مصائب صندوق‌های خطرپذیر و استارت‌آپ‌ها در بورس

محمدرضا چراغی- در حالی که قرار بود در سال ۱۳۹۶ و اوایل سال ۱۳۹۷ صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر بیش از ۱۰۰۰ میلیارد تومان نقدینگی جمع کنند اما این صندوق‌ها نتوانسته‌اند حتی پنج درصد این مبلغ را جذب کنند. این موضوع نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاران بازار سرمایه ایران رغبتی به سرمایه‌گذاری در استارت‌آپ‌ها و صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر ندارند. چندی پیش امیر‌هامونی مدیرعامل فرابورس اعلام کرد که ۲۳ صندوق سرمایه‌گذاری جسورانه برای گرفتن موافقت اصولی به فرابورس مراجعه کردند اما تاکنون تنها پنج صندوق به مرحله پذیره‌نویسی رسیده‌اند. نکته اینکه‌ هامونی تاکید کرده مدیران تعدادی از صندوق‌های خطرپذیر که برای گرفتن موافقت اصولی به فرابورس مراجعه کردند، به نوعی به صورت غیرمستقیم بانکی بودند یا بانک‌ها جزو ارکان اصلی آن صندوق‌ها هستند. این در حالی است که بانک مرکزی هر گونه فعالیت سرمایه‌گذاری برای بانک‌ها را منع کرده و منطقا نیز نباید سپرده‌های مردم را به جای اعطای تسهیلات به بنگاه‌های اقتصادی، به سمت سرمایه‌گذاری و مخصوصا سرمایه‌گذاری‌های خطرپذیر روانه کرد. به همین دلیل در قانون برنامه ششم توسعه مصوب شد که بانک‌ها نباید در ابزارهای جدید مالی از جمله صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر سرمایه‌گذاری کنند تا از این طریق از سرمایه‌ها و سپرده‌های مردمی محافظت شود. ورشکستگی‌های اخیر موسسات مالی و اعتباری و وضعیت مالی نامطلوب سایر بانک‌ها که نشان از ورشکسته بودن برخی از آنها دارد نیز تاکید مجددی است که بانک‌ها نباید وارد این حوزه شوند تا دیگر اقتصاد ایران شاهد اعتراضات سپرده‌گذارانی که پس‌اندازهای خود را از دست رفته می‌بینند، نباشد.
صندوق‌های خطرپذیر
با این حال مدیرعامل فرابورس به تازگی گفته برای سرمایه‌گذاری بانک‌ها در صندوق‌های خطرپذیر موافقت شفاهی شده تا بانک‌ها بتوانند صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر تاسیس کنند. این تصمیم در پی این موضوع اتفاق افتاد که صندوق‌های خطرپذیر نتوانستند حتی پنج درصد آن مقداری که پیش‌بینی شده بود، نقدینگی جمع‌آوری کنند. امیر ‌هامونی در گفت‌وگویی چندی پیش تاکید کرد که قرار است در سال ۱۳۹۶ و اوایل ۱۳۹۷، جمعِ سرمایه صندوق‌های جسورانه پذیرفته شده ۱۰۰۰ میلیارد تومان باشد اما تاکنون این صندوق‌های خطرپذیر فقط توانسته‌اند حدود ۵۰ میلیارد تومان سرمایه جذب کنند این در حالی است که طبق برخی شنیده‌ها، تعدادی از سرمایه‌گذاران این صندوق‌ها به نوعی بانکی بوده‌اند. طبق آمار فرابورس و سازمان بورس اوراق بهادار تاکنون ۱۵ صندوق سرمایه‌گذاری خطرپذیر موافقت اصولی گرفته‌اند که از این تعداد تنها پنج صندوق به مرحله پذیره‌نویسی رسیده‌اند که مجموع سرمایه آنها ۱۴۵ میلیارد تومان است که از همین مبلغ تنها ۴۹ میلیارد و ۴۵۰ میلیون تومان جمع‌آوری شده است.
چالش دانش‌بنیان‌ها
این آمارهای رسمی بیانگر سه نکته مهم است؛ نکته اول اینکه برنامه فرابورس برای جمع‌آوری ۱۰۰۰ میلیارد تومان منابع از طریق صندوق‌های خطرپذیر عملا نتیجه‌ای نداشته و این رکن بازار سرمایه با تمام تلاش‌هایی که کرده تاکنون توانسته تنها حدود ۵۰ میلیارد تومان از طریق VCها منابع جمع‌آوری کند یعنی تنها حدود پنج درصد مبلغ اعلام شده است. نکته دوم اینکه قرار بر این بود که این مبالغ صرف سرمایه‌گذاری در استارت‌آپ‌های دانش‌بنیان شود اما ظاهرا بخش زیادی از همین منابع جزئی در بانک‌ها یا اوراق سپرده‌گذاری شده است.
در همین راستا سعید فلاح‌پور عضو هیات‌مدیره سازمان بورس در پاسخ به این سوال که منابع جذب‌شده توسط صندوق‌های سرمایه‌گذاری جسورانه در حال حاضر در کجا سرمایه‌گذاری شده است، گفت: «این منابع تا زمانی که تخصیص پیدا کند می‌تواند در بانک یا در اوراق سرمایه‌گذاری شود.» اما نکته سوم و بسیار مهم اینکه مسوولان امر بعد از مشاهده اینکه موفقیت زیادی در محقق کردن جذب منابع برای صندوق‌های خطرپذیر نداشته‌اند، سعی دارند هر طور شده قانون برنامه ششم توسعه را نادیده گرفته و برای حذف کردن این قانون جلساتی برگزار کنند به‌طوری‌که فرابورس رسما اعلام کرده بابت جذب سرمایه برای صندوق‌های خطرپذیر از طریق منابع بانکی به توافق‌های شفاهی با برخی از مسوولان بلندپایه دولتی رسیده و قرار است با مجوز فرابورس این منابع از طریق بانک‌ها تامین شود که این موضوع با ریسک بالایی همراه بوده و می‌تواند بیش از گذشته احتمال زیاندهی و ورشکستگی بانک‌ها و موسسات در بازار پول را بالا ببرد.
آمارهای تازه
نکته قابل توجه اینکه تعداد زیادی از صندوق‌های سرمایه‌گذاری جسورانه با اینکه از فرابورس موافقت اصولی گرفته‌اند و این موافقت اصولی دارای تاریخ انقضای مشخصی است اما به دلیل نداشتن طرح مناسب برای سرمایه‌گذاری یا حتی نداشتن منابع مالی لازم، اقدام به پذیره‌نویسی نکرده‌اند. از طرف دیگر مدیرعامل فرابورس در یکی از گفت‌وگوهای رسانه‌ای خود آمار دیگری را عنوان کرده و گفته صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر بیش از شش، هفت هزار میلیارد تومان تعهد سرمایه‌گذاری دارند اما رضا زرنوخی رییس انجمن صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر ایران این آمار را نادرست عنوان کرده و گفته ممکن است انتظارات و توهماتی وجود داشته و دو طرف (سرمایه‌گذار و سرمایه‌پذیر) علاقه‌مند باشند و حتی مذاکراتی هم در این مورد انجام شده باشد که من از آنها خبر ندارم اما عدد اعلام‌شده اصلا واقعی نیست. بر این اساس استارت‌آپ‌های غیردانش‌بنیانی که چشم به این منابع دوخته بودند تا بتوانند از طریق صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر اقدام به تامین مالی کنند، به این نتیجه رسیدند که این سرمایه اندک جمع‌آوری شده برای این صندوق‌ها نمی‌تواند کفاف نیازهای مالی آنها را بدهد، در نتیجه برای عرضه اولیه در بازار دوم فرابورس درخواست پذیرش دادند تا شاید از طریق منابع مالی عامه مردم در این بازار بتوانند تامین مالی کنند. ولی با توجه به آمارهای ذکر شده برای سرمایه‌گذاری‌های خطرپذیر و اینکه سرمایه‌گذاران حرفه‌ای حتی حاضر به سرمایه‌گذاری در صندوق‌های خطرپذیر که قاعدتا ریسک کمتری نسبت به سرمایه‌گذاری مستقیم در یک استارت‌آپ دارد، هم نشده‌اند، نشان می‌دهد از عرضه این استارت‌آپ‌ها در فرابورس نیز استقبال چندانی نخواهد شد همچنان که شاپور محمدی رییس سازمان بورس نیز به دلیل ریسک بسیار بالای این کسب و کارها، به سرمایه‌گذاران برای سرمایه‌گذاری در این حوزه هشدار داده است.