میانجی‌گران ژئوپلیتیکی شرق و غرب

محمدرضا ستاری- گروه بین‌الملل
پس شروع جنگ میان روسیه و اوکراین در سال گذشته و تحولات ژئوپلیتیکی مهمی که در راستای آن صورت گرفت، چندین کشور غیرغربی در اقدامی بی‌سابقه سعی کردند میان آمریکا و روسیه یک توازن برقرار کرده و همزمان با هر دوی این کشورها مناسبات خود را حفظ کنند. سه نمونه برجسته این کشورها عبارتند از هند، اندونزی و امارات متحده عربی.
بازی هند در جنگ اوکراین
در این رابطه تصمیم هند برای تداوم خرید نفت از روسیه و امتناع از محکوم کردن حمله این کشور به اوکراین به صورت همزمان، هم انتقاداتی زیادی را بر انگیخته و هم موجب تحسین برخی از کشورها شده است. به همین منظور هم شاهد بودیم که هند ماه گذشته میلادی در میان ۳۲ کشوری بود که از رای مثبت به قطعنامه سازمان ملل برای محکوم کردن روسیه خودداری کرده و رای ممتنع داد. در واقع هندی‌ها برای ششمین‌بار از رای منفی به روسیه خودداری کردند. در این قطعنامه که در سالگرد حمله روسیه به اوکراین صادر شد، به صراحت آمده بود که روس‌ها باید به خصومت‌ها در اوکراین خاتمه داده و نیروهای خود را بدون قید و شرط از این کشور خارج کنند.
اهمیت چنین موضع‌گیری‌هایی از سوی هند در آنجاست که این کشور اکنون ریاست گروه ۲۰ را بر عهده داشته و اخیرا نیز میزبان وزرای خارجه بیست اقتصاد بزرگ جهان بود. با این حال در این نشست نیز هر چند هندی‌ها خواستار پایان یافتن جنگ بودند، اما باز هم موضع خود در عدم انتقاد صریح و مستقیم از روسیه را حفظ کردند. به همین دلیل هم بود که بر اثر بروز اختلافات اساسی میان روسیه و کشورهای غربی در این نشست، بیانیه مشترک وزیران خارجه گروه بیست منتشر نشد. در واقع نکته جالب توجه این بود که در نهایت بیانیه پایانی به‌گونه‌ای منتشر شد که روسیه را با عباراتی مبهم و دوپهلو مورد انتقاد قرار داده و تنها وجه مستقیم آن غیرقابل قبول عنوان کردن استفاده روسیه از سلاح هسته‌ای بود.
سیاست پاندولی امارات در غرب و شرق
کشور دیگری که سیاستی مشابه با هند در پیش گرفته امارات است. اماراتی‌ها در طول یک سال اخیر علاوه بر اینکه به دنبال ایجاد توازن در روابط با آمریکا بوده‌اند، در عین حال چنین دستورالعملی را برای چین و روسیه نیز در دستور کار دارند.
به تبع این موضوع ایالات‌متحده بارها ناراحتی خود را از گسترش روابط اقتصادی امارات با چین ابراز کرده است. با این حال هفته گذشته بود که کابینه امارات با راه‌اندازی دفتر بانک سرمایه‌گذاری زیرساخت آسیای چین با سرمایه‌ای بالغ بر ۱۰۰ میلیارد دلار در این کشور موافقت کرد. اماراتی‌ها حتی پا را فراتر گذاشته و به واسطه تصمیم اوپک پلاس برای کاهش تولید نفت، زمزمه‌های خروج از اوپک پلاس را نیز مطرح کردند. امری که البته در نهایت منتفی اعلام شد.
اندونزی و بازی متوازن‌سازی
همان‌طور که اشاره شد، کشور دیگری که از چنین سیاستی پیروی می‌کند، اندونزی است. این کشور در طول سال‌های اخیر روابط اقتصادی نزدیکی با چین داشته و در عین حال رویکردی متعادل در قبال جنگ اوکراین اتخاذ کرده است. در همین رابطه جوکو ویدودو رییس‌جمهوری اندونزی در سال گذشته میلادی از روسیه و اوکراین بازدید کرده و حتی پیشنهاد میانجی‌گری برای خاتمه جنگ را نیز مطرح کرد. ویدودو همچنین در شرایطی از ارسال سلاح به اوکراین خودداری کرده که با وجود مخالفت‌های غرب، کانال ارتباطی خود با ولادیمیر پوتین را هم حفظ کرده است.
او وقتی که در ماه ژوئن گذشته به مسکو سفر کرده بود، طی اظهارنظری تاکید کرد که جنگ میان دو کشور باعث وجود اختلالات اقتصادی شده و بهتر است به دلیل آسیب‌هایی که به زنجیره تامین مواد غذایی و انرژی وارد شده، این مخاصمه به زودی پایان یابد. در واقع اندونزی نیز مانند هند بارها بر لزوم رسیدگی به چالش‌های زنجیره تامین جهانی تاکید کرده است. این کشور بزرگ‌ترین وارد‌کننده گندم از اوکراین در قبل از جنگ بوده و در شرایطی سیاست مستقل خود در قبال روسیه و اوکراین را دنبال می‌کنند که به صورت همزمان به عنوان یک قدرت اقتصادی مهم در منطقه آسه‌آن مطرح بوده و پیوند اقتصادی عمیقی با چین، ژاپن و هند دارد. به همین دلیل است که کارشناسان معتقدند در شرایطی که به میزان زیادی بر نقش قدرت‌های بزرگ و متوسط غربی در روندهای جهانی تاکید می‌شود، درک تغییرات ژئوپلیتیکی کنونی نشان‌دهنده اهمیت روزافزون قدرت‌های متوسط غیرغربی مانند هند، اندونزی و امارات در مناسبات جهانی است. در واقع شواهد نشان می‌دهد که این بازیگران در مورد مسائل مهم اقتصادی و ژئوپلیتیکی دنباله‌رو خط غرب نبوده و در عین حال مواضع ضدغربی نیز به خود نمی‌گیرند. یعنی بیشتر از آنچه که به عنوان بازیگران متعادل‌کننده و توزان‌بخش محسوب شوند، بر منافع ملی خود متمرکز بوده و به عنوان بازیگران مهم منطقه‌ای و حتی جهانی در حال بروز و ظهور هستند.