لزوم تغییر روند قانونگذاری

ملیحه اسناوندی- چند روزی از سالگرد سوگندنامه نمایندگان برای شروع کار مجلس دهم گذشته است. از طرفی سال ۹۸ و انتخابات مجلس نیز پیش‌رو است. هرچند تا زمان برگزاری آن فرصت زیادی باقی مانده اما نبود ائتلاف میان برخی اعضای فراکسیون‌ها و عدم وحدت نمایندگان و تصمیم‌های شخصی برخی از نمایندگان وحواشی آن سبب شده تا گزارشی مبنی بر عملکرد مجلس دهم بنویسیم‌؛ مجلسی که نه جریان اصولگرایی و نه اصلاح‌طلبی به تنهایی نتوانستند اکثریت کرسی‌های بهارستان را از آن خود کنند و تعداد قابل توجهی از مستقلین آرایش سیاسی مجلس دهم را دربرگرفتند‌. به ظاهر مستقلین می‌توانند بدون همسویی با جریانی خاص در گفته‌ها و نوشته‌ها و اظهارنظرها‌، استقلال کشور و آزادی مردم و تامین مصالح آنها را مدنظر داشته باشند و منوط به آن تصمیم بگیرند اما از طرفی اینکه هیچ یک از فراکسیون‌ها و جناح‌ها نتوانستند اکثریت مجلس را به دست آورند سبب پایین آمدن کارآمدی مجلس در بعد قانونگذاری و نظارت شده است‌. باتوجه به اینکه یکی از شروط کارآمدی مجلس سازماندهی مناسب فراکسیون‌هاست اما از همان ابتدای کار مجلس، گله‌هایی از اردوگاه فراکسیون امید نسبت به عهدشکنی‌ها به گوش می‌رسید. قبل از انتخابات مجلس اصلاح‌طلبان با حامیان دولت به وحدت رسیدند و یک لیست مشترک دادند، اما بعد از ورود به ساختمان بهارستان، خط‌ومشی‌ها از یکدیگر جدا شد و شکافی عمیق‌تر شکل گرفت‌. خیلی از اعضای فراکسیون امید اولین‌بار بود که در مجلس حضور داشتند و اکثر آنها در زمینه قانونگذاری تجربه کافی نداشتند، از طرفی به دلیل هماهنگی با دولت، محدودیت‌هایی هم از همان ابتدا در تصمیمات خود داشتند‌. این موضوع در دادن رای اعتماد به وزرای پیشنهادی مجلس دهم مشهود بود‌. فراکسیون نمایندگان ولایی نیز از آن جهت که اکثریت مجلس را در دست ندارند نمی‌توانند طرح‌های مهمی در مجلس تصویب کنند چراکه در زمان بررسی طرح‌های مهم، اختلافات مهم بروز می‌کند‌.
به هر حال نمایندگان مجلس به‌عنوان قانونگذار و ناظر به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم بر زندگی مردم تاثیرگذار هستند‌. اهمیت این موضوع تا آنجاست که در متن سوگندنامه نمایندگان مجلس موارد مختلفی از وظایف آنها آمده است که آنها را مکلف به پایبندی می‌کند‌. نمایندگان مجلس قبل از انتخاب توسط مردم و ورود به این مسوولیت، برنامه‌هایی را به‌ویژه در حوزه انتخابیه و شهر خود عنوان می‌کنند و به مردم وعده عملی کردن این برنامه‌ها را در صورت انتخاب شدن می‌دهند غافل از آنکه به‌درستی مشخص نیست چه کسی بر تحقق این وعده‌ها نظارت می‌کند‌.
اکنون سوال اینجاست که مجلس دهم از زمان استقرار تاکنون به چه میزان توانسته میزان مطالبات مردم را پیگیری کند؟ و آیا از دولت برای عدم پایبندی به وعده‌هایش حساب‌کشی کرده ‌است؟ متاسفانه در برخی موارد روزمرگی بر فعالیت نمایندگان سایه انداخته و اقدام درخوری برای مردم انجام نشده است‌. همراهی مجلس با دولت نه در تمام موارد بلکه در موضوعاتی چون کاهش تعداد سوال از وزرا در مجلس، در این دوره مشهود بوده است‌. در مجلس نهم به دلیل ناکارآمدی برخی از وزرا بیشترین وقت مجلس صرف سوال و استیضاح از وزرا می‌شد اما مجلس دهم در مقایسه با مجلس قبل از نظر عملکرد نظارتی وضعیت بهتری داشته هرچند برخی معتقدند به دلیل نزدیکی دولت و مجلس، بعد نظارتی به حاشیه رفته و ضعف‌هایی در اجرای قوانین و نیز آیین‌نامه‌های دولت دیده می‌شود اما سوال‌ها، استیضاح‌ها، تذکرها یا تحقیق و تفحص که حق نمایندگان محسوب می‌شود در این یک سال و نیم دیده می‌شود‌.
ولی در مورد میزان قانونگذاری‌های صورت‌گرفته توسط نمایندگان رضایت چندانی وجود ندارد و هنوز اقدام کارسازی برای تحولات کشور انجام نشده است‌. براساس گزارشی که مهر داده، مجلس دهم در دوره یک ساله ابتدایی خود ۱۸ طرح را در صحن علنی بررسی و پس از تصویب و تایید شورای نگهبان به صورت قانون به دولت ابلاغ کرد و در مدت مشابه در مجلس نهم، ۳۹ طرح مورد بررسی و تصویب قرار گرفته و به دولت وقت ابلاغ شده است‌. لوایحی نیز که در مجلس دهم مورد بررسی قرار گرفته بیشتر توافقنامه است و جز لایحه برنامه ششم که آن هم در مجلس تدوین شد و لایحه اصلاح قانون بودجه سال ۹۵ که دولت در آن به دنبال تسعیر دارایی‌های بانک مرکزی و پرداخت بدهی‌هایش به بانک مرکزی بود لایحه مهمی به مجلس دهم ارائه نشده است‌. به گفته برخی کارشناسان نمایندگان درگیر مشکلات محلی و منطقه‌ای مردم هستند و از این جهت فرصتی برای توجه به بحث قانونگذاری و مسایل کلان کشور ندارند‌. هرچند وکلای ملت معتقدند از ابتدای کار مجلس قرار بر این بوده که طرح از سوی نمایندگان کمتر ارائه شود و بیشترین مصوبات مجلس، لایحه‌محور باشد تا دولت در این زمینه بیشتر ورود کند اما این خواسته، از سوی دولت نیز مورد توجه قرار نگرفته است‌.
فارغ از بحث نظارتی و قانونگذاری، وجود عملکرد مدیریت هیات‌رییسه از ملزومات مجلس کارآمد است که در راس آن علی لاریجانی است. او امتیاز بسیار خوبی دارد و آن، اعتدال‌گرایی است از این رو نمایندگان نیز همسو و همراه با او حرکت می‌کنند و این یک فرصت مناسب برای دولت بوده تا کمتر چوب لای چرخش گذاشته شود‌. لاریجانی نقش متفاوت و مثمرثمری را درباره منافع ملی و مصالح مردم ایفا کرد و نمونه‌اش برجام بود زمانی که در مجلس نهم کلیات طرح اقدام متقابل دولت در اجرای برجام به رای گذاشته شد، لاریجانی با دفاع جانانه‌اش، مانع تحقق نظر مخالفان شد‌. در مجلس دهم نیز انصافا لاریجانی در رای به وزرای کابینه پیشنهادی رییس‌جمهور سنگ تمام گذاشت با توجه به اینکه بعضی از وزرای پیشنهادی می‌توانستند رای کمتری بگیرند اما باتوجه به همان نگاه و نقش بسیار موثر لاریجانی اکثر وزرا رای آوردند‌.
ارزیابی عملکرد مجلس دهم از نگاه عبدالله ناصری
عبدالله ناصری در گفت‌وگو با «جهان‌صنعت» در خصوص عملکرد مجلس دهم گفت: قطعا مجلس دهم بعد از مجلس ششم از بهترین مجلس‌هایی بوده که در ۱۵ سال اخیر شکل گرفته‌. ما مجلس هفتم، هشتم و نهم را باید مجلس بسیار ناکارآمد و کاملا مطیع دولت گذشته قلمداد کنیم اما این مجلس همسو با دولت و منافع کلان کشور و ارکان دیگر نظام بوده و در مجموع عملکردش نسبت به سه مجلس قبلی بهتر بوده است‌. وی تاکید کرد: به عنوان یک شهروند انتظاراتم از مجلس دهم بیش از این بوده مخصوصا در بعد نظارتی چون به نظر می‌رسد مجلس در بعد نظارتی خیلی قوی‌تر از این می‌توانسته عمل کند‌. پرونده مفاسد اقتصادی و مشکلات اقتصادی در دستگاه‌های دولتی و دیگر دستگاه‌های مهم کشور از مواردی است که مجلس باید به طور جدی وارد شود‌. البته این ابزار تحقیق و تفحص وجود دارد و نمایندگان از آن استفاده می‌کنند اما افکار عمومی خیلی متوجه جریان موضوع قرار نمی‌گیرد لذا بهارستان‌نشین‌ها باید به این نکته توجه کنند‌. ناصری افزود: امروزه بالاخره بعضی جاها تحقیق و تفحص انجام شده اما متاسفانه افکار عمومی از نتیجه آن بی‌اطلاع مانده و موضوعی که به دستگاه قضایی ارجاع داده می‌شود نتیجه‌اش معلوم نشد‌. مجلس همانگونه که ناظر بر دولت است بر قوه قضاییه نیز باید نظارت داشته باشد و تکلیف پرونده‌ها برای عوام مشخص شود‌. این عارضه سو که دولت در سال ۹۲ گرفتارش بوده تقریبا مجلس نیز گرفتارش است اما با این وجود این مجلس منافع ملی را خوب تشخیص می‌دهد و عملکردش نسبت به مجلس قبلی خیلی بهتر بوده و در عین حال که مجلس در یکسری جاها نظارت بر دولت وجود داشته اما واقعیت‌ها و محدودیت‌های دولت را هم توانسته خوب تشخیص دهد و لذا دولت را در یک منگنه نگذاشته که در یک اضطرار قرار بگیرد به همین جهت تکلیف دولت در این دوسال باقی مانده عمر مجلس خیلی سنگین‌تر است تا مجلس را همسو با خود نگه دارد همسو از این جهت که می‌تواند شرایط دولت را درک کند و دولت خیلی بهتر این می‌تواند از این ظرفیت قانونگذاری کشور استفاده کند‌. ناصری ادامه داد: شاید یکی از بهترین کارهایی که مجلس دهم می‌توانست انجام دهد تجدیدنظر در روند قانونگذاری موضوعات کشور بعد از انقلاب بود چون ما شاهد قوانین بسیار مساله‌دار بودیم که افکار عمومی در مجلس گذشته خیلی با آن همراهی نکردند مثل بحث نظارت استصوابی توسط شورای نگهبان یا حوزه‌های دیگر که خیلی قانون‌ها با هم تداخل و همپوشانی دارد و در پیشبرد کار تعارض ایجاد می‌کند این یکی از کارهایی بود که مجلس دهم می‌توانست به عنوان وظیفه مستقل خود انجام دهد و نسبت به قوانین مجالس گذشته تجدیدنظری بکند اما در این زمینه متاسفانه کار جدی صورت نداد و دچار روزمرگی بوده است‌.
وی در خصوص عملکرد فراکسیون‌های مجلس گفت: من در این مجلس به فراکسیون‌ها نمره بالایی نمی‌دهم‌.
در دولت قبل خیلی زودتر مجلس می‌توانست بعضی از وزرای ناکارآمد را پای میز استیضاح بکشاند ولی چنین کاری را نکرد لذا در دولت جدید به‌طور طبیعی فراکسیون‌ها باید کار تشکیلاتی می‌کردند اما فراکسیون‌ها مخصوصا امید چنین عملکردی نداشتند و در خیلی از انتخاب‌های خودشان همسو و یکدست عمل نکردند تا حدی که ما شنیدیم برای انتخاب خیلی از وزرای کابینه دوم هیات‌رییسه فراکسیون امید تصمیم‌گیری را به اعضا واگذار کرد‌.
وی در خصوص تصمیم شخصی برخی نمایندگان از جمله اقدام محمود صادقی در خصوص معرفی بدهکاران بانک سرمایه گفت: بالاخره مجلس باید روزی نسبت به شفاف‌سازی برخی مسایل اقدام کند‌.
امروز بزرگترین جامعه دولتی کشور جامعه معلمان است‌. یک اتفاقی در بانک سرمایه افتاد که بخشی از سهامش ذخیره معلمان است. این بانک متعلق به صندوق ذخیره فرهنگیان است که نامش هم مشخص و متعلق به معلمان است اما فضاسازی جریان رقیب به صندوق ذخیره فرهنگیان ضربه وارد کرد‌. واقعیتش این است که عمده تخلفات در بانک سرمایه رخ داده بود و بسیاری از آدم‌ها بدون وثیقه قانونی تسهیلات گرفتند بالاخره مجلس باید به کمک دولت می‌آمد و مشکلات را حل می‌کرد و الان کاری که آقای صادقی کرد قابل ستایش است اما همه فراکسیون امید باید با آقای صادقی همراهی می‌کردند اما تعدادی به بهانه لیست امید به مجلس آمدند و بعد از آن راه خود را رفتند‌.
بعضی دیگر از اعضای فعلی فراکسیون امید نیز متاسفانه دغدغه دوره‌های بعدی دارند لذا این روحیه دردمنشانه و دلسوزانه صادقی می‌تواند الگویی برای فراکسیون امید و دیگر نمایندگان باشد‌.
در مجموع می‌توان مجلس دهم را در تراز انقلاب اسلامی با دستاوردهای بسیار مهم از جمله تثبیت و اقتدار هرچه بیشتر داخلی و خارجی جمهوری اسلامی دانست اما‌، باید نگران کارآمدی مجلس، عدم اتحاد فراکسیونی و کم‌کاری در قانونگذاری توسط بهارستان‌نشین‌ها بود‌.
از این رو مجلس باید گام‌های جدی بردارد و دولت نیز مقید به همکاری با قوه مقننه برای تصویب و اجرای قوانین شود تا این‌گونه مشکلات سیاسی- اقتصادی، اشتغال و مبارزه با فساد و‌.‌.‌. حل شود‌.