مرگ تمدن

گروه گردشگری- هفته پیش خبری منتشر شد در این باره که ۲۰۰ خانه تاریخی شیراز در معرض تخریب قرار دارند. سپس خبرهایی در درباره تخریب بافت تاریخی و خانه‌های تاریخی همدان منتشر شد، آن هم در شرایطی که پرونده ثبت جهانی منظر تاریخی از همدان تا هگمتانه در حال تکمیل است تا برای یونسکو ارسال شود. خبرهایی درباره تخریب خانه‌های تاریخی از بیشتر شهرهای کشور در حال انتشار است در حالی که هیچ نهادی از این بناها حفاظت نمی‌کند و علی دارابی معاون میراث فرهنگی کشور نیز هیچ واکنشی نسبت به این تخریب‌ها نشان نداده است. با این حال عزت‌الله ضرغامی وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی نیز فعالان میراث فرهنگی را با اظهارنظرهای عجیب و غریبی در رابطه با پاسارگاد به کلی ناامید کرده است. پس از روی کار آمدن دولت سیزدهم از جمله طی چند هفته گذشته شاهد روند تخریب بناهای تاریخی در سراسر بافت قدیمی و تاریخی تهران نیز بوده‌ایم که در این میان تخریب‌های فله‌ای بسیاری از بناهای تاریخی در شهرهای تهران، مشهد، همدان، قزوین، شیراز و دیگر شهرها بی‌توجهی معاونت میراث فرهنگی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی را به خوبی نشان می‌دهد.
یک کارشناس میراث فرهنگی بر این باور است که اگر مسوولان و مردم از ارزش و اهمیت بناهای تاریخی آگاهی می‌داشتند به این راحتی اقدام به تخریب آنها نمی‌کردند.
اورینب نظریان مدرس باستان‌شناسی به «جهان‌صنعت» گفت: ارزش بناهای تاریخی از لحاظ تخصصی و کارشناسی بسیار زیاد است و اگر کارشناسان، شهرداران، مسوولان و برخی مردم از ارزش بالای بناهای تاریخی بی‌خبر باشند، به راحتی به تخریب این آثار می‌پردازند و بیشتر تخریب‌های صورت گرفته به دلیل ناآگاهی از اهمیت و ارزش بناهای تاریخی است.
او افزود: الگوها و شیوه‌های ساخت نماد در سیر تکاملی معماری ایران است که در معماری جهان تاثیرگذار بوده است، به عنوان مثال اولین فناوری در مصالح زدن خشت قالبی توسط انسان عصر نوسنگی به کار رفته که این اتفاق در این نقطه جغرافیایی از جهان و در تپه ازبکی واقع در دشت قزوین رخ داده است و نشان می‌دهد معماری ایران از هشت هزار سال پیش آغاز می‌شد و یا پوشش فضاهای گسترده با طاق و گنبد ابداع معماری اشکانی ایران است که به جهانیان اهدا شد و… حالا بناهای تاریخی و ارزشمند این سرزمین را که هر یک پشتوانه چند هزار ساله دارند تخریب می‌کنیم و آگاه نیستیم که با تخریب یک اثر نه‌تنها اصالت و هویت تاریخی را در معرض نابودی قرار می‌دهیم بلکه دستاوردهای علمی و هنری یک ملت را که در طول زمان کسب شده است نابود می‌کنیم. یک بنای تاریخی ایرانی یعنی بنایی که در محیط و اقلیمی قرار گرفته که با تدبیرهای معمارانه ایرانیان تمامی ساختار آن از پی بنیاد تا مواد و مصالح و حتی عناصر معماری آن متناسب با آن اقلیم است. بررسی کنید ببینید نوع مصالح به کار رفته در بناهای تاریخی، پلان و شیوه‌های ساخت هر یک از این بناها دارای ارزش ذاتی است که اگر این مسوولان به این ارزش‌ها آگاهی یافتند جامعه هم آگاه می‌شود و دیگر شاهد تخریب توسط اشخاص حقیقی و حقوقی نخواهیم بود.
نظریان گفت: در کشوری که تاریخ آن به زحمت ۲۰۰ سال می‌شود مردم یک شهر می‌شوند نگهبان اثر تاریخی با قدمت ۵۰ سال و هر یک از خانواده‌ها یک شب وظیفه نگهبانی از اثر را برعهده می‌گیرد و یا در همسایگی ایران (ترکیه) یک کشور قدرتمند از لحاظ مدیریت گردشگری است مثلا در این راستا یک کاروانسرای تاریخی که مدیریت آن را واگذار می‌کند به یک رستوران و مجتمع تفریحی که در جوار همین محوطه تاریخی است. به عبارتی مدیریت و کارکنان رستوران نگهبان اثر تاریخی هم هستند چون به نوعی آن را متعلق به خودشان می‌دانند ضمن اینکه از عایدات جذب توریسم هم بهره می‌برند.
او افزود: مصالح این بناها که به نظر آقایان فرسوده است دارای ارزش‌های درونی بوده و ارزش اقتصادی دارند. سازمان‌ها می‌توانند برای منطقه‌ای که بناهای تاریخی در آنها قرار دارند هماهنگی ایجاد کنند.
این کارشناس میراث فرهنگی تاکید کرد: باید مسوول و مدیر آگاه باشد و عملکرد آگاهانه داشته باشد باز هم تاکید می‌کنم هر یک از بناهای تاریخی ما چه‌بسا ارزش‌های آشکار و نهان بی‌همتایی در جهان داشته باشند پس با عدم تعهد به گذشته یک ملت که مملو است از ارزش‌های فرهنگی، سنتی قومی، اساطیری، حماسی و مذهبی و… عامل نابودی اقتصاد فرهنگ و سیاست این سرزمین نباشیم.
این مدرس باستان‌شناسی با اشاره به اینکه ایرانی‌ها اولین فناوری در مصالح معماری را ابداع کردند، گفت: اولین خشت قالبی در ایران ساخته شد و در تپه ازبکی در نظرآباد قزوین به کار گرفته شد. پوشش فضاهای گسترده با طاق و گنبد نیز ابداع یک معمار ایرانی در دوران اشکانی بوده است. در ایوان مدائن اوج این معماری مشاهده می‌شود. در دوران اسلامی نیز گنبد سلطانیه به این شیوه ساخته شد که سومین گنبد بعد از سانتاماریا دلپیروه کلیسای مریم مقدس و سانتاصوفیا یا همان ایاصوفیه است.
تخریب خانه‌های تاریخی شیراز
در این میان شورای اداری استان فارس در جلسه‌ای به ریاست رییس‌جمهوری ۱۳۳ طرح را در حوزه‌های مختلف برای اجرا مصوب کرده؛ یکی از این طرح‌ها تشکیل کمیته سه‌نفره‌ای با حضور نماینده استاندار فارس، نماینده میراث فرهنگی و نماینده شهرداری شیراز برای بازنگری در میراثی بودن ۲۰۰ خانه تاریخی در شیراز است. در این مصوبه تاکید شده که رای این کمیته لازم‌الاجراست. ابراهیم رییسی همچنین شامگاه دوشنبه ۲۶ مهر در یک برنامه تلویزیونی بر نگرانی‌ها در خصوص احتمال تخریب خانه‌های تاریخی شیراز گفت: در سفر شیراز مطلع شدیم اجرای طرح بین‌الحرمین، از حرم شاهچراغ تا حرم سیدعلاءالدین حسین از سال‌ها پیش آغاز شده اما با موانعی مواجه و متوقف شده است که وقتی بررسی شد، روشن کردند که مشکل را سریع می‌توان حل کرد.
محمدهادی ایمانیه ‌استاندار فارس در این رابطه گفته است: مقرر شد برای ۲۰۰ خانه اطراف حرم شاهچراغ، هیاتی تشکیل شود تا اگر بنا تاریخی است بماند و اگر نه فکری به حالش کنند.
سال‌هاست که برخی در شیراز می‌کوشند برای توسعه فضاهای پیرامونی امامزادگان شاهچراغ و سیدعلاءالدین حسین، ۵۷ تا ۶۵ هکتار از بافت تاریخی این شهر را تخریب کنند و بین این دو امامزاده فضایی ایجاد کنند و آن را بین‌الحرمین بنامند. ده‌ها خانه تاریخی در شیراز طی دهه‌های ۱۳۸۰ و ۱۳۹۰ با هدف اجرای طرح توسعه امامزاده شاهچراغ تخریب شده‌اند، اما روند تخریب‌ها با پیگیری دوستداران میراث فرهنگی از سال ۱۳۹۶ متوقف شده بود. اکنون و در پی سفر رییس‌جمهوری به شیراز، چراغ تخریب خانه‌های تاریخی که چهار سال خاموش شده بود، دوباره روشن شده است. عزت‌الله ضرغامی وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی نیز در سفر اخیرش به شیراز، بافت تاریخی پیرامون امامزادگان شاهچراغ و سیدعلاءالدین حسین را «بافت فرسوده» خوانده و افزوده بود: «خانه‌های میان این دو حرم از میان ‌رفته و ویران است.» مجموعه سخنان مسوولان و رویدادهای یک هفته اخیر، باعث بروز نگرانی‌هایی بین دوستداران و فعالان میراث فرهنگی درباره سرنوشت ۲۰۰ خانه تاریخی در شیراز شده است.
تکذیب تخریب خانه‌های تاریخی
اما کمی بعد در پنجم آبان رییس شورای اسلامی شیراز گفت: مطالب منتشرشده درخصوص تخریب خانه‌های تاریخی در پی مصوبه سفر اخیر هیات دولت به شیراز صحت ندارد و به هیچ‌وجه هدف شورای ششم تخریب میراث فرهنگی شیراز نیست.
مهدی طاهری در خصوص رویکرد شورای ششم درباره حفاظت از میراث تاریخی بافت قدیم شیراز و چگونگی اجرای طرح توسعه حرم مطهر شاهچراغ(ع) افزود: مدیریت شهری فعلی شیراز دنبال تخریب میراث فرهنگی این شهر نیست، زیرا این میراث متعلق به همه مردم و آیندگان است.
او ادامه داد: در سفر اخیر هیات دولت به شیراز به همراه وزیر میراث فرهنگی بازدیدی از بافت قدیم شیراز داشتیم و مقرر شد که این وزارتخانه برای ساماندهی این منطقه و توسعه حرم مطهر همکاری لازم را داشته باشد. طاهری اضافه کرد: بعضی خانه‌های بافت تاریخی شیراز به واقع ارزشمند و میراثی است اما بعضی دیگر که در مجاورت بین‌الحرمین قرار دارد مخروبه است و هیچ نماد تاریخی و فرهنگی در آن وجود ندارد اما مشخص نیست به چه دلیل در گذشته کد ملی میراث فرهنگی دریافت کرده‌اند و از وزیر میراث فرهنگی تفاضا شد که بررسی مجدد صورت گیرد و اگر بنایی تاریخی نیست تخریب شود تا این منطقه بهسازی شود.
رییس شورای شهر شیراز عنوان کرد: در روزهای اخیر موضوع مصوبه تخریب ۲۰۰ خانه تاریخی در سفر اخیر رییس‌جمهوری مطرح شد که صحت ندارد و چنین طرحی در سفر هیات دولت به فارس مصوب نشده است.
او تاکید کرد بناهای تاریخی و میراثی باید حفاظت شود و طرح توسعه حرم مطهر شاهچراغ نیز با حفظ میراث فرهنگی و فضای سبز با تدوین طرحی مهندسی و جامع صورت گیرد.
تخریب خانه‌های تاریخی در همدان
وزارتخانه میراث فرهنگی و اداره کل میراث فرهنگی در ناهماهنگی با یکدیگر ثبت خانه‌های تاریخی را به تعویق می‌اندازند و زمینه تخریب آثار در بافت تاریخی همدان را فراهم می‌کنند.
دو خانه تاریخی دیگر یکی منسوب به «خانجانی» در محله آقاجانی بیگ و دیگری خانه‌ تاریخی «خوشبخت» در محله «چرچره» همدان تخریب شده‌اند.
خانه خانجانی در قدیمی‌ترین مرکز‌ همدان در دوران پهلوی اول تحت تاثیر معماری قاجاری ساخته شده بود. بخش شمال‌شرقی آن اما در دوره‌های بعد منطبق با معماری دوران پهلوی دوم ساخته شد. بخش جنوب غربی این عمارت متشکل از یک اتاق سه‌دری در مرکز و دو دالان یا تختگاه در طرفین بود. این‌گونه الگوی کوچک‌مقیاس به دلیل آنکه امکان گرم کردن خانه به سادگی میسر می‌شد در اقلیم سرد و کوهستانی همدان رواج زیادی داشته است.
خانه خوشبخت در محله چرچره یا محوطه ساعی و در کنار مدرسه تاریخی مریم نیز جزو خانه‌های ارزشمند مربوط به پهلوی اول در حال ثبت بوده و پرونده ثبتی آن نیز آماده شده بود اما به ثبت نرسید.
مصوبه شورای شهر و تخریب بافت تاریخی
مهر سال گذشته اعضای وقت شورای شهر در صحن شورای اسلامی همدان، طرحی را تصویب کردند که شهرداری‌ها برای ساخت‌وساز در بافت تاریخی شهری یعنی رینگ اول و دوم، از اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان استعلام نکنند. میراث فرهنگی اما می‌گوید بین رینگ اول و دوم نمی‌توان تمایز قایل شد.
۱۰ مهر سال جاری مدرسه تاریخی ظفر در همدان تخریب شد. در آن زمان فعالان میراث‌فرهنگی گمانه‌زنی‌هایی مطرح کرده بودند مبنی بر آنکه مصوبه شورای شهر همدان به اجرا درآمده است. فرماندار اما اعلام کرد که مصوبه شورای شهر در کمیته انطباق رد شده است.
مدرسه تاریخی «ظفر» در محله ذوالریاستین، در بافت تاریخی همدان و درست در محدوده‌ پرونده ثبت جهانی «منظر تاریخی هگمتانه تا همدان» قرار داشت. یک هفته بعد از تخریب مدرسه ظفر، خانه‌ تاریخی دکتر شیری در خیابان جهان‌نمای همدان هم در حالی که مراحل ثبت در فهرست آثار ملی را می‌گذراند، تخریب شد. حسین زندی فعال میراث فرهنگی همدان ضمن تاکید بر ضرورت هماهنگی بیشتر وزارتخانه میراث فرهنگی و اداره کل میراث فرهنگی همدان در ثبت آثار تاریخی گفت: اگر این اتفاق رخ می‌داد امروز دیگر هیچ بهانه‌ای برای تخریب این بناهای تاریخی نبود.
سعید شاهرخی استاندار وقت همدان در مصاحبه‌ای گفته بود: شورای شهر موظف است در چارچوب قوانین و مقررات عمل کند و هر مصوبه مغایر با قانون از سوی هیات انطباق رد می‌شود. بالاخره میراث فرهنگی ضوابطی دارد که شهرداری‌ها ملزم به رعایت آنها هستند و هر دستگاه دولتی یا اشخاص حقیقی و حقوقی از این قوانین تخطی کنند، با آنها برخورد خواهد شد.