محله قیطریه

متن پیش‌رو گزیده‌ای است از کتاب « در جست‌و‌جوی شمیران»
به روایت احمد مسجدجامعی- وزیر اسبق فرهنگ و ارشاد اسلامی- که به معرفی محلات منطقه شمیران تهران می‌پردازد. بخش‌های دیگری از این کتاب در شماره‌های آینده به چاپ می‌رسد.
محله قیطریه
در دوره قاجار، شاید به جز باغ ییلاقی میرزا‌علی‌اصغر‌خان اتابک (۱۳۲۵ – ۱۲۷۵ ق)، صدر اعظم ناصرالدین شاه و مظفر‌الدین‌شاه و چند خانه محقر روستایی چیز دیگری در قیطریه به چشم نمی‌خورد. محل این باغ ییلاقی همان جایی بوده که امروزه بوستان قیطریه را در آن ساخته‌اند. از آنجا که محل اقامت تابستانی ناصرالدین‌شاه کاخ صاحبقرانیه (نیاوران) بود، اتابک برای آنکه بتواند هر روز به خدمت شاه برسد، به پزشکان سفارش کرد که تشخیص دهند کاخ نیاوران به حال مزاجی ناصرالدین شاه نمی‌سازد. بنابراین شاه قصر سلطنت‌آباد را ساخت و چون باغ ییلاقی امین‌السلطان در سوهانک، که باغ حدیقه خوانده می‌شد، با باغ سلطنت‌آباد فاصله بسیار زیاد داشت، او باغ قیطریه را از حاج غلامرضاخان آصف‌الدوله خرید یا به قولی او را فرمانفرمای خراسان کرد و در برابر آن، این باغ را از او گرفت. این باغ سابقه تاریخی دارد و ازجمله باغ‌هایی است که حاج میرزاآقاسی در اطراف تهران تاسیس و برای اقامت تابستانی خود انتخاب کرد. آن زمان در اینجا چندین باغ پراکنده بود که مخروبه بودند، او در آنها تغییراتی داد و عمارتی بنا نهاد و آنجا را به سه بخش اندرونی، بیرونی و محل خدمه و نوکر یا همان رعیت‌نشین تقسیم کرد.
چون این باغ محل مهمانی‌های خصوصی و پنهانی او نیز بود، بین رجال به باغ غیبی معروف شده بود. بعد از کشته شدن اتابک (۱۳۲۵ ق) این باغ و عمارت آن به دخترش افتخاراعظم رسید. این خانم همسر اکبر میرزا صارم‌الدوله (حدود ۱۳۵۴-۱۲۶۴ ش)، پسر مسعود میرزا ظل السلطان (۱۳۳۶- ۱۲۲۶ق) بود. در زمان حکومت پهلوی دوم دستور داده شد این باغ به سفارتخانه‌های خارجی به‌خصوص بلژیک اجاره داده شود. در سال ۱۳۳۳، سرلشکر زاهدی این باغ و عمارت آن را برای اقامتگاه خود برگزید. در سال ۱۳۵۶ و به همت شهردار وقت، غلامرضا نیک‌پی ( ۱۳۵۸- ۱۳۰۶ ش) که خود نوه دختری ظل السلطان بود، بخشی از باغ قیطریه که در آن زمان به باغ صارم‌الدوله معروف بود تبدیل به بوستان شد. عمارت درون باغ را نیز شهرداری وقت در سال ۱۳۷۳ از ورثه خانم افتخار اعظم خرید و بعد از مرمت و بازسازی در سال ۷۵ فرهنگسرای ملل زیرنظر سازمان فرهنگی- هنری شهرداری تهران در آنجا افتتاح شد. این فرهنگسرا در آغاز بازگشایی به نام امیرکبیر نام‌گذاری شد که سبب شد عده‌ای به اشتباه آن را متعلق به میرزاتقی‌خان امیرکبیر، صدراعظم اصلاح‌طلب عصر ناصری بدانند حال آنکه این عمارت متعلق به میرزاعلی‌اصغرخان امین‌السلطان دوم، ملقب به اتابک است که در سالیان آخر حیات ناصرالدین‌شاه قاجار و نیز در سال‌هایی از دوره مظفرالدین‌شاه و محمدعلی‌شاه‌صدراعظم بود. در واقع ساختمان قدیمی فرهنگسرای ملل چندین سال پس از مرگ امیرکبیر ساخته شده است. سال ۱۳۷۲، شهرداری تهران این عمارت قدیمی را از ویکتوریا مسعود، از نوادگان مسعود میرزا ظل‌السلطان خرید، تعمیر کرد و تغییراتی در آن داد و به فرهنگسرا بدل ساخت. چند سال بعد در سال ۱۳۷۹، ساختمان فرهنگسرا دچار آتش‌سوزی شد و قسمت قابل‌توجهی از آن از میان رفت، به طوری که امروز از آن بنای کهن فقط یک پوسته و ظاهر تاریخی باقی مانده است. نام فرهنگسرای امیرکبیر پس از آتش‌سوزی و بازسازی به فرهنگسرای ملل تغییر کرد.
محله قیطریه خاطراتی از امام (ره) را هم در دل دارد. امام در دورانی که در تهران تحت مراقبت ساواک بودند، مدتی در منزل یکی از بازاریان به نام آقای روغنی ساکن شدند. زنده‌یاد دکتر سید‌شرف‌الدین خراسانی (شرف) از قول سیدجلال تهرانی که مردی فاضل و عالم و اهل سیاست بود و سال‌ها بعد رییس شورای سلطنت شد نقل می‌کرد وقتی امام را تحت‌الحفظ به تهران آوردند و در خانه‌ای به حبس انداختند، سیدجلال از طرف شاه مامور ملاقات با ایشان می‌شود. سیدجلال در آغاز دیدار به امام می‌گوید: «شما چه خواسته‌ای دارید؟» امام پاسخ می‌دهد: «اینها عمامه من را گرفته‌اند، پس بدهند. من سربرهنه‌ام.» سیدجلال همان‌جا به مقامات می‌گوید عمامه ایشان را بدهید.
در دهه ۲۰، به نقل از کتاب فرهنگ جغرافیایی ایران اثر حسینعلی رزم‌آرا (۱۳۶۴- ۱۲۷۲ش)، قیطریه که روستای کوچکی از توابع تجریش بود ۵۰ نفر جمعیت داشت. آن روستای کوچک امروز به محله‌ای با ۲۰۵۶۱ نفر جمعیت تبدیل شده است. در شمال باغ قیطریه یک یخچال طبیعی قرار داشت که در کنار یخچال محمدیه، یخ اهالی و روستاهای اطراف را در ایام تابستان تامین می‌کرد. در قسمت غربی این روستا و باغ قیطریه، تپه‌های قیطریه قرار داشت که لم‌یزرع و بلااستفاده بود. در اواخر دهه ۳۰ زمین‌های قیطریه نیز کم‌کم تفکیک شد و خانه‌های جدیدی یکی پس از دیگری در آن ساخته شد تا رفته‌رفته محله قیطریه شکل گرفت. در آن زمان به سبب وجود متقاضیان زیاد هیچ زمینی نبود که از دست بساز‌وبفروش‌ها در امان باشد تا آنکه در سال ۱۳۴۷ به فکر افتادند تپه‌های قیطریه را نیز مسطح کنند و بفروشند. بنابراین با بولدوزر شروع به تسطیح این تپه‌ها کردند. در هنگام خاکبرداری، بقایای زیادی از اشیای قدیمی از دل این تپه‌ها بیرون آمد. تیم باستان‌شناسی به این منطقه مراجعه کرد و مشخص شد این محدوده محوطه‌ای باستانی است، بنابراین دستور توقف ساخت‌و‌ساز صادر شد. بعد از مدت کوتاهی در سال ۱۳۴۸ یک تیم به سرپرستی سیف‌الله کامبخش‌فرد مسوول حفاری این تپه باستانی شد.