مرگ پاشی!؟

«جهان‌صنعت»- روز دوشنبه گذشته شبکه سهند در استان آذربایجان‌شرقی گزارشی ویدئویی از شروع پروژه مالچ‌پاشی در سواحل دریاچه ارومیه در شهرستان عجب‌شیر را منتشر کرد که در آن مسوولان محلی با «تحقیقاتی» خواندن این پروژه‌ها، هدف از آن را جلوگیری از فرسایش خاک و تثبیت پوشش گیاهی در منطقه عنوان می‌کنند. همچنین چندبار در این گزارش ویدئویی اعلام می‌شود که این مالچ‌ها تجزیه‌پذیر و سازگار با محیط‌زیست هستند و به پوشش گیاهی و جانوری منطقه آسیبی نمی‌رسانند. انتشار این خبر واکنش‌های زیادی را برانگیخت. شاید مسوولان متوجه حساسیت موضوع در افکار عمومی نبودند، چرا‌که در تصاویر شیوه مالچ‌پاشی بسیار ابتدایی و با شلنگ‌هایی با قطر کم انجام می‌شود که شباهتی به اجرای چنین پروژه‌هایی در شرایط استاندارد ندارد. مهم‌تر اینکه در این گزارش اساسا اشاره‌ای نمی‌شود که این مالچ‌ها از چه جنسی هستند و چه نوع سازگاری با زیست‌بوم منطقه دارند. حجم اجرای پروژه چقدر است و چه مطالعاتی آنها را به انجام چنین اقدامی واداشته است. طبیعی است که چنین اقدامی با سوال‌های زیادی که ایجاد شده، واکنش عمومی را به همراه دارد. برخی منتقدان بر این باورند که اصلا همین موضوع که پذیرفته‌ایم باید در دریاچه ارومیه مالچ بپاشیم یعنی اینکه از رسیدن آب به دریاچه ارومیه ناامید شده و دیگر تلاشی برای احیا اتفاق نخواهد افتاد! اما در پی رسانه‌ای شدن این خبر، مسوولان یکی پس از دیگری مالچ‌پاشی را تکذیب و مدیرکل روابط‌عمومی سازمان حفاظت محیط‌زیست به طرز عجیبی از برخی رسانه‌ها بابت انتشار اخبار منفی و جهت‌دار برای ناامیدی مردم از احیای دریاچه ارومیه به بهانه مالچ‌پاشی انتقاد کرد! انگار مردم با شلنگ به جان دریاچه ارومیه افتاده‌اند!
مالچ‌پاشی شروع نشده متوقف شد!
حدود ۲۴ ساعت بعد از انتشار خبر مالچ‌پاشی در ساحل دریاچه ارومیه، مسوولان استانی در آذربایجان‌شرقی می‌گویند که این اتفاق «بدون مجوز» انجام شده است. معاون طبیعی سازمان حفاظت محیط‌زیست در آذربایجان‌غربی در گفت‌وگویی اعلام کرد که آنها کاملا از ماجرای مالچ‌پاشی بی‌خبر بوده‌ و تازه روز گذشته تیمی را به منطقه اعزام کرده‌اند تا از کم‌وکیف ماجرا باخبر شوند. مساحت بیشتری از دریاچه ارومیه در استان آذربایجان‌غربی قرار دارد و به همین دلیل از زمان تشکیل ستاد احیای دریاچه ارومیه کلیه امورات مرتبط با این دریاچه و پروژه‌های احیا در این استان متمرکز بود. به نظر می‌رسد در دولت ابراهیم رییسی و محدود ‌شدن ستاد احیا از یک ستاد ملی به ستادی استانی دیگر از این انسجام خبری نیست. مدیرکل محیط‌زیست طبیعی در استان آذربایجان‌غربی به‌طور کامل از اجرای این پروژه در بستر دریاچه ارومیه اظهار بی‌اطلاعی می‌کند و می‌گوید که آنها هم بعد از انتشار گزارش ویدئویی در جریان ماجرا قرار گرفته‌اند. در نهایت عصر روز گذشته مدیر‌کل حفاظت محیط‌زیست آذربایجان‌شرقی از توقف مالچ‌پاشی در ساحل دریاچه ارومیه خبر داد. «شهنام اشتری» روز سه‌شنبه در جمع خبرنگاران با اشاره به انتشار خبر شروع عملیات مالچ‌پاشی در بستر دریاچه ارومیه در برخی رسانه‌های استان، افزود: «‌طبق بررسی‌های انجام‌شده این اقدام بدون انجام هماهنگی و اخذ مجوز‌های لازم از سوی سازمان حفاظت محیط‌زیست و ستاد احیای دریاچه ارومیه انجام شده است.» وی افزود: «‌به محض آگاهی از اصل موضوع، همکاران اداره محیط‌زیست شهرستان عجب‌شیر با حضور در محل نسبت به ممانعت و توقف عملیات اقدام کرده است. اشتری ادامه داد: براساس مصوبات ستاد احیای دریاچه ارومیه، انجام هرگونه عملیات اجرایی و تحقیقاتی مرتبط با فعالیت‌های احیا و کنترل پیامد‌های بحران دریاچه ارومیه باید با هماهنگی ستاد مذکور و کسب مجوز‌های لازم انجام شود.» مدیر‌کل حفاظت محیط‌زیست آذربایجان‌شرقی در همین رابطه در گفت‌وگو با ایرنا با اعلام اینکه بررسی این موضوع آغاز شده است تا منافع یا آسیب‌های مالچ‌پاشی مشخص و سپس اقدامات لازم انجام شود، گفت: «‌در صورت اثبات منافع زیست‌محیطی، مجوز آن صادر می‌شود.» همان میزان که انتشار گزارش مالچ‌پاشی با اطلاعات غیر‌دقیق و مبهم سوال ایجاد کرده بود، پاسخ‌های شهنام اشتری مدیر‌کل حفاظت محیط‌زیست آذربایجان‌شرقی نیز مبهم و پر از سوال بود. اگر چنین پروژه‌ای «تحقیقاتی» است، براساس چه مطالعاتی اجرا شده و به دنبال دستیابی به چه اهدافی است؟ اگر نبوده، چگونه کسی چنین پروژه‌ای را اجرا کرده و تبلیغات اجرای آن از رسانه ملی پخش شده است. در این میان، واکنش «میثم سعیدی» مدیرکل روابط‌عمومی سازمان حفاظت محیط‌زیست نیز درخور توجه است. او در یک شبکه اجتماعی نوشته: «خاک‌پوش یا مالچ غیر‌نفتی تنها در مساحت ۶۰ متر‌مربع از دریاچه ارومیه و به منظور تحقیقات انجام شده است، لذا تیتر و توییت‌هایی مبنی بر اینکه «مالچ‌پاشی در دریاچه ارومیه آغاز شد»، جنگ روانی است برای فشار بر افکار عمومی. فریب سربازان رسانه‌های چرک دشمن را نخورید.» این در حالی است که این جنگ روانی را در ابتدا صداوسیما رقم زده و از سوی دیگر همین اظهارات چندگانه مسوولان، مردم و رسانه‌ها را سردرگم کرده است. چه اینکه اگر به گفته میثم سعیدی این یک «پروژه تحقیقاتی» است، چرا مدیرکل استان گفته که بدون مجوز است و باید متوقف شود؟
سلاجقه تیر آخر را زد
«علی سلاجقه» رییس سازمان محیط‌زیست در حاشیه جلسه دیروز هیات دولت در جمع خبرنگاران در پاسخ به پرسشی درباره مالچ‌پاشی دریاچه ارومیه، اظهار کرد:«این موضوع مربوط به کار علمی یک دوستار محیط‌زیست است که در مساحت ۶۰ متر مربع کار آزمایشگاهی انجام داده و این اخبار درست نیست.»
وی افزود: «‌اینکه گفته شود دریاچه ارومیه مالچ‌پاشی شده، کاملا کذب است و هیچ جای دنیا چنین اتفاقی رخ نمی‌دهد و از منظر علمی هم امکان‌پذیر نیست. این موضوع که انجام شده مربوط به یک کار آزمایشگاهی است.»
اینکه هر دوستدار محیط‌زیستی بدون مجوز و خودسرانه دست به چنین اقداماتی می‌زند، جای سوال دارد! با وجود این، آیا مالچ‌پاشی ایده خوبی برای جلوگیری از انتشار ریزگردهای نمکی در شهرهای اطراف حوضه دریاچه ارومیه است؟
شاید آیندگان جنازه مومیایی دریاچه را پیدا کنند!
«حسین آخانی» استاد دانشگاه تهران و کارشناس محیط‌زیست در کانال تلگرامی خود درباره مالچ‌پاشی دریاچه ارومیه نوشت: «‌کار خوبی می‌کنند. در مصر باستان خدایان و مردگان‌شان را مومیایی می‌کردند. مگر ما چی‌مون از مصر باستان کم داره؟ مالچ‌پاشی کنند، ولی تورو به خدا خوب مالچ بپاشند تا لااقل نسل‌های آینده بتوانند جنازه مومیایی دریاچه را که پیدا کردند، نگویند سمبل شده. اینجا را کم نگذارید، بناست قرن‌ها در تاریخ بماند.»
مالچ‌پاشی یا مرگ‌پاشی!؟
«محمد ‌هاشمی» کارشناسان محیط‌زیست با اشاره به پیامدهای مالچ‌پاشی بر دریاچه ارومیه به «جهان‌صنعت» گفت: مالچ نفتی پوششی از مواد چسبنده و باقی‌مانده نفتی است که در پالایشگاه‌ها تولید می‌شود. از مالچ‌پاشی به عنوان روشی برای تثبیت شن‌های روان و ریزگردها استفاده می‌کنند، به این صورت که پسماندهای نفت خام را به صورت لایه نازک روی تپه‌های ماسه‌ای می‌پاشند و به این روش از جابه‌جایی ریزگردها جلوگیری می‌کنند، بنابراین معمولا مالچ برای این استفاده می‌شود که حرکت شن و ماسه روان را در اکوسیستم‌های مختلف مانند بیابان تثبیت کنیم، تجربه‌ای که درباره برخی تالاب‌های کشور هم وجود دارد، مهم‌ترین آن مالچ‌پاشی در تالاب هورالعظیم است که تجربه ناموفق قابل‌توجهی بود. به همین دلیل گاهی مالچ‌پاشی، تنوع‌زیستی و پوشش گیاهی در مناطقی که مالچ‌پاشی شده به‌طور کامل نابود خواهد کرد. وی افزود: البته مالچ‌پاشی پیامدهای میان‌مدت و بلندمدتی دارد، مواد به مرور زمان با روان‌آب‌ها، سیلاب‌ها و مواردی دیگر ممکن است در کل سطح دریاچه پخش شوند و اگر امید داشته باشیم روزی آبگیری دریاچه ارومیه به‌طور جدی دنبال شود، ممکن است سبب آسیب رساندن به گونه‌هایی مانند آرتمیا شود؛ آرتمیایی که کلی ارزش صادراتی دارد و می‌تواند سبب ارزآوری شود. برای همین لازم است به‌خوبی درباره این پیامدها فکر شود. از طرفی به دلیل چسبندگی ماده نفتی مالچ، امکان عبور حیوانات ممکن نخواهد بود و ممکن است با گیر افتادن در مناطق مالچ‌پاشی‌شده تلف شوند. خزندگان به واسطه نحوه حرکت خود بیشتر از سایر گونه‌ها از مالچ‌پاشی آسیب می‌بینند و بسیاری از آنها هنگام عبور از مناطق مالچ‌پاشی‌شده گیر افتاده و تلف‌ می‌شوند. این کارشناس محیط‌زیست بیان کرد: بستر نمکی دریاچه ارومیه یک لایه با ضخامت کم نیست که به‌راحتی با یک مالچ‌پاشی تثبیت شود. به‌نظرم خیلی بعید است مالچ‌پاشی در دریاچه ارومیه برای جلوگیری از انتشار ریزگردهای نمکی کمک‌کننده باشد. از سوی دیگر وقتی منطقه‌ای مالچ‌پاشی شود دست‌کم تا ۲ سال نمی‌تواند آب باران را جذب کند که این امر تبعات و آسیب‌های جدی برای اقلیم آن منطقه در بر خواهد داشت.
او ادامه داد: با پوشیده شدن خاک از مالچ، ذرات خاک آلوده شده و افت کیفیت شدیدی خواهد داشت و آلوده به ذرات سمی نفتی می‌شود. مالچ نفتی پس از ۲تا۳ سال خشک‌شده و با وزش باد این ذرات سمی موجود در مواد نفتی به مناطق دیگر انتقال پیدا می‌کنند و موجب بروز بیماری‌های تنفسی می‌شوند. هاشمی با اشاره به تجربیات بد مالچ‌پاشی در تالاب هورالعظیم اظهار کرد: این روزها نگاهی به تالاب هورالعظیم کنید، کاملا از پیامدهای منفی مالچ‌پاشی مطلع می‌شوید.، چرا‌که نه‌تنها شاهد کنترل انتشار ریزگردها نبودیم، بلکه وضعیت بدتر نیز شده است. حالا دریاچه ارومیه با ۵۰۰ هزار هکتار وسعت، تنها قرار است نوارهای ساحلی آن مالچ‌پاشی شود، بنابراین علاوه‌بر آثار تخریبی برای تنوع‌زیستی این سطح از مالچ‌پاشی مگر چقدر می‌تواند انتشار ریزگزدهای نمکی را کنترل کند؟ با وسعتی که دریاچه ارومیه دارد کنترل انتشار ریزگردها بعید است. اگر قرار است مالچ‌پاشی در دستور کار قرار بگیرد، چرا واقعا بهره‌برداری از تصفیه‌خانه‌های تبریز و ارومیه در دستور کار قرار نمی‌گیرد؟ می‌توانیم سوال بپرسیم چقدر حق‌آبه بخش کشاورزی را کاهش داده‌اند که الان به‌ فکر مالچ‌پاشی هستند؟ البته کمبود بارش در سال جاری قابل فهم است ولیکن وضعیت دریاچه ارومیه حاصل وضعیت بارش‌های امسال نیست. طی چندین سال این فشار به دریاچه تحمیل شده است. او ادامه داد: بار خشکسالی فقط نباید روی دوش دریاچه ارومیه باشد،. بار خشکسالی باید میان سایر مصارف از کشاورزی گرفته تا صنعت توزیع شود. مادامی که حق‌آبه دریاچه داده ‌نشود و مدیریت منابع آبی مناسب نباشد، وضعیت دریاچه ارومیه درست نمی‌شود. یک باور جمعی باید ایجاد شود؛ بخش کشاورزی باید بداند اگر دریاچه ارومیه نباشد در بلند‌مدت در آن منطقه نمی‌شود توسعه کشاورزی پایدار داشت. بخش صنعت نیز باید باور داشته باشد فرونشست از پیامدهای خشک شدن دریاچه و تالاب‌هاست. وقتی دریاچه خشک شود بخش گردشگری آسیب جدی می‌بیند و سلامت افراد با مخاطره مواجه می‌شود، بنابراین همه باید بدانند توسعه پایدار در آن منطقه به‌شرط حیات دریاچه ارومیه است. این در حالی است که مالچ‌پاشی دریاچه ارومیه در واقعیت مرگ‌پاشی است، زیرا جدای از تمام تبعاتی که ذکر شد، ضریب حرارتی زمین نیز بالا می‌رود. در حال حاضر مسوولان این امر را تکذیب کرده‌اند و ما هم امیدواریم تنها برای مدت کوتاهی معلق نشده باشد.