مکافات افشاگری

مهدیه بهارمست- بار دیگر ۱۷ مرداد آمد و روز خبرنگار رسید. با اینکه امروز یادآور روزهای سخت و جانکاهی برای روزنامه «جهان‌‌صنعت» است، اما نباید همکاران دربندمان را فراموش کنیم. البته برخی دیگر هم در نوبت اجرای حکم به سر می‌برند. بزرگان روزنامه‌نگاری نیز از این قاعده مستثنی نیستند؛ همچنان که «بهروز بهزادی»، مدیرمسوول روزنامه اعتماد اخیرا به مدت یک سال از هر گونه فعالیت مطبوعاتی محروم شد. در حکم اولیه، این پیشکسوت روزنامه‌نگاری به ۶ ماه حبس تعزیری محکوم شده بود، اما دادگاه با استفاده از اختیارات برآمده از تبصره ماده ۳۵ قانون مطبوعات، مجازات حبس بهروز بهزادی را به محرومیت از هر نوع مسوولیت مطبوعاتی به مدت یک سال تبدیل کرد.
امروز مصادف است با سومین سالگرد نخستین توقیف روزنامه «جهان‌صنعت» بابت گزارشی با عنوان «به آمارهای دولتی اعتمادی نیست»؛ این گزارش، انتقادی بر ارائه آمارهای رسمی وزارت بهداشت درخصوص تعداد مبتلایان و فوتی‌های بیماری کرونا بود. با اینکه ما حدود یک ماه توقیف بودیم، اما پس از اندکی «ایرج حریرچی» سخنگوی سابق وزارت بهداشت گزارش ما را تایید کرد. در هر صورت روزنامه‌نگاران در حالی در خط مقدم حوادث قرار دارند که خود از هرگونه امنیت شغلی، مالی و حرفه‌ای بی‌نصیب هستند. آنها با تمام سختی‌ها و کمترین درآمد همچنان صدای مردم بوده‌اند و هستند، اما کمتر دولتی تاب و تحمل انتقادهای منطقی خبرنگاران را دارد. به همین دلیل انجمن صنفی روزنامه‌نگاران استان تهران نیز پیش‌تر در بیانیه‌ای اعلام کرده بود شاید بهتر است روزنامه‌نگاری را ممنوع اعلام کنید، چرا که شغل خبرنگاری در این مشکلات اقتصادی نه تنها کمر این افراد را شکسته، بلکه باید برای اثبات گزارش‌های خود بارها پله‌های دادگاه را بالا و پایین کنند. همچنان با تمام این سختی‌ها و مخاطراتی که برای آنها وجود دارد، فارغ از مشکلات معیشتی که هر روزه با آن دست به گریبان هستند، سعی در بیان حقیقت در چارچوب قانون دارند. مشکلات خبرنگاران از حقوق حداقلی، بیمه خبرنگاری و عدم امنیت شغلی گرفته تا موضوعاتی از این دست کم نیست. بنابراین روز خبرنگار برای خبرنگاران زمانی معنا پیدا می‌کند که آنها فارغ از استرس بازداشت و با آزادی خاطر به بیان دردهای جامعه بپردازند.
خدشه به رسالت خبرنگاری
«کامبیز نوروزی» حقوقدان و کارشناس رسانه با اشاره به مصائب روزنامه‌نگاری در یک سال اخیر به «جهان‌صنعت» گفت: به نظرم در تمام سال‌های اخیر هیچ‌گاه موقعیت حرفه‌ای روزنامه‌نگار ایرانی تا این اندازه که امروز شاهد هستیم، متزلزل و بی‌ثبات نبوده است. اگرچه این روزها روزنامه‌نگاران به خصوص روزنامه‌نگاران مستقل با تحمل تمام سختی‌ها همچنان به انجام وظایف حرفه‌ای خود پایبند هستند، اما وضعیت معیشتی آنها وخیم است. میانگین مزد روزنامه‌نگاران تمام‌وقت در رسانه‌های اینترنتی یا در روزنامه‌ها کم و بیش در حد حداقل مزد است. بنابراین این روزها حقوق دریافتی روزنامه‌نگاران کفاف زندگی معمولی آنها را نمی‌دهد. همچنین بسیاری از روزنامه‌نگاران بیمه نیستند. البته بخشی از این شرایط ناشی از بحران بسیار سنگینی است که گریبان موسسه‌های مطبوعاتی کشور را گرفته است، چراکه مطبوعات دیگر نمی‌توانند آگهی بگیرند. وضعیت اقتصادی مطبوعات دشوار و طاقت‌فرسا شده است. بنابراین به تازگی امنیت شغلی خبرنگاران دچار مشکلات زیادی است.
وی افزود: امنیت حرفه‌ای روزنامه‌نگاران نیز در وضعیت مطلوبی نیست، زیرا آنها همچنان در معرض خطرهای متعدد قرار دارند. شغل روزنامه‌نگاری جزء شغل‌های پرخطر محسوب می‌شود، زیرا در بسیاری از اوقات آنها وارد چالش با دولت می‌شوند، اما وضعیت خبرنگاران در سال گذشته بسیار بدتر از همیشه بوده است، زیرا امنیت حرفه‌ای آنها مورد تعرض قرار گرفته است. وضعیت به گونه‌ای است که حقوق قانونی آنها عملا نادیده گرفته می‌شود. در سال گذشته ده‌ها روزنامه‌نگار در جریان حوادث نیمه دوم سال ۱۴۰۱ بازداشت شدند. عده‌ای از آنها شامل عفو شدند و برخی نیز محکومیت گرفتند. در این میان دو روزنامه‌نگار به نام‌های الهه محمدی و نیلوفر حامدی در زندان هستند.
این دو تن از اواخر شهریور سال گذشته تاکنون در زندان به سر می‌برند. متاسفانه این روزها امنیت حرفه‌ای روزنامه‌نگاران دچار آسیب‌های جدی شده است. البته در دولت نیز اراده‌ای در خصوص بهبود وضعیت روزنامه‌نگاران، ارتقای حقوق و آزادی رسانه‌ها مشاهده نمی‌شود. چه‌بسا دولت از شرایط بد حاضر روزنامه‌نگاران ناراضی نباشد، چراکه روزنامه‌نگاران مستقل برای قدرت غیرپاسخگو و همیشه مایه دردسر هستند.
این حقوقدان با اشاره به اینکه تعریف شغل خبرنگاری برای سازمان‌های دولتی روابط عمومی محض است، بیان کرد: دولت خبرنگاران را بلندگوی خود می‌داند. دولت‌ها تنها خواهان انتشار اخبار مثبتی هستند که قدرت آنها را بیش از همیشه تقویت کند. در حالی دیدگاه دولت‌ها نسبت به روزنامه‌نگاران یک روابط عمومی است که این دیدگاه با مفاهیمی مانند آزادی بیان، استقلال روزنامه‌نگاری، حق انتشار خبر و غیره کاملا در تضاد است. روزنامه‌نگار حق آزادی بیان ملت را از طریق کار روزنامه‌نگاری اعمال می‌کند. چه‌بسا در قانون مطبوعات نیز آمده است که هیچ مقامی حق ندارد از انتشار یک گزارش جلوگیری کند. بنابراین فشار دولت‌ها بر رسانه‌ها نسبت به گزارش و مصاحبه‌های رسانه‌ها از نظر حقوقی مردود است.
چنین موضوعی با حقوق اساسی ملت در تضاد کامل است. شغل خبرنگار انتشار اخبار، اطلاعات و تحلیل آنها است. خبرنگاران باید مواردی مانند تهمت، افترا، توهین و اصول اخلاقی را رعایت کنند. مسوولان اگر از یک مطلب ناراضی هستند و آن را مغایر منافع خودشان می‌دانند، دیگر مشکل روزنامه‌نگاران نیست.
نبود احساس امنیت برای خبرنگاران
«اکبر منتجبی» که در حال حاضر سردبیر روزنامه سازندگی است، در بیش از ۳۵ روزنامه و مجله کار کرده‌ است. منتجبی فعالیت حرفه‌ای خود را سال ۱۳۷۴ از مجله زمان آغاز کرد. او این روزها بیش از همیشه حرفه روزنامه‌نگاری را تلخ می‌پندارد. او در این باره به «جهان‌صنعت» گفت: به نظرم یک سال گذشته سیاه‌ترین روزهای حرفه روزنامه‌نگاری بود، زیرا بالغ بر صد خبرنگار به دلایل متفاوت بازداشت شدند. که البته هنوز هم ادامه دارد. بنابراین مهم‌ترین موضوع برای حرفه روزنامه‌نگاری همچنان امنیت شغلی است. این در حالی است که امروزه موضوعی به نام امنیت در روزنامه‌نگاری وجود ندارد، چراکه روزنامه‌نگاران به هر بهانه‌ای بازداشت و به دلایل مختلفی این بازداشت تمدید می‌شود. از طرفی احکام متفاوتی نیز برای آنها صادر می‌شود تا اثبات کنند جرم آن روزنامه‌نگاری نیست! به همین دلیل به نظرم در حال حاضر مهم‌ترین دغدغه حرفه خبرنگاران همچنان امنیت است، چراکه خبرنگاران با تلاش‌های فراوان گزارش و مصاحبه‌ای را تهیه و منتشر می‌کنند، اما نه صاحبان رسانه و نه خبرنگار از امنیت لازم برخوردار نیستند، به همین دلیل دچار چالش و مشکلات زیادی می‌شوند.
وی افزود: دغدغه دیگر خبرنگاران بیمه است. متاسفانه مدیران برخی رسانه‌ها خبرنگاران و روزنامه‌نگاران خود را بیمه خبرنگاری نمی‌کنند. این در حالی است که آنها زمان بازنشستگی به مشکلات جدی بر‌می‌خورند، چرا که خبرنگاران در زمان بازنشستگی متوجه عدم پرداخت بیمه در برخی از سال‌های فعالیت یا پرداختی حداقلی حقوق می‌شوند.
بنابراین یکی از آسیب‌هایی که خبرنگاران در حوزه صنفی با آن مواجه هستند عدم آشنایی با حقوق اولیه خود و در سنین بالاتر عدم پرداخت کامل بیمه است.
تبعیض علیه روزنامه‌نگاران زن
«شهرزاد همتی» دبیر اجتماعی روزنامه شرق که این روزها به دلیل بازداشت نیلوفر حامی روزنامه‌نگار این روزنامه دچار چالش‌های بسیاری شده است با اشاره به تبعیض‌های موجود به «جهان صنعت» گفت: با اینکه نیمی از روزنامه‌نگاران تحریریه را زن‌ها تشکیل می‌دهند، اما همچنان تبعیض‌های آشکاری وجود دارد. البته تبعیض جنسیتی صرفا خصومت علیه زنان را شامل نمی‌شود، بلکه می‌تواند در ظاهر عطوفت‌آمیز باشد.
بنابراین این تبعیض منجر به محرومیت زنان از حقوق اولیه‌شان می‌شود، به‌طور مثال وقتی برای سوژه مهمی قصد سفر یا اقدامی انجام می‌دهم، به خاطر مادر بودنم و خطرات احتمالی آن بدون در نظر گرفتن اینکه من به عنوان خبرنگار زن طبیعتا پیامدهای آن را تجزیه و تحلیل کردم، از تهیه گزارش کنار گذاشته می‌شوم.
به همین دلایل در برخی رسانه استخدام خبرنگار مرد در اولویت است. این در حالی است که خبرنگاران زن وقتی پا در این شغل گذاشتند، طبیعتا از خطرات احتمالی آن نیز آگاهی لازم و کافی دارند، بنابراین نیازی نیست به خاطر محبت، خبرنگاران زن را از حق حیات اجتماعی محروم کنید.
وی افزود: اگر زن‌ها از تحریریه‌ها خارج شوند، درون تحریریه‌ها مملو از مردان خواهد شد، البته در حال حاضر نیز تصمیمات پشت درهای بسته گرفته می‌شود. بنابراین اتفاقاتی که در رسانه‌ها رخ می‌دهد را روزنامه‌نگاران کف تحریریه با خبر نمی‌شوند. از طرفی به دلیل حقوق پایین خبرنگاری عامه مردم خبرنگاری را شغل نمی‌دانند.
همتی با اشاره به روزنامه‌نگاران در بند بیان کرد: تقریبا یک سال از بازداشت دو تن از کلیدی‌ترین روزنامه‌نگاران اجتماعی می‌گذرد. نیلوفر حامدی و الهه محمدی در حالی در زندان روز و شب خود را سپری می‌کنند که مدام اتهامات آنها تغییر می‌کند. مسوولان مربوطه یک‌بار اتهام آنها را مرتبط با مرگ مهسا امینی اعلام کردند و بار دیگر در بیانیه‌ای اعلام می‌کنند که نیلوفر حامدی عکس منتشر کرده است و بعد از چند روز خلاف آن ثابت می‌شود. این در حالی است که احتمالا این تداوم بازداشت و بلاتکلیفی در زندگی مشترک آنها تاثیر می‌گذارد، چراکه در حال حاضر یک سال از بازداشت آنها گذشته و کانون گرم خانواده آنها دچار مشکل شده است. از طرفی این‌گونه رفتارها برای عده‌ای از خبرنگاران دیگر نیز ایجاد وحشت کرده است. اینکه جرائم این دو خبرنگار در دادسرای مطبوعات مبتنی بر فرهنگ و رسانه رسیدگی نمی‌شود، اتفاق عجیبی است، چراکه در بیانیه اولیه که توسط نهاد امنیتی اطلاع‌رسانی شد آنها به خاطر انتشار خبر مرگ مهسا امینی بازداشت شدند. در هر صورت این روزها نه تنها نیلوفر و الهه بلکه روزنامه‌نگاران دیگری نیز در نوبت اجرای حکم قرار گرفته‌اند. روز خبرنگار برای من معنای خاصی ندارد. روز خبرنگار برای من زمانی است که تمامی خبرنگاران از جمله الهه و نیلوفر از بند آزاد و بدون هیج دغدغه‌ای در تحریریه به کار خود مشغول شوند.