مانعی به نام دولت

«جهان‌صنعت»- وضعیت صادرات نفت بعد از تشدید تحریم‌های بین‌المللی چندان مناسب نیست و همین موضوع به دولت‌های متکی به درآمدهای نفتی همچون ایران این هشدار را می‌دهد که باید به راه‌های دیگری برای تامین منابع مالی مورد نیاز خود متوسل شوند. البته سال‌هاست که دولتمردان در مورد تمرکز بر افزایش صادرات غیرنفتی همچون صادرات محصولات کشاورزی و صنایع غذایی صحبت‌هایی را به میان می‌آورند اما در واقع در عمل شاهد این هستیم که به بهانه تنظیم بازار، بازارهای صادراتی ایران به راحتی از دست می‌رود و یا اینکه به دلیل فراهم نبودن زیرساخت مورد نیاز صادراتی در داخل کشور، فرصت‌های طلایی صادرات برای ایران همچون صادرات به روسیه و قطر نصیب رقبای کشور ما همچون ترکیه می‌شود. از طرف دیگر کاستی‌های موجود در حوزه بسته‌بندی و قیمت نیز موجب شده قدرت رقابت ایران در بازارهای صادراتی به نسبت رقبا مناسب نباشد که همین موضوع در نهایت تجارت خارجی کشور را تحت‌تاثیر قرار خواهد داد.
نگاهی به حجم ۴۲ میلیارد دلاری تجارت خارجی کشور در شش ماهه نخست سال‌جاری نشان می‌دهد سهم صادرات قطعی کالاهای غیرنفتی کشور (به استثنای نفت خام، نفت کوره و نفت سفید و همچنین بدون احتساب صادرات از محل تجارت چمدانی) در این مدت بالغ بر ۷۰ میلیون تن به ارزش ۲۰ میلیارد و ۹۴۸ میلیون دلار بوده در حالی که در این مدت ۱۶ میلیون و ۵۶۷ هزار تن کالا به ارزش ۲۱ میلیارد و ۲۲۱ میلیون دلار وارد کشور شده است. بر این اساس شاهد این هستیم که ارزش کالاهای صادراتی به نسبت ارزش کالاهای وارداتی کمتر بوده و صادرات نتوانسته به نسبت نوسانات نرخ ارز وضعیت رو به رشدی داشته باشد. از طرفی بر اساس آنچه مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران ارائه داده است، در فروردین ۹۸ تجارت محصولات کشاورزی و صنایع غذایی با عقبگرد روبه‌رو شده است به طوری که در نخستین ماه از سال جاری بالغ‌بر ۵۱۷ هزار تن محصولات این بخش به ارزش ۳۵۵ میلیون دلار صادر شده که از نظر ارزش ۳/۱۸ درصد نسبت به مدت مشابه سال قبل کاهش داشته است.
در واقع در نخستین ماه از سال ۱۳۹۸، مقدار صادرات محصولات کشاورزی و صنایع غذایی ۵۱۷ هزار تن و به ارزش ۳۵۵ میلیون دلار است که از نظر وزن ۱/۶ درصد و از نظر ارزش ۱۴ درصد کل صادرات کالاهای غیرنفتی کشور را به خود اختصاص داده است اگرچه ارزش صادرات یک‌ماهه سال ۱۳۹۸ نسبت به مدت مشابه سال قبل ۳/۱۸ درصد کاهش داشته و در مقایسه با میانگین مدت مشابه در شش سال گذشته (سال‌های ۹۱ تا ۹۷) نیز ۴/۹ درصد کاهش دارد.
ضرورت بازاریابی
وضعیت نامناسب صادرات محصولات کشاورزی در حالی است که ایران در رتبه اول تا هفتم جهانی تولید برخی از محصولات مهم کشاورزی قرار دارد و بر اساس اعلام فائو (سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد)، ۲۵ درصد از محصولات کشاورزی جهان در ایران تولید می‌‌شود. همچنین ایران از نظر ظرفیت تولید برای تعدادی از محصولات باغی مانند پسته، زعفران، خرما و انار در تراز اول یا دوم جهانی و برای اقلام قابل‌توسعه‌ای مانند انگور (کشمش)، بادام، گردو، انجیر و سیب در میان چند کشور اول دنیا بوده است و در صورت بازاریابی موفق می‌تواند حتی روی کنترل نرخ‌های جهانی تاثیرگذار باشد.
اما با این حال مقایسه ایران با کشورهای پیشرو در صنعت کشاورزی نشان می‌دهد با وجود شرایط یکسان، بهروری ما در کشاورزی بسیار پایین است و طی ماه‌های اخیر صادرکنندگان محصولات کشاورزی با بیشترین ممنوعیت‌های صادراتی به دلیل تنظیم بازار داخلی مواجه بوده‌اند. به گفته کارشناسان، وضعیت صادرات نفت بعد از تحریم‌ها خیلی مناسب نیست و می‌توان از بخش کشاورزی به عنوان یکی از جایگزین‌های درآمدهای نفتی استفاده کرد. به عنوان مثال یکی از فرصت‌های پیش روی ایران در این حوزه بازار بزرگ و گسترده روسیه است که با توجه به روابط نزدیک سیاسی ایران با روسیه و همچنین حجم عظیم واردات این کشور می‌توان به خوبی روی این بخش تمرکز کرد به خصوص در فصل پاییز و زمستان که تقریبا کلیه سبزیجات و میوه‌وتره‌بار مورد نیاز روسیه وارداتی است.
بی‌توجهی به پتانسیل‌ها
به باور برخی از صاحب‌نظران اقتصادی، صادرات محصولات کشاورزی در ایران دچار مشکل‌های تاریخی نظیر مزیت نسبی است و ما از ظرفیت‌های بالایی که در این حوزه داریم غافل شده‌ایم. از این‌رو باید مولفه‌های مهمی نظیر شناسایی نیاز بازارهای هدف و اجرای برنامه‌های آموزشی با رویکرد توسعه صادرات مورد توجه قرار گیرد و دولتمردان نیز از ایجاد موانع صادراتی پیش پای صادرکنندگان خودداری کنند. در غیر این صورت وضعیت تجارت خارجی کشور تا پایان سال با تغییرات متاثرکننده‌ای روبه‌رو خواهد شد.
در همین خصوص رییس کمیسیون کشاورزی و صنایع غذایی اتاق ایران در دور هشتم به «جهان صنعت» گفت: با در نظر گرفتن تحریم‌های بین‌المللی و همچنین خسارت‌هایی که از محل سیلاب‌های اخیر به بخش کشاورزی وارد شد، این بخش به نسبت دیگر صنایع با وضعیت بهتری روبه‌رو است چرا که از یک سو با بهبود منابع آبی روبه‌رو شده و از سوی دیگر میزان وابستگی این بخش به خارج کمتر است. بنابراین امسال برای توسعه صادرات غیرنفتی می‌توان روی این بخش تمرکز بیشتری کرد.
غلامعلی فارغی اظهار کرد: در واقع تامین امنیت غذایی کشور نیز در گرو فعالیت این بخش است و ضرورت دارد دولت توجه بیشتری نسبت به این بخش داشته باشد و از آن پشتیبانی کند اما به جای اینکه موانع صادراتی محصولات کشاورزی از بین رود، شاهد این هستیم که به بهانه تنظیم بازار موانع زیادی پیش پای صادرات محصولات کشاورزی قرار می‌گیرد که در نهایت بازارهای هدف تولیدات داخلی ایران را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد.
وی ادامه داد: این در حالی است که بخش کشاورزی اگر چه در مقایسه با دیگر صنایع در شرایط تحریم با مشکلات کمتری روبه‌رو است اما با این حال در این بخش نیز با چالش‌هایی از جمله کاهش ارتباطات بین‌المللی، موانع در ارتباطات بانکی و انتقال ارز و همچنین مشکلاتی در حوزه تامین ارز موردنیاز برای واردات نهاده‌ها و اقلام موردنیاز تولید مواجه هستیم.
فارغی به این نکته نیز اشاره کرد که بخش کشاورزی و صنایع غذایی حتی اگر به‌صورت مستقیم از تحریم‌ها متاثر نشود، می‌تواند از طریق ارتباطی که با دیگر صنایع داخلی دارد تحت تاثیر قرار بگیرد. بنابراین ما نمی‌توانیم در حال حاضر این بخش را بدون مشکل در نظر بگیریم اما واقعیت این است که پتانسیل صادرات محصولات کشاورزی در شرایط فعلی که با تشدید تحریم‌های بین‌المللی روبه‌رو است بسیار زیاد است در حالی که به آن بی‌توجهی می‌شود.
انتقاد از تمرکز دولت بر واردات
رییس اتحادیه ملی محصولات کشاورزی نیز در این رابطه با بیان اینکه دولتمردان باید برنامه‌های تشویقی را در تمامی زیربخش‌های تولید و صادرات به کار گیرند، اظهار کرد: اگر برای رونق تولید و افزایش صادرات محصولات غیرنفتی نقشه راهی ترسیم نشود، امکان ارتقای تولید و توسعه صادرات وجود ندارد.
به گفته رضا نورانی، برای دستیابی به هدفگذاری‌های صادراتی به خصوص در حوزه کشاورزی، باید مسوولان دولتی به توصیه‌های تشکل‌های صادراتی نیز گوش دهند. در غیر این صورت صادرات با توسعه روبه‌رو نمی‌شود و وضعیت تولید محصولات کشاورزی نیز با بهبود روبه‌رو نخواهد شد.
رییس اتحادیه ملی محصولات کشاورزی معتقد است در سال جاری دولتمردان به جای اینکه رونق تولید و افزایش صادرات محصولات کشاورزی را در دستور کار قرار دهند، بیشتر بر حوزه واردات متمرکز شده‌اند و حتی در مورد محصول استراتژیکی همچون گندم نیز از واردات سخن به میان آورده‌اند.
تعرفه‌های بالای کشورهای همجوار
عضو کمیسیون اقتصادی مجلس نیز در این خصوص معتقد است تعرفه بالای کشورهای همجوار، ناهماهنگی بین وزارتخانه‌ها و سایر متولیان و همچنین نوشتن نسخه واحد در تعیین قیمت خرید تضمینی، صادرات محصولات کشاورزی را زمین‌گیر کرده است.
عین‌الله شریف‌پور با بیان اینکه کشورهای همجوار به منظور حمایت از تولیدکنندگان خود برای واردات محصولات کشاورزی، تعرفه‌های بالایی اعمال کرده‌اند، گفت: این امر صادرات محصولات کشاورزی ایران را با مانع مواجه کرده است.
وی اظهار کرد: محصولات کشاورزی ایران به صورت محدود تنها به ۱۵ کشور صادر می‌شود که این کشورها نیز با ایران شرایط اقلیمی و فصل برداشت مشترک دارند و همین امر مانعی برای صادرات گسترده محصولات کشاورزی کشور است.
وی ادامه داد: اطلاعات کافی از نیاز بازارهای هدف نیز در دست نیست. به عنوان مثال با اینکه استان آذربایجان‌غربی در تولید سیب جزو استان‌های برتر کشور است اما این محصول پس از برداشت در سردخانه می‌ماند و چه بسا پس از گذشت یک سال هم به دست مشتریان خارجی‌اش نمی‌رسد.
عضو کمیسیون اقتصادی مجلس با بیان اینکه در بازارهای جهانی شکل ظاهری و بسته‌بندی بیشتر از ایران مورد توجه قرار می‌گیرد، گفت: هنوز در این زمینه قدم‌های خوبی برداشته‌ نشده است و علاوه بر آن، بسیاری از بازرگانان با بی‌انصافی عمل کرده و میوه‌های درجه ۲ و سه را در پایین جعبه و میوه‌های درجه یک را در روی جعبه قرار می‌دهند که این عمل نوعی بداخلاقی بوده و برخلاف شرع است.
کیفیت و قیمت حرف اول را می‌زند
شریف‌پور با تاکید بر اینکه توجه به کیفیت محصولات کشاورزی باید در اولویت کاری تولیدکنندگان قرار گیرد، بیان کرد: یک محصول زمانی می‌تواند در بازارهای منطقه حرف اول را بزند که از کیفیت بهتر و قیمت پایین‌تری برخوردار باشد. وی افزود: مروجان کشاورزی با سوق دادن کشاورزان به سمت تولید محصولات باکیفیت نیز می‌توانند نقش موثری در صادرات محصولات کشاورزی ایفا کنند.
وی اظهار کرد: ناهماهنگی وزارتخانه‌ها و سایر دستگاه‌ها از جمله بازرگانی، صنعت و معدن، کشاورزی، استاندارد و غیره باعث شده است تا محصولات کشاورزی صادرات‌محور به ویژه در آذربایجان‌غربی هر ساله در دست کشاورزان و تاجران باقی بماند. نماینده مردم ماکو، پلدشت، شوط و چالدران گفت: اتحادیه‌های کشاورزی باید از سوی وزارتخانه‌های بازرگانی و جهادکشاورزی به رسمیت شناخته شده و به حرف آنان گوش داده شود.
عضو کمیسیون اقتصادی مجلس گفت: در تعیین قیمت خرید تضمینی محصولات کشاورزی تنها یک نسخه واحد برای کل کشور نوشته می‌شود در حالی که تولید برخی اقلام مرغوب صادراتی در برخی استان‌ها هزینه‌های بالاتری نسبت به برخی دیگر از استان‌ها دارد.
وی به تبعات پایین بودن نرخ خرید تضمینی گندم اشاره کرد و افزود: بسیاری از گندمکاران محصول خود را در انبارهای سنتی انبار کرده‌اند و برخی نیز گندم را به جای جو به فروش می‌رسانند. این در حالی است که ادامه این روند کشاورزان را متضرر می‌کند و بیکاری بیش از پیش شاغلان بخش کشاورزی را به دنبال خواهد داشت؛ بر همین اساس باید موانع صادرات محصولات کشاورزی یکی پس از دیگری برطرف شود.