کاهش یافت، نخستین کاهش در یک سال (در مقابل ۵ درصد در سه ماهه دوم). در همان زمان، صادرات با کاهش
۶/۱۲ درصدی (در مقابل ۴/۱۶ درصد) افزایش یافت در حالی که واردات ۲/۱۲ درصد (در مقابل ۸/۵ درصد) افزایش یافت. در همین حال، مصرف دولتی ۵/۸ درصد افزایش یافت که بسیار بیشتر از افزایش ۲ درصدی در سه ماهه دوم بود. اقتصاد کشور نسبت به دوره قبل ۱/۰ درصد کاهش یافته است.
تراز تجاری ترکیه
تراز تجاری ترکیه از سال ۱۹۴۷ با کسری مواجه بوده است. در سال ۲۰۱۷ شکاف تجاری ۸/۳۶ درصد نسبت به سال قبل افزایش یافت و به ۷/۷۶ میلیارد دلار رسید، زیرا واردات
۷/۱۷ درصد افزایش یافت که شدیدترین افزایش از سال ۲۰۱۱ بود و صادرات با ۲/۱۰ درصد کندتر افزایش یافت. صادرات عمده ترکیه وسایل نقلیه جاده‌ای، منسوجات، آهن و فولاد، پوشاک و مواد غذایی بود، در حالی که واردات ماشین‌آلات و تجهیزات حمل‌و‌نقل، کالاهای تولیدی، سوخت‌های معدنی و روان‌کننده‌ها و مواد شیمیایی بود. بیشترین کسری تجاری مربوط به چین، روسیه، آلمان، کره‌جنوبی، سوییس، هند، ایران و ژاپن بوده است. و بیشترین مازاد در کشورهای عراق، امارات، انگلیس، اسراییل، سوریه، قبرس شمالی و آذربایجان ثبت شده است.
تراز تجاری ایران
ایران از سال ۱۹۹۹ به دلیل افزایش محموله‌های نفت و گاز طبیعی که ۸۲ درصد از کل صادرات را تشکیل می‌دهد، مازاد تجاری را ثبت کرده است. با این حال، تحریم‌های شورای امنیت‌سازمان ملل که در ژوئن ۲۰۱۲ تمدید شد، تاثیر منفی بر تجارت خارجی ایران داشت. عمده واردات ایران شامل ماشین‌آلات غیربرقی، آهن و فولاد و مواد شیمیایی و محصولات مرتبط بوده است. شریک تجاری اصلی ایران چین است که۲۱ درصد کل صادرات و
۱۷ درصد واردات کشور را تشکیل می‌دهد. شرکای اصلی ایران پس از چین، شامل کشورهای کره‌جنوبی، ترکیه و امارات می‌شوند. بر اساس گزارش سایت اقتصادی tradingeconomics، ایران اقتصاد بسیار متنوعی دارد.
اگرچه این کشور یکی از تولیدکنندگان عمده نفت در جهان است، اما بخش نفت تنها ۲۳ درصد از تولید ناخالص داخلی را تشکیل می‌دهد. بیشترین سهم در تولید ناخالص داخلی خدمات (حدود ۵۰ درصد از کل تولید) است. در بخش خدمات، مهم‌ترین آنها املاک و خدمات تخصصی و حرفه‌ای
(۱۴ درصد تولید ناخالص داخلی) است. تجارت، رستوران‌ها و هتل‌ها معادل ۱۲ درصد تولید ناخالص داخلی و خدمات عمومی نیز۱۰ درصد تولید ناخالص داخلی را تشکیل می‌دهد. تولید و معدن ۲۰ درصد تولید ناخالص داخلی و کشاورزی ۱۰ درصد را تشکیل می‌دهند.