مثلث تنش در سوریه؛ ایران پاسخ بی‌ثبات‌سازی را چگونه می‌دهد

نادر کریمی‌جونی- نه چنگ و دندان نشان دادن‌های ایالات متحده و نه حملاتی که اسراییل مدعی است طی آنها ده‌ها نفر از افسران و نیروهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را در سوریه کشته است، هیچ یک نتوانسته ایران را وادار یا دست‌کم ترغیب به ترک سوریه یا کاهش نفوذ و حضورش در این کشور کند. بسیاری از تحلیلگران غربی می‌دانند و گاهی در نوشته‌ها و یا گفته‌هایشان بازگو می‌کنند که روی خاک و در میدان نبرد ایران حضور خود را در سوریه حفظ کرده و تلاش‌ها و حملات آمریکا و اسراییل، ایران را وادار به تغییر استراتژی خود در این کشور نکرده است. البته یکی از اهداف راهبردی ایران در سوریه پایان دادن قطعی به اشغال خاک سوریه از سوی مخالفان بشار اسد و باقی ماندن اسد در راس حکومت این کشور است که پیامد آن برچیدن پایگاه نظامی ایالات متحده در سوریه خواهد بود و در گام بعدی دامنه استیلا و حکمروایی دمشق بر خاک سوریه شامل تمامی جغرافیای این کشور می‌شود.
البته اکنون شرایط جغرافیایی سوریه به‌گونه‌ای است که ایران عملا همسایه اسراییل شده و آنچه طی ده‌ها سال و از بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، تل‌آویو از آن می‌هراسیده، محقق شده است. اسراییلی‌ها همواره به همکاران خود در جهان عرب ضرورت دور ساختن ایران از همسایگی با اسراییل را گوشزد می‌کردند و به همین دلیل تا پیش از جنگ داخلی سوریه، ایران حضور فیزیکی زیادی در سوریه نداشت. در لبنان نیز اگرچه حزب‌الله این کشور متحد راهبردی تهران است اما به هر حال حضور ایران به ‌طور غیرمستقیم در لبنان جریان داشته و به جز برخی مقامات بلندپایه نظامی که حضوری کاملا تعریف‌شده و‌ آشکار داشته‌اند، نیروی میدانی ایرانی در لبنان حاضر نبوده است. در این‌باره قدر مسلم آن است که دولت‌های بیروت و دمشق تنظیم‌کننده حضور نظامی ایران در این دو کشور بوده و همواره از تعمیق و گسترش کنترل‌نشده آن جلوگیری کرده‌اند. با این حال می‌توان اذعان کرد که جنگ داخلی سوریه و از آن بدتر حمایت کشورهای قدرتمند غرب از سقوط حکومت بشار اسد و تقویت گروه‌های مخالف و مسلح دولت دمشق، اسد بیش از پیش به ایران گرایش پیدا کرد و در نهایت آنچه اسراییل را هراسان می‌کرد رخ داد و ایرانی‌ها نه فقط حضوری تمام‌عیار در سوریه پیدا کردند بلکه پایگاه‌های نظامی- اطلاعاتی در همسایگی اسراییل تاسیس و بر مناطق شمالی این کشور اشراف اطلاعاتی و دیده‌بانی پیدا کردند. روشن است که هیچ‌یک از این رخدادها مطابق میل تل‌آویو نبوده و به همین دلیل نگرانی‌ها را در میان دولتمردان اسراییلی تشدید کرده است.
نکته جالب در این میان آن است که در تهران مقامات همواره از پافشاری و تبلیغ این واقعیت که ایران همسایه اسراییل شده پرهیز کرده‌اند، به ویژه دیپلمات‌های ایران در گفت‌وگوهای غیررسمی به تحلیلگران و نویسندگان همسو توصیه می‌کنند که از تاکید و تشریح همسایگی ایران و اسراییل پرهیز کنند. خبر بدتر برای تل‌آویو آن است که ایران به طور کاملا مرموزانه و چراغ خاموش اهداف نظامی خود را در سوریه دنبال می‌کند چنان‌که مقامات اسراییلی دقیقا نمی‌دانند که چه اتفاقی افتاده، نیفتاده یا خواهد افتاد! به همین دلیل اسراییلی‌ها با انجام حملات موشکی به برخی پایگاه‌ها و مراکز نظامی شناخته شده تلاش کردند ایران را در موقعیت انفعالی قرار دهند و وادار به انجام واکنش یا عملیات تلافی‌جویانه کنند. جالب آن است که در هیچ‌یک از این عملیات‌ها ایران واکنش آشکاری انجام نداد و به این ترتیب می‌توان احتمال داد که تهران دست تل‌آویو را خوانده و از افتادن در موقعیت انفعالی پرهیز کرده است. با احتمال قابل قبولی نیز می‌توان پذیرفت که حملات مورد ادعای تل‌آویو، بیش از آنکه تاثیر و ارزش نظامی داشته باشد فعالیتی تبلیغی و با هدف جنگ روانی بوده است. از این رو است که ایران از کنار این حملات با سکوت عبور کرده است.
سفر رییس ستاد کل نیروهای مسلح ایران به سوریه و دیدار او با مقامات بلندپایه نظامی و سیاسی این کشور، در این موقعیت حاوی پیام‌های هشداردهنده نه فقط به ایالات متحده و گروه‌های مخالف اسد در خاک سوریه است بلکه همین پیام‌ها را نیز به تل‌آویو ارسال می‌کند. پس از رواج شایعاتی مبنی بر اینکه روس‌ها اجازه شلیک سامانه‌های پدافندی روسی مستقر در خاک سوریه را به طرف اهداف پرنده اسراییلی نداده‌اند، پیشنهاد ایران برای استقرار سیستم‌های پدافند ضدهوایی در مرزهای اسراییل و سوریه، زنگ خطر جدی برای مقامات و ارتش اسراییل را به صدا درآورده است. واقعیت آن است که با استقرار این سامانه‌ها، همسایگی ایران و اسراییل تکمیل و جبهه جدیدی برای رویارویی اسراییل، آمریکا و ایران گشوده می‌شود. این خطر و تبعات ناشی از آن به روشنی در موضع‌گیری مقامات سیاسی نظامی واشنگتن و تل‌آویو در همین روزهای اخیر مشاهده می‌شود.
البته آنچه اسراییلی‌ها را بیشتر نگران می‌کند آن است که دقیقا نمی‌دانند گام بعدی ایران در منطقه و بالاخص در نزدیکی مرزهایشان چیست. کاملا قابل انتظار است که ایران در جهت افزایش ثبات و آرامش در سوریه که به تقویت حکومت مرکزی دمشق می‌انجامد حرکت کند اما اگر در مقابل تثبیت دولت دمشق راهبرد اسراییل و ایالات متحده آمریکا افزایش تنش در منطقه و بی‌ثبات‌سازی علیه بشار اسد باشد آنگاه پاسخ ایران به این بی‌ثبات‌سازی‌ها چه خواهد بود؟