فرصت‌طلبی اردوغان

محمدرضا ستاری – در حالی که نیکول پاشینیان نخست‌وزیر ارمنستان به تازگی با آنتونی بلینکن وزیر خارجه آمریکا درخصوص تحولات قفقازجنوبی صحبت کرده، کارشناسان روی دو موضوع مهم درخصوص مسائل این منطقه تاکید دارند؛ نخست کاهش نفوذ روسیه در قفقاز و دومین موضوع تلاش و نقش ترکیه در بهره‌برداری از شکاف به‌وجود آمده در تنش‌ها میان آذربایجان و ارمنستان است.
در این میان هرچند ترکیه از زمان استقلال ارمنستان با این کشور روابط دیپلماتیک برقرار نکرده و در جنگ میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان به‌طور قاطع جانب باکو را گرفته است، اما زمزمه‌های قدرتمندی نیز در داخل دولت ترکیه درخصوص لزوم عادی‌سازی روابط این کشور با ارمنستان به گوش می‌رسد. در نتیجه تحلیلگران معتقدند که نفوذ رو به کاهش روسیه در منطقه، فرصتی را برای آنکارا فراهم می‌کند تا ۲کشور یعنی آذربایجان و ارمنستان را به غرب نزدیک‌تر کند.
در همین رابطه طبق گزارشی که به تازگی المانیتور منتشر کرده، حدود دوهفته قبل روسیه اعلام کرد که نیروهای حافظ صلح خود را از قره‌باغ کوهستانی، یعنی منطقه درگیری میان ارمنستان و آذربایجان خارج می‌کند. چند روز بعد به عنوان بخشی از مذاکرات تعیین مرز، ارمنستان اعلام کرد که چهار روستایی را که در دهه‌۱۹۹۰ تصرف کرده بود، به آذربایجان بازمی‌گرداند؛ امری که به گفته کارشناسان مسیر صلح میان دو کشور را فراهم کرده و در صورت حل‌وفصل چندمساله دیگر، توافق صلح جامع میان ایروان و باکو در دسترس خواهد بود.
البته مساله مهم در این میان بحث احداث کریدوری است که باکو را به منطقه نخجوان متصل کند؛ امری که باکو و آنکارا به دنبال ایجاد کریدوری به نام زنگزور برای اتصال باکو به نخجوان هستند که علاوه‌بر مخالفت ارمنستان با هشدار ایران درخصوص چنین اقدامی نیز مواجه شده است، چراکه احداث این کریدور دسترسی ایران به ارمنستان را قطع کرده و به‌طور حتم تهدیدی ژئوپلیتیکی برای حاکمیت ملی ایران و ارمنستان
محسوب می‌شود.
چرخش ایروان به سمت غرب
یکی از مهم‌ترین تحولات منطقه قفقازجنوبی، موضوع نزدیکی ارمنستان به غرب و فاصله گرفتن آن از روسیه است. از زمانی که نیکول پاشینیان در سال ۲۰۱۸ در ارمنستان به قدرت رسیده، همواره در دولت او ایده کاهش نفوذ ژئوپلیتیکی روسیه در این کشور و نزدیکی ایروان به غرب مطرح شده است. این مساله به‌ویژه پس از آنکه روسیه عملا در جنگ سال‌۲۰۲۰ از ارمنستان حمایت نکرد، برجسته‌تر نیز شده است؛ به‌طوری که پاشینیان علاوه‌بر تلاش برای نزدیکی به غرب، پیمان امنیت جمعی با روسیه را تعلیق و مذاکرات عادی‌سازی روابط با ترکیه را نیز آغاز کرده است.
در چنین شرایطی برخی مقامات ترکیه از دست درازشده ایروان به سمت آنکارا استقبال می‌کنند. آنها معتقدند که ما فرصت توافق صلح با لوون پتروسیان رییس‌جمهور اسبق ارمنستان را در دهه‌۱۹۹۰ از دست داده‌ایم و حالا لازم است با مقداری هزینه اقتصادی و همچنین یک رویکرد سیاسی شجاعانه مسیر تاریخ را تغییر دهیم.
در نتیجه برخی ناظران معتقدند در حالی که اردوغان به وضوح از آذربایجان و علی‌اف حمایت می‌کند، فشاری قوی در دولت او برای عادی‌سازی روابط با ارمنستان وجود دارد. به عنوان مثال، سردار کیلیچ سفیر سابق ترکیه در ایالات‌متحده و یکی از قابل اعتمادترین افراد اردوغان به عنوان مذاکره‌کننده ارشد برای مذاکرات عادی‌سازی با ارمنستان دست به کار شده است. از طرف دیگر در سمت ارمنی نیز از چنین موضوعی استقبال شده و برخی تحلیلگران و مقامات ارمنستان مدعی هستند که کل منطقه از عادی‌سازی آنکارا و ایروان سود می‌برد، زیرا موضوع احیای تجارت و حمل‌و‌نقل به عنوان نمونه بارز یک سناریوی برد- برد برای مرحله ثبات پس از جنگ برای ارمنستان جنبه‌ای حیاتی پیدا می‌کند.
ماهیگیری ترکیه از آب گل‌آلود جنگ
مساله مهمی که برای ایران جنبه‌ای استراتژیک پیدا می‌کند، بحث احداث کریدور زنگزور است که همزمان با تقویت ارتباطات تجاری و ترانزیتی ترکیه با آذربایجان، آسیای‌میانه و چین، باعث می‌شود که حداقل بخشی از تجارت ترکیه با آسیا از روسیه و ایران دور شود؛ یعنی در شرایطی که دسترسی ایران از طریق ارمنستان به گرجستان، روسیه و اروپا در پی احداث چنین کریدوری محدود می‌شود، ترکیه می‌تواند از فرصت تشویق سرمایه‌گذاری غرب در منطقه نیز بهره‌برداری کند.
حتی در این میان طرح ابتکار چهار‌راه صلح نیز مطرح شده که شبکه بزرگی از خطوط ریلی و جاده‌ای را در منطقه توسعه می‌دهد و از هم‌اکنون شرکت‌های ترکیه‌ای به دنبال اخذ پروژه‌های مرتبط با احداث جاده و ریل در ارمنستان هستند.
نگاه نگران مسکو به قفقاز جنوبی
در چنین شرایطی بحث مذاکرات صلح، نزدیکی ارمنستان به غرب و نیز فرصت‌طلبی ترکیه برای تقویت جایگاه خود در قفقازجنوبی در شرایطی به گفته کارشناسان نشانه کاهش نفوذ روسیه در منطقه است که به‌طور قطع مسکو نسبت به این تحولات دست روی دست نخواهد گذاشت. در واقع مساله مهم این است که پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، جمهوری‌های تازه استقلال‌یافته همچنان به عنوان حیاط‌خلوت روسیه محسوب‌شده و مسکو علاوه‌بر نفوذ سیاسی و امنیتی، معادلات ژئوپلیتیکی خود را نیز براساس ادامه نفوذ و حضور در این کشورها تعریف کرده است.
در همین راستا، راهبرد امنیت ملی روسیه در قبال جمهوری‌های استقلال‌یافته از شوروی بر پایه سیاست چهارگانه تسخیر دولت، نخبگان، سرزمینی و تسخیر اجتماعی است که در صورت ناکام ماندن آن مانند آنچه در اوکراین اتفاق افتاد، روسیه را به حمله زمینی به حوزه نفوذ خود ترغیب می‌کند.
البته در این میان جنگ اوکراین و تحولات آن سبب شده تا تمرکز روسیه به جبهه جنگ در این کشور معطوف شود، اما با این حال یکی از نخستین راهکارهای مسکو در مقابله با نفوذ غرب و ترکیه در قفقازجنوبی، احتمالا تلاش برای تحت کنترل درآوردن سیاست داخلی ارمنستان از طریق ایجاد مخالفت‌های اجتماعی و سیاسی با دولت پاشینیان خواهد بود.