قطعیِ غیر‌قطعی

«جهان‌صنعت»- دو نامه با امضای رییس سازمان فناوری اطلاعات در فضای مجازی کاربران ایرانی را در هراس قطع کردن اینترنت بین‌المللی قرار داد.
در نامه اول به تاریخ ۲۹ آبان‌ماه، رییس سازمان فناوری اطلاعات در نامه‌ای «آنی آنی- بسیار حائز اهمیت» خطاب به کلیه دستگاه‌های اجرایی کشور نوشته است: با توجه به ضرورت پایداری ارائه خدمات دولت به شهروندان به صورت الکترونیکی از آنجا که ارتباطات شبکه ملی اطلاعات جهت دسترسی شهروندان به خدمات دستگاه‌ها و کسب‌وکارها مهیا و برقرار است، بنابراین جهت بررسی وضعیت دسترسی شهروندان به شبکه ملی اطلاعات و خدمات دستگاه‌ها و مشکلات احتمالی خواهشمند است دستور فرمایید ضمن معرفی تام‌الاختیار فنی اطلاعات سامانه‌ها (نظیر سایت‌ها، ایمیل‌ها، سامانه‌های عملیاتی برخط و…) و همچنین وابستگی به خدمات خارجی را به مرکز رصد و پایش شبکه ملی اطلاعات معاونت توسعه و مدیریت شبکه ملی اطلاعات ظرف دو روز ارسال کنید.
موضوع نامه دوم نیز که تاریخ سوم آذرماه روی آن خورده، دعوت به جلسه برای بررسی پیامدهای قطع اینترنت کسب‌وکارهاست و در این نامه آمده است: بدینوسیله از جنابعالی دعوت می‌گردد در جلسه‌ای که به منظور بررسی پیامدهای قطع اینترنت بر کسب‌وکارها و چگونگی کاهش تاثیرات منفی آن در روز سه‌شنبه مورخ ۵ آذر ۹۸ برگزار می‌شود حضور به هم رسانید.
نامه‌ ارسالی سازمان فناوری اطلاعات به بخش‌های دولتی برای در اختیار گذاشتن لیستی از سرویس‌های وابسته‌شان به خدمات خارجی به این سازمان و همچنین نامه دیگر این سازمان به کسب‌وکارها برای حضور در جلسه‌ای ویژه جهت بررسی پیامدهای قطع اینترنت روی فعالیت‌شان از روز دوشنبه در شبکه‌های اجتماعی جنجال بزرگی به پا کرده است.
بسیاری از کاربران اعلام می‌کنند این درخواست سازمان فناوری اطلاعات از بخش دولتی و خصوصی برای ایجاد محدودیت‌های بیشتر روی سرویس اینترنت جهانی و قطع همیشگی آن در آینده‌ای نزدیک است اما رییس سازمان فناوری اطلاعات به پیوست می‌گوید که تنها هدف آنها از ارسال این دو نامه شفاف‌سازی ضربه‌های اقتصادی برای تصمیم‌گیرانی است که دستور قطع اینترنت را به خاطر شرایط ویژه کشور داده‌اند.
اینترنت کشور از شنبه شب ۲۵ آبان و دو روز بعد از تصمیم دولت برای تغییر قیمت بنزین به دستور شورای امنیت کشور قطع شد. در نهایت از روز پنجشنبه (۳۰آبان) به صورت مرحله‌ای و استان به استان ابتدا امکان دسترسی مراکز دانشگاهی، تجاری و سازمان‌ها به اینترنت ثابت فراهم شد. در نهایت نیز روز شنبه (۲ آذر) کاربران خانگی در استان‌های مختلف از جمله تهران به اینترنت متصل شدند.
همچنین در حالی که وزیر ارتباطات از پیگیری دریافت مصوبه از سوی شورای امنیت کشور برای برقراری اینترنت روی گوشی‌های تلفن‌همراه خبر داده بود اما همچنان کاربران امکان استفاده از دیتای موبایل خود را ندارند. هرچند خبرگزاری ایسنا روز ۳ آذر و در خبری اعلام کرد که اینترنت موبایل در برخی استان‌ها مانند خراسان‌جنوبی، گلستان، سمنان، یزد، چهارمحال‌وبختیاری، همدان، اردبیل،‌ زنجان و ایلام در حال وصل شدن است. براساس بررسی‌های سایت نتبلاکس برای هر روز قطعی اینترنت روزانه ۶۵ میلیون دلار به ایران خسارت وارد شده است. البته گزارش‌های نتبلاکس از سوی برخی سایت‌های ایرانی رد شده است.
ساختار اقتصادی ایران به گونه‌ای است که بسیاری از فعالیت‌های اقتصادی بدون اینترنت بین‌المللی ممکن نیست. از سوی دیگر اگر اینترنت بین‌المللی قطع شود، بخش خصوصی قادر به ادامه فعالیت نیست.
نامه‌‌ای در تاریخ ۲۹ آبان و در روزهای قطع اینترنت سازمان فناوری اطلاعات به سازمان‌های دولتی ارسال و از آنها خواسته شده تا با معرفی یک نماینده، لیست‌ سرویس‌های وابسته به خدمات خارجی خود را به این سازمان اعلام کنند.
شفاف‌سازی
امیر ناظمی، رییس سازمان فناوری اطلاعات در توضیح ارسال این نامه‌ها به بخش‌خصوصی و دولتی گفت: نامه‌ای که به سازمان‌های دولتی برای معرفی یک نماینده و تهیه یک لیست از سرویس‌هایی که به خدمات خارجی وابسته‌اند، روز چهارشنبه ۲۹ آبان به آنها ارسال شده است یعنی روزی که اینترنت کشور قطع بود. این نامه‌ هم بعد از تماس کاربری با من که از قطع خدمات بیمارستانی به دلیل قطع اینترنت حکایت داشت تنظیم و به آنها ارسال شد.
به گفته وی، وقتی این پیام را از سمت این کاربر دریافت کرده متوجه شده که قطع اینترنت می‌تواند از سمت برخی سازمان‌ها به بهانه‌ای تبدیل شود که از ارائه سرویس به شهروندان سر باز بزنند.
ناظمی تاکید کرد: این نامه در زمان قطع اینترنت برای این به سازمان‌ها ارسال شد تا بدانیم چه خدمت داخلی برای ارائه به سرویس خارجی وابسته است تا مشکل را حل و امکان ارائه سرویس را به شهروندان در آن زمان فراهم کنیم. در واقع می‌خواستیم با این‌کار مشکلات مردم را در زمان قطع اینترنت کمتر کنیم. رییس سازمان فناوری اطلاعات در حالی هدف از این نامه را کمک بیشتر به شهروندان و جلوگیری از ایجاد مشکلات بیشتر می‌داند که برخی کاربران در شبکه‌های اجتماعی اعلام کرده‌اند درخواست این لیست از سمت وزارت ارتباطات برای این است تا با فراهم کردن سرویس‌های مشابه داخلی و کاهش وابستگی به سرویس‌های خارجی در آینده نزدیک اینترنت برای همیشه از دسترس کاربران داخل کشور خارج شود.
اما امیر ناظمی این را یک سناریو می‌داند که به خاطر جو سیاسی کشور ایجاد شده و در توضیح سناریوی سازمان فناوری اطلاعات برای ارسال این نامه به سازمان‌های دولتی بیان کرد: سناریویی که در ذهن من برای ارسال این نامه در زمان قطع اینترنت به سازمان‌ها زده شد این بود که اگر مردم به دلایلی به خاطر قطع اینترنت از این سازمان‌ها سرویس نگرفتند، من موظف هستم که شرایط ارائه خدمات حیاتی برای آنها را فراهم کنم. نامه در زمان قطع اینترنت ارسال شده است برای اینکه خدمت‌رسانی به مردم متوقف نشود.
پیامدهای قطعی اینترنت
نامه دوم سازمان فناوری اطلاعات به کسب‌وکارها برای حضور در جلسه‌ای در این سازمان در مورد پیامد‌های قطع اینترنت روی فعالیت‌شان هم براساس توضیحات رییس سازمان فناوری اطلاعات برای برآورد‌های هزینه وارد شده به کسب‌وکارهای مختلف به دلیل قطع اینترنت است.
ناظمی درباره این نامه اظهار کرد: بعد از اتصال مجدد اینترنت از ابتدای هفته تصمیم گرفتیم با شرکت‌های استارت‌آپی‌، رسانه‌های تخصصی، صنف‌های فعال در حوزه آی‌تی مانند سازمان نظام صنفی رایانه‌ای، کمیسیون‌های فناوری اتاق بازرگانی و… جلساتی برگزار کنیم تا هزینه‌های تحمیل شده به کسب‌وکارهای فعال در صنعت ICT شفاف شود و با در اختیار گذاشتن یک گزارش کامل از این ضرر‌ها به سیاستگذارانی که این تصمیم را گرفته‌اند به آنها بگوییم که یک هفته قطع اینترنت چه تاثیری روی اقتصاد کشور داشته است. ناظمی تاکید کرد: یک سیاستگذار با توجه به شرایط حساس کشور چنین تصمیمی گرفته است و شاید در نگاه اول گمان نمی‌کرده این تصمیم چه اثراتی می‌توانسته روی کسب‌وکارهای وابسته به اینترنت داشته باشد. به عنوان یک مدیر در وزارت ارتباطات موظفم تاثیرات این تصمیم‌ و هزینه‌های مادی و معنوی ایجاد شده در این زمینه را برای سیاستگذاران شفاف کنم.
به باور او قطع یک هفته‌ای اینترنت علاوه بر هزینه‌های مالی، تاثیرات منفی دیگری از جمله بی‌اعتمادی برای توسعه یک کسب‌وکار، به فکر افتادن گروهی برای مهاجرت و از بین رفتن امنیت روانی مردم داشته که باید این تاثیرات به صورت شفاف اعلام شود.
ایران زیرساخت‌های اینترنت ملی را ندارد
فعالان استارت‌آپ‌ها معتقدند اکوسیستم ایران شبیه هیچ‌کدام از کشورهایی که اینترنت ملی دارند نیست و از نظر تکنولوژی بومی و نرم‌افزارهای داخلی نیز اصلا با آنها قابل مقایسه نیست. در مورد کره‌شمالی هم این کشور هیچ شباهتی با ایران ندارد.
محمود محمدی، مشاور کسب‌وکارهای مجازی در گفت‌وگو با «جهان‌صنعت» اظهار کرد: عده‌ای تصور می‌کنند نامه منتشر شده برای زمان قطعی اینترنت بوده است. شاید هم می‌خواهند ببینند کدام یک از استارت‌آپ‌ها برای آنها مفید است و از آنها حمایت کنند. وی افزود: در زمان درگیری‌ها و اعتراضات مردمی برای گرانی بنزین، دولت تصمیم گرفت شبکه ملی اطلاعات را مورد آزمایش قرار دهد و باگ‌های آن را پیدا کند.
محمدی در رابطه با اینکه گفته می‌شود اینترنت ایران قرار است شبیه اینترنت روسیه، چین و کره‌شمالی شود، بیان کرد: اکوسیستم چین کامل است. چین به حدی در زمینه نرم‌افزارهای داخلی و بومی‌اش غنی است که نیازی به اینترنت بین‌الملل ندارد. چین هوآوی و شیائومی را دارد و با ایران اصلا قابل مقایسه نیست. روسیه نیز کاملا متفاوت از ایران است. کره‌شمالی هم با کشور ما قابل مقایسه نیست.
وی تاکید کرد: اگر اینترنت بین‌الملل مسدود شود بسیاری از کسب‌وکارها و حتی خود دولت با مشکل مواجه می‌شود. حتی آن گروهی که عنوان می‌کنند تحریم‌ها به نفع‌شان است نیز با بسته شدن اینترنت بین‌الملل با مشکل مواجه می‌شوند. اگر هم قرار است اینترنت بین‌الملل بسته شود نخست باید زیرساخت‌های مورد نیاز فراهم شود.
انتقاد خالق شبکه جهانی وب
تیم برنرزلی، خالق شبکه جهانی وب با انتقاد از حکومت ایران برای قطع اینترنت گفت: حکومت ایران اکنون به نماد بالکانیزه کردن اینترنت در جهان تبدیل شده است.
برنرزلی بالکانیزه کردن اینترنت (تجزیه اینترنت به واحدهای دیوارکشیده محلی و برپایی اینترنت‌های مجزای کشوری) را یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های فزاینده دوران معاصر خواند و از حکومت‌های چین، روسیه و ایران به‌عنوان حکومت‌هایی نام برد که در پی کنترل بیشتر بر شبکه‌های داخلی و سخت‌تر کردن سانسور و زیر نظر گرفتن شهروندان هستند.
مخترع وب در این‌باره گفت: روند بالکانیزه کردن اینترنت واقعا نگران‌کننده است و ما حد نهایتش را در حال حاضر در ایران می‌بینیم.
برنرزلی اضافه کرد: یک حکومت قوی، حکومتی است که در برابر دیگر صداها، صداهای اپوزیسیون و صداهای خارجی که توسط شهروندانش شنیده می‌شود مدارا به خرج می‌دهد. تیم برنرزلی این اظهارات را در جریان معرفی کتاب تازه‌‌منتشرشده بنیاد فناوری‌های وب برای مقابله با آسیب‌های روبه‌رشدی چون اخبار جعلی، سانسور و زیرنظرگیری‌های دسته‌جمعی بیان کرده است. این کتاب که قرارداد وب نام دارد، حقوق و وظایف افراد را در قبال اینترنت معلوم می‌کند و با هدف تعریف تعهداتی برای دولت‌ها و صنایع نوشته شده تا گردش آزاد اطلاعات در وب بتواند ادامه یابد. تیم برنرزلی، فناوری وب یا همان www را ۳۰ سال پیش در مارس ۱۹۸۹ خلق و در نوامبر همان سال آن را به‌صورت عملی راه‌اندازی کرد. وی موسس سازمانی به نام بنیاد فناوری‌های وب نیز هست. وی در خصوص کتاب «قرارداد وب» گفت: ما تابه‌حال یک ساختار مشخص و کاملی برای آینده پیش‌روی وب در اختیار نداشتیم و این اولین باری است که یک کتاب قوانین در خصوص مسوولیت‌های مشترک ما تدوین می‌شود.
سخن آخر
ممکن است نامه‌های ارسال شده در رابطه با قطعی اینترنت بین‌الملل نبوده باشد اما هراس کاربران از جایگزینی شبکه ملی اطلاعات به جای اینترنت بین‌المللی نیز بی‌اساس نیست. ایران، کره‌شمالی نیست. تفاوت‌های بسیاری با این کشور دارد و مردم حاضر به پذیرش محدودیت کامل در حوزه اینترنت نیستند. با این همه بسیاری بر این باور هستند که یک هفته قطعی اینترنت بین‌الملل در واقع آزمون رسمی شبکه ملی اطلاعات بود و اینکه روزی اینترنت ملی جایگزین اینترنت بین‌الملل شود دور از ذهن نیست.
با این اقدام مسوولان برای دنیای مجازی نیز حصار می‌کشند و آن را هم برای ایرانیان محدود می‌کنند. تنها هراس از محدودیت در فضای مجازی موجب شده کاربران احساس خفقان کنند و بدتر از آن فعالان استارت‌آپ‌ها در فضایی از ناامیدی و سرخوردگی غوطه‌ور شوند؛ کارآفرینانی که با فیلترینگ کنار آمدند، بارها به دادگاه رفتند و برای نگرفتن مجوزهایی که هنوز ایجاد نشده بودند توبیخ شدند، اکنون با قطعی اینترنت بین‌الملل تمام حس جنگجویی و امید خود را از دست داده‌اند.