فراز و فرود تجاری ایران و ترکیه

در این گزارش، ضمن نگاهی به وضعیت تجارت ترکیه با جهان، روابط تجاری این کشور با ایران مورد تحلیل‌ قرار گرفته‌ و در پایان به وضعیت صادرات ایران به ترکیه در ۷ رشته فعالیت کلیدی، طی سال‏‌های اخیر پرداخته شده است.
باوجود مواجهه با بحران کووید‌۱۹ ترکیه توانسته طی ۱۰ سال گذشته، سطح صادرات خود را حفظ کند و پس از آن حتی با سرعت بیشتری افزایش دهد و همچنان انگیزه جست‌وجو برای بازارهای جدید، بهبود قدرت رقابتی و در نتیجه گسترش صادرات را برای این کشور فراهم کند‌. در بخش واردات نیز، این کشور شاهد افزایش موازی در ارزش کالاهای وارداتی بوده است.
به طور کلی در سال ۲۰۲۲ تجارت ترکیه بالغ بر ۶۱۸ میلیارد دلار بوده که ۲۵۴ میلیارد دلار آن متعلق به صادرات و ۳۶۴ میلیارد دلار مربوط به واردات بوده است. شایان ذکر است، تراز تجاری این کشور طی سال مذکور منفی ۱۱۰ میلیارد دلار بوده است. آلمان، آمریکا، عراق، انگلستان و ایتالیا، ۵ مقصد عمده صادراتی محصولات ترکیه با سهم حدود ۳۰ درصدی بوده‌اند و در مقابل روسیه، چین، آلمان، سوییس و آمریکا با سهم حدود ۶۱ درصد عمده مبادی وارداتی این کشور در سال ۲۰۲۲ را تشکیل داده‌اند. مهم‌ترین کالاهای صادراتی و وارداتی ترکیه در سال ۲۰۲۲ (۳ کالای ابتدایی با بیشترین سهم) به ترتیب ۹ درصد و ۱۳ درصد از ارزش کل صادرات این کشور در سال ۲۰۲۲ را تشکیل می‌دهد.
با وجود اینکه طی دهه اخیر ترکیه همواره از مهم‌ترین شرکای تجاری ایران بوده، تجارت با این کشور روند نزولی را در پیش گرفته و ایران نتوانسته جایگاه خود را در بازار کالایی ترکیه حفظ کند، به‌گونه‌ای که از رتبه ۷ در میان مبادی وارداتی ترکیه در سال ۲۰۱۳ به رتبه ۲۳ در سال ۲۰۲۲ سقوط کرده است. به طور کلی مطابق با آمار گمرک ترکیه، مبادلات تجاری ایران و ترکیه در سال ۲۰۲۲ حدود ۴/۵ میلیارد دلار (۳ میلیارد دلار صادرات و ۴/۲ میلیارد دلار واردات) بوده است. صادرات ایران به ترکیه را اغلب مواد اولیه خام تشکیل می‌دهد، به گونه‌ای که مطابق با آمارهای گمرک ایران در سال ۱۴۰۱ «گاز طبیعی مایع شده» مهم‌ترین کالای صادراتی ایران به ترکیه بوده و سهم حدود ۴۱ درصدی از کل ارزش صادرات بدون نفت خام ایران به ترکیه را به خود اختصاص داده است. «آلومینیوم» و «سایر اوره حتی به صورت محلول در آب‌« پس از گاز طبیعی، حدود ۱۷ درصد از ارزش صادرات بدون نفت خام ایران در سال ۱۴۰۱ را تشکیل می‌دهند.
۷ رشته فعالیت مهم در نظر گرفته شده در این گزارش (محصولات صنایع غذایی، محصولات معدنی، محصولات صنایع شیمیایی، پوست خام، چرم، پوست‌های نرم و اشیای ساخته شده از این مواد، مواد نساجی‌، ماشین‌آلات و وسایل مکانیکی و وسایل نقلیه) به ترتیب در سال‌های ۱۳۹۹، ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱ سهم حدود ۲۹ درصد، ۵/۵۴ درصد و ۵/۶۴ درصد از ارزش صادرات بدون نفت خام ایران به ترکیه را به خود اختصاص داده‌اند که در میان آنها ایران تنها توانسته در صادرات مواد معدنی و محصولات صنا‌یع شیمیا‌یی و صنایع وابسته به آن عملکرد بهتری داشته باشد (سهم بالای ۹۰ درصد از ارزش از ۷ رشته فعالیت مورد بررسی).
با توجه به اهمیت گسترش مراودات تجاری ایران با ترکیه به عنوان یکی از شرکای اصلی خود و کاهش سهم ایران در بازار این کشور و همچنین نقش ترکیه به عنوان یک بازیگر مهم در تجارت جهانی، لازم است راهکارهایی جهت رفع مشکلات و موانع موجود برای افزایش سهم ایران در بازار این کشور ارائه شود.
ترکیه طی سال‌های اخیر تلاش‌های قابل توجهی برای گسترش روابط تجاری و تنوع بخشیدن به بازارهای صادراتی خود انجام داده است. دولت این کشور ابتکارات مختلفی را برای افزایش رقابت تجاری، جذب سرمایه‌گذاری خارجی و ارتقای رشد اقتصادی اجرا کرده است. این تلاش‌ها منجر به تبدیل شدن ترکیه به یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان جهان به ویژه در بخش نساجی و خودرو شده است. شایان ذکر است، این کشور توانسته طی سال‌های گذشته مقاصد صادراتی خود را گسترش بدهد و شرکای تجاری خود را متنوع‌تر کند.
با توجه به موقعیت استراتژیک ترکیه برای ایران و همچنین جایگاه ایران و ترکیه به عنوان دو همسایه با سابقه دیرین از لحاظ مراودات فرهنگی، اقتصادی و سیاسی، این دو کشور همواره از شرکای تجاری مهم هم تلقی شده‌اند. ترکیه برای ایران هم در صادرات و هم در واردات شریک مهمی محسوب شده و سهم قابل توجهی از تجارت ایران را به خود اختصاص داده و همواره طی سال‌های اخیر از مهم‌ترین مقاصد صادراتی و مبادی وارداتی (سومین شریک تجاری مهم) برای آن بوده است.
با توجه به اهمیت مراودات تجاری با ترکیه برای ایران و از دست دادن جایگاه کشور در بازار ترکیه (سقوط از رتبه ۷ در میان مبادی وارداتی ترکیه در سال ۲۰۱۳ به رتبه ۲۳ در سال ۲۰۲۲) در ادامه این گزارش، ضمن نگاهی به وضعیت تجارت ترکیه با جهان‌، روابط تجاری این کشور با ایران مورد تحلیل قرار گرفته و در پایان به وضعیت صادرات ایران به ترکیه در ۷ رشته فعالیت کلیدی، طی سال‌های اخیر پرداخته شده است.
تجارت ترکیه با جهان
طی دهه گذشته، ترکیه رشد قابل توجهی را در صادرات و واردات خود تجربه کرده است. از نظر صادرات، این کشور شاهد افزایش مستمر ارزش کالاهای صادراتی خود بوده و بخش‌های کلیدی مانند خودرو، نساجی، ماشین‌آلات و مواد شیمیایی نقش مهمی در پیشبرد این رشد ایفا کرده‌اند.
در بخش واردات، ترکیه شاهد افزایش در ارزش کالاهای وارداتی به ویژه در مقوله‌هایی مانند محصولات انرژی، ماشین‌آلات، الکترونیک و مواد شیمیایی بوده که نشان‌دهنده افزایش تقاضای این کشور برای حمایت از صنایع و زیرساخت‌های در حال رشد خود است. شایان ذکر است ترکیه روابط قابل توجهی با بازیگران بزرگ جهانی از جمله چین، آلمان، روسیه و آمریکا برقرار کرده و این کشورها جزو عمده مبادی وارداتی این کشور هستند.
یکی از اتفاقات مهم درخصوص تجارت ترکیه، تحت تاثیر قرار گرفتن آن توسط جنگ روسیه و اوکراین در سال ۲۰۲۱ بوده، به گونه‌ای که پس از آغاز آن، مناسبات تجاری بین دو کشور با افزایش همراه بوده و روسیه در سال ۲۰۲۲ به عمده‌ترین مبدا وارداتی ترکیه تبدیل شده است. در واقع، واردات نفت، گاز طبیعی و زغال‌سنگ ترکیه از روسیه در سال ۲۰۲۲ به میزان قابل‌توجهی افزایش یافته و دلیل آن را تحریم روسیه توسط غرب می‌توان عنوان کرد که در راستای آن روسیه مجبور شد صادرات انرژی خود به بازار اتحادیه اروپا را متوقف کند و آن را به قیمت ارزان‌تر به سایر کشورها به فروش برساند. آنکارا به شدت از چنین فرصتی استفاده کرد و حتی در حال انجام مذاکرات با مسکو برای‌ ایجاد یک ‌هاب گاز طبیعی در خاک ترکیه است که این کشور را به پلی برای صادرات گاز روسیه برای ورود به بازارهای اروپایی تبدیل کند. ترکیه همچنین در حال مذاکره با روسیه برای دریافت تخفیف ۲۵ درصدی گاز طبیعی خود است.
درخصوص مناسبات تجاری بین ایران و ترکیه طی دهه گذشته (بین سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۲) باوجود اینکه ترکیه سومین شریک تجاری مهم ایران محسوب می‌شود، اما ایران نتوانسته جایگاه خود را در بازار کالای ترکیه حفظ کند، به گونه‌ای که از رتبه ۷ در میان مبادی وارداتی ترکیه در سال ۲۰۱۳ به رتبه ۲۳ در سال ۲۰۲۲ سقوط کرده است. شایان ذکر است، سهم ایران در بازار ترکیه نیز از ۴ درصد از کل ارزش واردات این کشور در سال ۲۰۱۳ به حدود ۹/۰ درصد در سال ۲۰۲۲ کاهش یافته که یکی از علل این کاهش را می‌توان جایگزین کردن روسیه به جای ایران در واردات نفت و گاز و همچنین کشف منابع جدید گازی در ترکیه عنوان کرد.مطابق نمودار۱، به طور کلی در سال ۲۰۲۲ تجارت ترکیه بالغ بر ۶۱۸ میلیارد دلار بوده که ۴۱ درصد آن را (معادل ۲۵۴ میلیارد دلار) صادرات و مابقی آن معادل ۳۶۴ میلیارد دلار را واردات تشکیل داده است. تراز تجاری این کشور طی سال مذکور منفی ۱۱۰ میلیارد دلار بوده است. روند صادرات ترکیه طی دهه اخیر نشان می‌دهد که این کشور باوجود مواجهه با بحران کووید‌۱۹ توانسته سطح صادرات خود را حفظ کند و پس از آن حتی با سرعت بیشتری افزایش دهد که این اتفاق نه تنها طی این بحران، بلکه طی دو دهه گذشته نیز صادق بوده و ترکیه همواره تحت تاثیر بحران‌های اقتصادی قرار نگرفته است و از این طریق توانسته همچنان انگیزه جست‌وجو برای بازارهای جدید، بهبود قدرت رقابتی و در نتیجه گسترش صادرات را برای این کشور فراهم کند. شایان ذکر است، طی دهه گذشته تراز تجاری ترکیه همواره منفی بوده و در سال ۲۰۲۲ به منفی‌ترین حالت خود رسیده است.
آلمان و آمریکا شرکای اصلی تجارت ترکیه در هر دو سمت صادرات و واردات محسوب می‌شوند. ارزش تجارت ترکیه با این دو کشور در سال ۲۰۲۲ بالغ بر ۷۷ میلیارد دلار بوده که ۵/۱۲ درصد از کل ارزش تجارت این کشور را تشکیل می‌دهد.
در سال ۲۰۲۲ حدود ۱/۲۱ میلیارد دلار از انواع کالاها از مقصد ترکیه به آلمان صادر و در مقابل حدود ۲۴ میلیارد دلار از این کشور به ترکیه وارد شده است. درواقع در سال ۲۰۲۲ تراز تجاری بین دو کشور حدود ۳ میلیارد دلار به نفع آلمان بوده است. طیف متنوعی از محصولات از جمله اقلام موجود در فصول ۸۷ «وسایل نقلیه زمینی غیر از نواقل روی خط راه‌آهن یا تراموای‌ و…»‌، ۸۴ «رآکتورهای هسته‌ای، دیگ‌های بخار آب گرم و‌…» و ۶۱ «لباس و متفرعات لباس‌، کشباف یا قلاب‌‌باف» عمده‌ترین کالاهای صادراتی ترکیه به آلمان را تشکیل می‌دهند‌. در مقابل، آلمان کالاهای مختلفی ذیل فصول ۸۴ «‌رآکتورهای هسته‌ای، دیگ‌های بخار آب گرم»‌، ۸۷ «وسایل نقلیه زمینی غیر از نواقل روی خط راه‌آهن یا تراموای‌ و …» و ۳۹ « مواد پلاستیکی و اشیای ساخته شده از این مواد» را به ترکیه صادر کرده است.
آمریکا نیز یکی از شرکای تجار‌ی بزرگ ترکیه است. در سال ۲۰۲۲ ارزش صادرات ترکیه به آمریکا حدود ۹/۱۶ میلیارد دلار و در مقابل ارزش واردات آن حدود ۲/۱۵ میلیارد دلار بوده است. درخصوص آمریکا نیز در سال ۲۰۲۲ تراز تجاری با رقم ۷/۱ میلیارد دلار به نفع ترکیه بوده است. عمده اقلام مبادلاتی بین دو کشور در حوزه صادرات ترکیه به آمریکا ذیل فصول ۷۱‌، ۸۴ «رآکتورهای هسته‌ای، دیگ‌های بخار آب گرم و‌…‌» و ۸۷ «‌وسایل نقلیه زمینی غیر از نواقل روی خط راه‌آهن یا تراموای‌ و‌…»، و در حوزه واردات ترکیه از آمریکا ذیل فصول ۲۷ «‌سوخت‌های معدنی، روغن‌های معدنی و محصولات حاصل از تقطیر آنها‌» و ۷۲ «‌چدن، آهن و فولاد » و ۸۴ «رآکتورهای هسته‌ای، دیگ‌های بخار آب گرم» قرار می‌گیرد.
روسیه و چین عمده مبادی وارداتی ترکیه محسوب می‌شوند، به‌گونه‌ای که واردات ترکیه از این دو کشور در سال ۲۰۲۲ به تنهایی ۲/۱۶ درصد از ارزش کل واردات این کشور طی مدت مذکور را به خود اختصاص می‌دهد. عمده کالای وارداتی ترکیه از روسیه ذیل فصل ۲۷ «‌سوخت‌های معدنی، روغن‌های معدنی و محصولات حاصل از تقطیر آنها» و ۷۲ «‌چدن، آهن و فولاد‌» طبقه‌بندی می‌شود که حدود ۹۶ درصد از کل ارزش واردات ترکیه از روسیه را تشکیل می‌دهد. واردات ترکیه از چین نیز در سال ۲۰۲۲ عمدتا شامل اقلام ذیل فصول ۸۴ «رآکتورهای هسته‌ای، دیگ‌های بخار آب گرم‌« و ۸۵ «ماشین‌آلات و دستگاه‌های برقی و اجزا و قطعات آنها‌» قرار می‌گیرد که سهم حدود ۴۴ درصدی از کل ارزش واردات ترکیه از چین در سال ۲۰۲۲ است.مهم‌ترین کالاهای صادراتی ترکیه به جهان شامل «سایر روغن‌های نفتی و روغن‌های حاصل از مواد معدنی قیر» با کد تعرفه ۶ رقمی ۲۷۱۰۱۹ «زیورآلات یا جواهر‌آلات و اجزای آنها از سایر فلزات گرانبها، حتی آبکاری شده‌» با کد تعرفه ۶ رقمی ۷۱۱۳۱۹ و «وسایل نقلیه موتوری برای حمل‌و‌نقل کالا با وزن ناخالص وسیله نقلیه حداکثر ۵ تن» با کد تعرفه ۶ رقمی ۸۷۰۴۲۱ می‌شود که حدود ۹ درصد از ارزش کل صادرات ترکیه در سال ۲۰۲۲ را تشکیل می‌دهد.
۳ کالای عمده وارداتی ترکیه از جهان در سال ۲۰۲۲ نیز حدود ۱۳ درصد از کل ارزش واردات این کشور را در‌بر‌می‌گیرد و شامل «سایر اشکال خام طلا (از جمله طلای آبکاری شده با پلاتین)» با کد تعرفه ۶ رقمی ۷۱۰۸۱۲‌‌ «سایر روغن‌های نفتی و روغن‌های حاصل از مواد معدنی قیری‌ غیرخام» با کد تعرفه ۶ رقمی ۲۷۱۰۱۹ و «سایر قراضه و ضایعات چدن، آهن یا فولاد» با کد تعرفه ۶ رقمی ۷۲۰۴۴۹ می‌شود.
تجارت ترکیه با ایران
کشور ترکیه طی سال‌های گذشته از شرکای مهم تجاری ایران محسوب شده به گونه‌ای که مطابق با آمار منتشر شده توسط گمرک جمهوری اسلامی ایران، این کشور طی ۱۰ سال گذشته همواره جزو ۵ کشور نخست در عمده مبادی وارداتی ایران بوده است و از سال ۱۳۹۵ توانسته در صادرات هم جایگاه خودش را به عنوان ۵ مقصد مهم صادراتی ایران تثبیت کند و پس از آن نیز از سال ۱۳۹۸ تا ۵ ماهه نخست ۱۴۰۲ همواره سومین شریک تجاری ایران پس از چین و امارات متحده عربی باشد.
با توجه به اینکه طی دهه اخیر ترکیه همواره از مهم‌ترین شرکای تجاری ایران بوده، تجارت با این کشور روند نزولی را در پیش گرفته است؛ به‌گونه‌ای که پس از آنکه کل تجارت ایران با ترکیه در سال ۲۰۱۲ به حدود ۲۲ میلیارد دلار رسید، دو کشور تصمیم گرفتند هدف‌گذاری سالانه تجارت را تا حدود ۳۰ میلیارد دلار افزایش دهند. این درحالی است که روند تجارت دو کشور از آن زمان تا‌کنون نه تنها افزایش نیافته‌ بلکه به طور کلی روند کاهشی را در پیش گرفته و در سال ۲۰۲۰ به پایین‌ترین میزان خود طی دهه اخیر رسیده است. دلایل گوناگونی منجر به کاهش تجارت ایران با ترکیه شده که از جمله آنها می‌توان به ظهور بازارهای جدید برای صادرات محصولات پتروشیمی ایران و همچنین به وجود آمدن تغییراتی در نیازهای بازار ترکیه اشاره کرد که از سمت مقامات ایرانی توجهی به این مقوله صورت نگرفته و در‌واقع تولید صادراتی مناسب با بازار ترکیه شکل نگرفته است. یکی دیگر از دلایل کاهش تجارت ایران به ترکیه طی سال‌های اخیر را می‌توان به جایگزین شدن روسیه به جای ایران در بازار واردات گاز به این کشور نسبت داد که جنگ روسیه و اوکراین این عامل را تشدید کرده. زیرا در حال حاضر روسیه گاز خود را به قیمتی پایین‌تر به ترکیه عرضه می‌کند و امتیازات ویژه‌ای برای صادرات به این کشور در نظر گرفته است.
عدم موفقیت موافقتنامه تجارت ترجیحی ایران و ترکیه را می‌توان به عنوان یکی دیگر از مشکلات تجارت ایران با این کشور بیان کرد. شایان ذکر است بحران‌های جهانی طی سال‌های گذشته نظیر همه‌گیری کووید-۱۹ در کاهش مبادلات تجاری با ترکیه بی‌تاثیر نبوده و اثرات آن در حجم مبادلات ایران با ترکیه در سال ۲۰۲۰ به وضوح قابل رویت است. به طور کلی مطابق با آمار گمرک ترکیه (نمودار ۳)، کل مبادلات تجاری ایران و ترکیه در سال ۲۰۲۲ حدود ۴/۵ میلیارد دلار بوده که حدود ۳ میلیارد دلار آن متعلق به صادرات بوده و ۴/۲ میلیارد دلار آن را نیز واردات تشکیل می‌دهد. طی ۱۲ سال منتهی به سال ۲۰۲۲ تراز تجاری بین دو کشور، به جز دو سال ۲۰۱۶ و ۲۰۲۰ به نفع ایران بوده است.مطابق با آمار منتشر شده توسط گمرک ترکیه، عمده گروه کالایی صادراتی ایران به ترکیه ذیل فصول ۷۶ «‌آلومینیوم و مصنوعات از آلومینیوم »، ۷۴ «‌مس و مصنوعات از مس» و ۳۹ « مواد پلاستیکی و اشیای ساخته‌شده از این مواد» قرار می‌گیرد که به تنهایی ۶۰ درصد از ارزش صادرات ایران به این کشور را در سال ۲۰۲۲ تشکیل می‌دهد. نکته قابل توجه درخصوص گروه کالاهای صادراتی ایران به ترکیه سهم حدود ۳/۲ درصدی صادرات «‌سوخت‌های معدنی، روغن‌های معدنی و محصولات حاصل از تقطیر آنها » به ترکیه بوده است. این اتفاق درحالی رخ داده که تنها طی حدود ۱۰ سال سهم ایران در بازار ترکیه در این گروه کالایی از ۸۸ درصد در سال ۲۰۱۱ به این رقم در سال ۲۰۲۲ رسیده که نشان‌دهنده از دست دادن بازار ترکیه در این گروه کالایی است.
آمارهای گمرک ایران در سال ۱۴۰۱ نشان می‌دهد که «گاز طبیعی مایع‌شده» با کد تعرفه ۲۷۱۱۱۱۹۰ مهم‌ترین کالای صادراتی ایران به ترکیه بوده و سهم حدود ۴۱ درصد‌ از کل ارزش صادرات بدون نفت خام به ترکیه را به خود اختصاص داده است. پس از این کالا، «آلومینیوم» با کد تعرفه ۷۶۰۱۱۰۰۰ و «سایر اوره حتی به صورت محلول در آب» با کد تعرفه ۳۱۰۲۱۰۹۰ مهم‌ترین کالاهای صادراتی ایران به ترکیه طی بازه مذکور هستند که مجموعا حدود ۱۷ درصد از ارزش صادرات بدون نفت خام ایران در سال ۱۴۰۱ را تشکیل می‌دهد. به طور کلی بررسی کالاهای صادراتی ایران به ترکیه در سال ۱۴۰۱ نشان می‌دهد که صادرات به این کشور از تنوع زیادی برخوردار نبوده و ۱۰ قلم کالای عمده صادراتی ایران به این کشور حدود ۷۹ درصد از کل ارزش صادرات کالایی آن را تشکیل می‌دهند.
آمارهای گمرک ترکیه، عمده گروه کالایی وارداتی ایران از ترکیه را ذیل فصول ۸۴ «رآکتورهای هسته‌ای، دیگ‌های بخار آب گرم و…»‌، ۵۵ «‌الیاف سنتتیک یا مصنوعی غیریکسره» و ۸۵ «‌ماشین‌آلات و دستگاه‌های برقی و اجزا و قطعات آنها و…» طبقه‌بندی می‌کند که حدود ۳۰ درصد از ارزش واردات ایران از این کشور را در سال ۲۰۲۲ شامل می‌شود.
مطابق با آمارهای گمرک ایران در سال ۱۴۰۱، مهم‌ترین کالای وارداتی از ترکیه، ۳۴۹ هزارتن «‌روغن دانه آفتابگردان، روغن گلرنگ یا زعفران کاذب، خام» به ارزش ۶۷۱ میلیون دلار و با کد تعرفه ۱۵۱۲۱۱۰۰ بوده که سهم حدود ۱۱ درصد از کل ارزش واردات ایران از این کشور را تشکیل می‌دهد. پس از این کالا، «‌ترآکتورهایهای جاده‌ای برای نیمه‌‌تریلرها» و «ذرت دامی‌« به ترتیب با سهم حدود ۸ درصد و ۴ درصد، عمده کالای وارداتی از ترکیه هستند.
همان‌طور که ملاحظه می‌شود رشته فعالیت‌های مهم و کلیدی مورد نظر این مطالعه، به ترتیب در سال‌های ۱۳۹۹‌، ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱ سهم حدود ۲۹ درصد، ۵/۵۴ درصد و ۵/۶۴ درصد از ارزش صادرات بدون نفت خام به ترکیه را به خود اختصاص داده‌اند. این درحالی است که در میان فعالیت‌های کلیدی مد‌نظر، ایران تنها توانسته در صادرات مواد معدنی و محصولات صنایع شیمیایی و صنایع وابسته به آن عملکرد بهتری داشته باشد؛ به‌گونه‌ای که در سال‌های مذکور سهم آنها از ارزش ۷ قلم کالای کلیدی ذکر‌شده بالای ۹۰درصد بوده است. شایان ذکر است، صادرات این دو گروه کالایی از حدود ۴۰۴ میلیون دلار در سال ۱۳۹۹ به ۴/۳ میلیارد دلار در سال ۱۴۰۰
(افزایش۳/۸ برابری) و ۷/۴ میلیارد دلار در سال ۱۴۰۲
(افزایش ۴/۱ برابری) رسیده است. لازم به تاکید است، در سال‌ ۱۳۹۹، اقلام مربوط به فصل ۲۷ در آمار گمرک به دلیل محرمانه بودن درج نشده است.