مرمت سلیقه‌ای

نادر نینوایی- یکی از مهم‌ترین چالش‌های سال‌های گذشته موزه‌های کشور، چالش‌های مرمتی بوده است. اگرچه امروز بسیاری از موزه‌های کشور، کارگاه‌های مرمتی و آزمایشگاه مرمت دارند، اما نبود دستورالعمل جامع و روشن باعث شده که در برخی موارد مرمت‌های سلیقه‌ای در موزه‌ها انجام شود. باتوجه به اهمیت اشیای تاریخی به نمایش در‌آمده در موزه‌ها و لزوم حفاظت و مرمت موثر و مستمر از آنها، انتظار می‌رود که موزه‌های ایران هم به لحاظ امکانات سخت‌افزاری و هم به لحاظ منابع انسانی متخصص و کارآمد ارتقا یابند.
در واقع اشیای تاریخی که در ویترین و در گنجینه‌های موزه‌های کشور نگهداری می‌شود نیازمند حفاظت و مرمت چارچوب‌مند و قابل اتکا هستند تا میراث فرهنگی کشور حفظ و به نسل‌های آتی انتقال داده شود. افزون بر آنچه ذکر شد ناآشنایی برخی مسوولان اجرایی کشور و جامعه بااهمیت میراث فرهنگی و اشیای تاریخی باعث شده که از ظرفیت‌های بالقوه این حوزه خصوصا در زمینه جذب گردشگر به درستی بهره‌برداری نشود.
وضعیت کنونی مرمت در موزه‌های کشور
نگاهی به وضعیت مرمت اشیای تاریخی در موزه‌های کشور اگرچه گویای بهبود کمی شرایط نسبت به دهه‌های قبل است، اما به نظر می‌رسد ارتقای کیفیت مرمت در موزه‌ها هنوز هم جای کار دارد.
به گزارش «جهان‌صنعت»، دکتر رسول وطن‌دوست -‌رییس گروه حفاظت و مرمت ایکوم و پژوهشگر و مرمتگر آثار و اشیای تاریخی- در خصوص وضعیت و کم و کیف اقدامات مرمتی در موزه‌های کشور و فاصله‌ای که با استانداردهای مطلوب وجود دارد، گفت: اگر بخواهیم وضعیت کشور را با ۴۰ یا ۵۰ سال قبل قیاس کنیم باید اعتراف کنیم که خیلی پیشرفت کرده‌ایم. در سال ۱۳۵۱ یک نفر مرمتگر اشیای تاریخی در کشور داشتیم، اما الان ۳ هزار نیروی متخصص مرمت داریم پس (به لحاظ کمی) خیلی پیشرفت کرده‌ایم. اگر در سال ۱۳۵۱ صرفا یک آزمایشگاه مرمت (اشیای تاریخی) داشتیم، اکنون در تمام شهرستان‌ها و بسیاری از موزه‌ها آزمایشگاه مرمت وجود دارد. در تمام این آزمایشگاه‌ها و کارگاه‌های مرمت تجهیزاتی هم وجود دارد و متخصصانی در آنجا مشغول به فعالیت هستند. توجه داشته باشید که تا اوایل دهه ۱۳۶۰ در هیچ‌یک از موزه‌هایمان امکانات لازم را برای نگهداری آثار در گنجینه نداشتیم، اما الان در اکثر موزه‌ها این امکان را داریم. بنابراین این موارد همگی پیشرفت است، با وجود این آنچه هست برای کشور ایران کفایت نمی‌کند.
این چهره فاخر میراث فرهنگی کشور افزود: ایران سرزمینی است که خاستگاه بسیاری از صنایع و هنرها بوده است. در ایران از هزاره هشتم آثار معماری وجود دارد که چنین چیزی در جهان کم‌نظیر است. از هزاره سوم و چهارم قبل از میلاد آهسته‌آهسته در ایران پادشاهی شروع می‌شود.
در ایران چندین امپراطوری بزرگ نظیر هخامنشیان، اشکانیان، ساسانیان و صفویان وجود داشته است.
همچنین گفته می‌شود که قوم آریایی پنج هزار سال است در همین سرزمین زندگی می‌کنند و مهاجرت نکرده‌اند. با توجه به قدمت بالای سکونت در ایران طبیعی است که آثاری از دوره‌های تاریخی به‌جا مانده باشد. درک اهمیت این آثار و فهم و درک اهمیت علمی و فرهنگی آنها، به نظرم نخستین اقدام حفاظتی است که باید انجام شود. این اهمیت آثار تاریخی باید درک شود و بفهمیم که میراث فرهنگی و آثار تاریخی چه هستند و به چه علت باید آنها را نگهداری کنیم.
به گزارش «جهان‌صنعت» رییس گروه حفاظت و مرمت ایکوم ضمن تاکید بر نقدهای وارده به مرمت آثار تاریخی در کشور خاطرنشان کرد: یکی از ایراداتی که در کشور وجود دارد این است که خیلی به جنبه‌های فنی مرمت تاکید شده است. البته شاید در یک مقطعی لازم بوده و باید به این جنبه‌های فنی بیشتر پرداخته می‌شده است. همین پرداختن به جنبه‌های فنی حفاظت درخصوص بناهای تاریخی، اشیای تاریخی و شهرهای تاریخی باعث شده که از مبانی فکری این موضوع غافل باشیم و کمتر به آن بپردازیم. تصور من این است که مهم‌ترین اقدامی که وزارت میراث فرهنگی می‌تواند انجام دهد ایجاد فهم و درک میراث فرهنگی است و بنیان‌های فکری حفاظت باید طرف توجه قرار گیرد. بنابراین رفتن به سمت تجهیزات، گام بعدی است که باید به آن توجه کرد.
وطن‌دوست ضمن تاکید بر اهمیت شناخت میراث فرهنگی گفت: وقتی از اهمیت شناخت میراث فرهنگی صحبت می‌کنم، منظورم صرفا کارکنان و فعالان میراث فرهنگی نیست که باید این شناخت را داشته باشند، بلکه به نظرم همه مردم و همه طبقات جامعه باید متوجه شوند که به چه علت میراث فرهنگی دارای اهمیت است. به نظرم حتی خیلی از مسوولان توجه ندارند که به چه علت میراث فرهنگی مهم است و چه تاثیری بر اقتصاد و توسعه فرهنگ دارد. وقتی که متوجه تاثیرات مثبت میراث فرهنگی شویم بیشتر به آن توجه خواهیم کرد و به موارد حفاظتی آن توجه بیشتری می‌کنیم. میراث فرهنگی با اقتصاد، سیاست، فرهنگ و همه این حوزه‌ها گره خورده است.
رییس گروه حفاظت و مرمت ایکوم افزود: امروز یونسکو به جای عبارت میراث فرهنگی از عبارت منبع فرهنگی استفاده می‌کند. بنابراین از این منبع فرهنگی می‌توان جهت توسعه کشور استفاده کرد و در بسیاری از جاهای دنیا با همین سبک و سوگیری حرکت می‌کنند. در بیست سال گذشته تلاش‌هایی شده که میراث فرهنگی در برنامه‌های دولت قرار گیرد. تبدیل سازمان میراث فرهنگی به وزارت میراث فرهنگی و مطرح شدن آن در سطح دولت از جمله اقداماتی بوده که انجام شده، اما این موارد کفایت نمی‌کند و به عقیده من باید خیلی بیشتر کار کرد.
لزوم توجه به سازماندهی و پرهیز از مرمت سلیقه‌ای
به گزارش «جهان‌صنعت»، وطن‌دوست پژوهشگر و مرمتگر پیشکسوت آثار و اشیای تاریخی خاطرنشان کرد: اگرچه شخصا یکی از کسانی بوده‌ام که در ۴۰ سال گذشته موجب شده‌ام وسایل و تجهیزات (مرمتی) خیلی پیشرفته‌ای برای پژوهشگاه خریداری شود که در برخی موارد در دنیا نیز کم‌نظیر بوده است، با وجود این امروز به این نتیجه رسیده‌ام که تجهیزات در رده دوم یا حتی سوم اهمیت قرار دارد. ابوالفضل بیهقی داستانی نقل می‌کند از اقداماتی که رفوگری در زمینه مرمت پارچه یکی از شاهان انجام داده و طوری مرمت را انجام می‌دهد که قابل تشخیص نیست و این اتفاق در سده چهارم قمری هجری می‌افتد، یعنی موضوع و فرهنگ مرمت در ایران سابقه خیلی طولانی دارد. وی افزود: «توسعه آزمایشگاه‌ها، تهیه تجهیزات و تربیت نیروی انسانی مهم هستند، اما سازماندهی آنها بسیار مهم‌تر است. یکی از اشکالات عمده‌ای که در حوزه مرمت داریم این است که برخوردهای سلیقه‌ای در زمینه مرمت وجود دارد. به هر حال باید در زمینه مرمت نظمی وجود داشته باشد و باید نظارت مناسبی در این خصوص داشت. برخی ممکن است بگویند وقتی شما ۳ هزار مرمتگر در کشور دارید بالاخره یکسری ضایعات اینچنینی نیز شکل گرفته و غیرقابل اجتناب است. با وجود این باید پذیرفت که ضایعات ایجادشده در فرآیند مرمت آثار تاریخی قابل برگشت نیست. شاید در خیلی دیگر از حوزه‌های اجتماعی ضایعات قابل برگشت باشند، اما در حوزه میراث فرهنگی این‌گونه نیست و به همین خاطر باید با دقت و براساس ضوابط و نظام‌مند در مورد مرمت آثار تاریخی اقدام کرد. به نظرم در حوزه حفاظت و مرمت از میراث فرهنگی باید یک برنامه مدون و راهبردی ۵۰ساله وجود داشته باشد. این برنامه هم باید مورد تصویب مقامات کشور قرار گیرد و با آمدن مسوولان جدید قابل تغییر نباشد.»
باتوجه به اهمیت آثار تاریخی و میراث فرهنگی کشور و با نظر به جایگاهی که این میراث تاریخی بر مساله جذب گردشگری و رونق اقتصادی کشور دارند، باید درخصوص مرمت این آثار چارچوب‌مند و دقیق عمل کرد.
در نظر داشته باشید مرمت‌های سلیقه‌ای و غیراصولی می‌تواند باعث از دست رفتن همیشگی یک شیء تاریخی شود و افزون بر اهمیت تاریخی آن شیء، کشور از بهره اقتصادی از آن اثر هم بی‌بهره می‌ماند.
از سوی دیگر انبوه مرمتگران شاغل در کشور در صورت وجود یک چارچوب مشخص و دقیق در زمینه استانداردهای مرمتی می‌توانند با حرکت آسوده و در مسیر صحیح، اقدامات مرمتی خود را به انجام رسانند.