مسیر پرپیچ و خم «نهضت ملی»

گروه مسکن- مسوولان به دفعات از تجربیات پروژه مسکن مهر یاد کرده و از به کارگیری آنها در اجرای طرح نهضت ملی سخن به میان آورده‌اند. این در حالی است که در صورتی که اراضی نزدیک به شهرها برای ساخت واحدهای نهضت ملی تامین نشود، سرنوشتی مشابه مسکن مهر در انتظار است.
تاکنون بارها مسوولان دستگاه سیاستگذار در حوزه مسکن و همچنین مقامات ارشد دولت سیزدهم، اجرای طرح نهضت ملی مسکن را با رفع ایرادات و اشکالات طرح مسکن مهر یادآور شده‌اند.
این در حالی است که برخی نواقص نهضت ملی مسکن چنانچه برطرف نشوند، ممکن است به سرنوشت ۱۰ تا ۱۵ ساله مسکن مهر دچار شوند.
۱۴ هزار واحد فاقد متقاضی در مسکن مهر
یکی از بزرگ‌ترین تفاوت‌های نهضت ملی مسکن با مسکن مهر چنانچه مسوولان دولتی بخش مسکن تاکنون اعلام کرده‌اند، متقاضی‌محور بودن نهضت ملی مسکن است.
در این طرح ابتدا از ۲۸ مهر سال گذشته به مدت کمتر از ۶ ماه برای ثبت‌نام از متقاضیان در شهرهایی که زمین برای ساخت‌و‌ساز مسکونی تامین شده، به تدریج انجام شد.
بر اساس آخرین آمار، ۵ میلیون و ۶۰۰ هزار نفر در سامانه ثمن (سامانه ثبت‌نام نهضت ملی مسکن) اعلام تقاضا کردند که تاکنون بیش از ۵/۱ میلیون نفر آنها حائز شرایط متقاضی فعال شناخته شده و مدارک خود را بارگذاری کرده‌اند.
این در حالی است که در مسکن مهر، بیش از ۳/۲ میلیون واحد مسکونی احداث شده که طبق آخرین آمارها و با وجود رشد قیمت مسکن در سال‌های اخیر که به افزایش تقاضای خرید واحدهای مسکن مهر بدون متقاضی انجامید، همچنان بیش از ۱۴ هزار واحد فاقد متقاضی است.
تاثیرات خط اعتباری تورم‌زای مسکن مهر بر اقتصاد ایران
یکی از متهمان اصلی تورم نیمه دوم دهه ۹۰، خط اعتباری ۵۵ هزار میلیارد تومانی مسکن مهر بود که به گفته کارشناسان اقتصادی، پول پرقدرت محسوب شده و به خلق نقدینگی جدید دامن زد.
این در حالی است که محمود شایان مدیرعامل بانک تخصصی بخش مسکن چندی پیش به خبرنگار مهر گفته بود: تسهیلات ۳۶۰ هزار میلیارد تومانی که در قانون جهش تولید مسکن و همچنین قانون بودجه ۱۴۰۰ برای اجرای نهضت ملی مسکن آمده بود، خلق نقدینگی جدید نیست که تورم‌زا باشد؛ بلکه قرار است ۲۰ درصد از تسهیلاتی که بانک‌ها در هر سال می‌دهند، به بخش تولید مسکن داده شود.
هر چند که تاکنون بانک‌ها با وجود ابلاغ آیین‌نامه اجرایی تسهیلات نهضت ملی مسکن از سوی بانک مرکزی، به بهانه اجرای دستورالعمل وزارت اقتصاد و سازمان برنامه و بودجه در خصوص جلوگیری از خلق نقدینگی یا به بهانه کاهش سهم صنعت از کل تسهیلات، اقدام به پرداخت تسهیلات ذیل قانون جهش تولید مسکن نکرده‌اند.
این در حالی است که با وجود بخشنامه سازمان برنامه و وزارت اقتصاد، از نیمه دول سال گذشته تاکنون بیش از ۳ هزار هزار میلیارد تومان تسهیلات بانکی داده شده است اما سهم تسهیلات جهش تولید مسکن کمتر از نیم درصد بوده است.
همچنین به گفته فعالان بخش ساخت‌و‌ساز، بیش از ۷۰ درصد سازه‌های مسکونی را بخش‌های صنعتی و مصالح ساختمانی تشکیل می‌دهند که به راه افتادن نهضت خانه‌سازی، به افزایش تولید بخش‌های صنعتی و افزایش فروش آنها می‌انجامد و دیگر نیازی نیست تا بانک‌ها به بخش‌های صنعتی تسهیلات سرمایه در گردش پرداخت کنند.
نرخ ثابت برای ساخت‌و‌ساز یا نرخ شناور؟
در مسکن مهر، هزینه ثابتی برای اجرای طرح در نظر گرفته شد که پس از وارد شدن تورم به بخش ساخت مسکن در سال‌های بعدی اجرای آن، پیمانکاران دیگر حاضر به اجرای پروژه‌ها با نرخ‌های قبلی نبودند.
نتیجه این شد که وزارت راه‌وشهرسازی دولت دوازدهم مجبور شد تا با ترفندهایی از جمله فروش عرصه‌های مسکن مهر و تزریق منابع آن به تکمیل واحدهای باقیمانده یا افزودن متمم ۱۰ میلیون تومانی به تسهیلات واحدهایی که پیش از این وام ۴۰ میلیون تومانی مسکن مهر را گرفته بودند، یا فروش اراضی در اختیار وزارت راه‌وشهرسازی و اختصاص درآمدهای آن به تکمیل مساکن مهر ناقص مانده و سایر روش‌ها، واحدهای باقیمانده را تکمیل کنند.
اتفاقی که سبب شد تا نهضت ملی مسکن از ابتدای ساخت‌وساز، مشمول قانون پروژه‌های عمرانی تابع سازمان برنامه و بودجه و همچنین نرخ‌های اعلامی برای ساخت‌و‌ساز و تعدیل‌های بعدی آنها شود.
معاونت مسکن و ساختمان وزارت راه‌وشهرسازی در سال نخست اجرای طرح، نرخ متری ۴ میلیون و ۷۵۰ هزار تومان را به دستگاه‌های متولی اجرای نهضت ملی مسکن شامل بنیاد مسکن، شرکت عمران شهرهای جدید، شرکت بازآفرینی شهری، سازمان ملی زمین و مسکن، ادارات کل راه‌وشهرسازی استان‌ها، سازمان‌های نظام مهندسی ساختمان استان‌ها و… ابلاغ کرد اما گفته می‌شود با تعدیل‌هایی که هر ۳ ماه یک بار از سوی سازمان برنامه و بودجه ابلاغ شده، تاکنون به متری ۷ میلیون تومان رسیده است.
همچنین قرار است با تکمیل واحدها خصوصا از نظر انشعابات و نصبی‌ها خصوصا آسانسور و پکیج، نرخ نهایی پس از کسر آورده‌های واریزی متقاضیان و تسهیلات فعلا ۴۵۰ میلیون تومانی نهضت ملی مسکن (تهران)، در صورتی که نیاز به تکمیل وجه باشد، متقاضی اقدام به واریز باقیمانده وجوه کند.
کم‌تراکم‌سازی نه بلندمرتبه‌سازی
بسیاری از شهرسازان یکی از ایرادات مسکن مهر را شهرسازی عمودی و بلندمرتبه‌سازی حتی در شهرهای کوچک و روستاهایی که مردم به زندگی آپارتمان‌نشینی عادت ندارند، عنوان می‌کنند؛ موضوعی که سبک زندگی بخشی از جامعه شهرنشین یا روستانشین را تحت تاثیر قرار داد و مشکلات اجتماعی برای ساکنان این بخش از واحدهای مسکن مهر ایجاد کرد.
رستم قاسمی وزیر راه‌وشهرسازی نیز بر تفاوت میان مسکن مهر و نهضت ملی مسکن در خصوص افقی یا عموی‌سازی تاکید کرده بود.
به گفته مسوولان وزارت راه‌وشهرسازی اولویت با افقی و کم تراکم‌سازی در شهرهایی است که با کمبود زمین مواجه نیستیم، اما در شهرهایی که زمین نداریم، راهی جز بلندمرتبه‌سازی و فروش تراکم در شهرهای بزرگ نیست.
با این حال پژوهش‌های زیادی بر اثرگذاری منفی بلندمرتبه‌سازی بر محیط‌زیست و کاهش زیست‌پذیری شهرها صحه می‌گذارد.
فاصله زیاد تا مراکز شهرهای بزرگ
یکی از ایرادات بزرگ مسکن مهر، فاصله زیاد پروژه‌های مسکن مهر در بسیاری از شهرها با مرکز شهر است که به کاهش ارائه خدمات شهری از سوی مدیریت شهری به محله‌های مسکن مهر شده است.
همچنین دوری از محدوده یا حریم شهر سبب شده بود تا برخی زیرساخت‌های آبر، برق، فاضلاب و گاز به سختی به محل احداث پروژه‌های مسکن مهر برسد. از سوی دیگر، یکی از دلایل بالا بودن تعداد واحدهای مسکن مهر فاقد متقاضی، دور بودن پروژه‌های مسکن مهر از مرکز شهر و نبود حمل‌و‌نقل عمومی درون‌شهری متناسب با جمعیت ساکن در این شهرهاست.
ساخت متروی شهر جدید پرند گفته می‌شود که ۱۵ سال پس از آغاز اجرای مسکن مهر تا دهه فجر امسال به اتمام می‌رسد؛ احداث متروی شهر جدید پردیس نیز هنوز با وجود بارها کلنگ‌زنی و امضای تفاهم میان شرکت عمران شهرهای جدید و قرارگاه سازندگی خاتم، آغاز نشده است. با این حال قرار است تا آخر سال‌جاری یا اوایل سال آتی، متروی شهر جدید بهارستان به اصفهان به بهره‌برداری برسد.
این در حالی است که در نهضت ملی مسکن، اولا محدوده شهرهای بالای ۱۰۰ هزار نفر با سرعت بالایی در شورای عالی شهرسازی به تصویب رسید و توسعه محدوده شهرهای زیر ۱۰۰ هزار نفر به شورای برنامه‌ریزی استان‌ها واگذار شده است تا بازه زمانی افزایش محدوده شهرها افزایش یابد.
این اقدام سبب می‌شود تا هزینه‌های انتقال زیرساخت‌های آب، برق، گاز و فاضلاب به محل اراضی اجرای پروژه به شدت کاهش یابد.
به گفته علیرضا فخاری معاون وزیر راه‌وشهرسازی و مدیرعامل سازمان ملی زمین و مسکن، ۳۳۰۰ هکتار نیز برای ساخت شهرک‌های نزدیک شهرها در راستای اجرای نهضت ملی زمین و مسکن تامین شده است.
واحدهای بزرگ متراژ یا آپارتمان‌های ۶۰ متری؟
در مسکن مهر، برخی واحدهای مربوط به شهرهای جدید در حاشیه پایتخت با متراژهای ۶۰ متری هم احداث و تحویل شد.
اما گفته شده در نهضت ملی مسکن واحدها با حداقل ۱۰۰ مترمربع ساخته می‌شود که با کسر ۱۵ تا ۲۰ متر فضای مشاع راه‌پله یا آسانسور، ۸۰ متر فضای مفید در اختیار خانوارها قرار می‌گیرد.
همچنین در شهرهایی که زمین به اندازه کافی تامین شده باشد، قرار است ویلایی‌سازی در دستور کار قرار گیرد. هر چند که در مسکن مهر نیز ساخت برخی واحدهای مسکونی ویلایی در چند شهر جدید از جمله شهر جدید هشتگرد در استان البرز و شهر جدید امیرکبیر در استان مرکزی با استقبال نسبتا خوب متقاضیان مواجه شد.