میراث ناتمام

وزیر راه‌و‌شهرسازی وعده توسعه بخش‌های حمل‌ونقل و مسکن را داده است. رستم قاسمی چندی قبل در نخستین روز حضور در وزارت راه‌و‌شهرسازی با تشکر از تلاش‌های محمد اسلامی، وزیر پیشین گفت که بنا دارد تقویت بخش‌های مختلف حمل‌ونقل در مدل‌های زمینی، هوایی، دریایی و ریلی را در دستور کار قرار دهد.
قاسمی افزود: تلاش می‌کنیم پروژه‌های نیمه‌تمام وزارت راه‌و‌شهرسازی به پایان برسد و خواسته‌های دولت و مردم را در این بخش محقق کنیم.
وزیر راه‌و‌شهرسازی همچنین در جلسه بررسی صلاحیت وزرای پیشنهادی دولت سیزدهم گفته بود: سهم GDP حمل‌ونقل در کشور بسیار اندک است؛ به گونه‌ای که در برخی کشورهای همسایه ما بیش از پنج برابر است حال آنکه آنها هرگز شرایط ژئوپلیتیکی ما را ندارند. برای حل این مشکل اگر بر روش‌های گذشته تاکید کنیم، هرگز به شاخص‌های مطلوب نخواهیم رسید. اگر قرار بود برسیم، رسیده بودیم. برای ایجاد تحول نیازمند اقدام شجاعانه و جهادی هستیم. با بودجه‌های عمومی و جاری کشور حتی یک آزادراه را هم نمی‌توانیم بسازیم. باید نگاهمان را عوض کنیم و به سراغ روش‌های متداول دنیا برای حل مشکلات برویم.
کارشناسان معتقدند، تغییر در مدیریت وزارت راه‌و‌شهرسازی با اتخاذ رویکردهای جدید می‌تواند نوید‌بخش ایجاد تحول در دو حوزه مهم و اثرگذار یعنی مسکن و حمل‌ونقل باشد. اما باید این تغییر رویکردها با نظارت و پیگیری دقیق در اجرا نیز همراه شوند. به نظر می‌رسد تاسیس صندوق‌های پروژه یکی از محورهای توسعه بخش‌های حمل‌ونقل و مسکن باشد.
یک میلیون مسکن و بازار سرمایه
استفاده از ظرفیت‌های بازار سرمایه یکی از برنامه‌هایی است که از سوی وزیر راه‌و‌شهرسازی دولت سیزدهم برای ساخت سالانه یک میلیون مسکن اعلام شده است. به گفته رستم قاسمی قرار است صندوق‌های زمین و ساختمان، صندوق‌های املاک و مستغلات، فروش متری مسکن، اوراق سلف موازی مسکن و … که در سال‌های اخیر در قوانین متعدد گنجانده شده ولی مغفول مانده‌اند، در رویکرد جدید وزارت راه‌و‌شهرسازی به کار گرفته شوند. با این حال در برنامه‌های وزیر راه‌و‌شهرسازی، اگرچه بر تکمیل پروژه‌های زیربنایی و حمل‌ونقلی تاکید شده، اما تاکنون خبری از استفاده از ابزارهای بورسی و مردمی همچون صندوق‌های پروژه با وجود لحاظ شدن این ابزارها در قوانین مصوب مجلس، در میان برنامه‌های اعلامی وزیر جدید راه نیست.
امکان تامین مالی پروژه‌ها از دیدگاه سعید محمد
فرمانده پیشین قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا در آیین رونمایی از کتب دانشگاهی در دانشکده مدیریت دانشگاه آزاد در خصوص امکان تامین مالی ساخت سالانه یک میلیون واحد مسکونی گفت: برمبنای آمار سالی یک میلیون مسکن اگر حجم مورد اشاره را برابر ۱۰۰میلیون مترمربع در نظر بگیریم برای ساخت آن به حداقل ۵۰۰ هزار میلیارد تومان پول نیاز است که پنج برابر بودجه عمرانی کشور است، تزریق چنین عددی تورم وحشتناک ۳۰ تا ۴۰ درصد بیش از نرخ تورم بالای کنونی را در پی دارد، به علاوه چنین پولی اصلا در دسترس نیست.
سعید محمد افزود: ساخت وسازهای سریع امروز در دنیا بسیار رونق یافته و چین یا آلمان ثابت کرده‌اند که می‌توان با سرعت بسیار بالا کار کرد، اما آنها که باید دنبال ورود این فناوری‌ها به کشور بروند و کارخانه‌های سری‌سازی ایجاد کنند نرفته‌اند، دستگاه‌های مربوطه هم معلوم نیست اجازه ساخت چند طبقه را به سازه‌های پیش ساز بدهند، یک میلیون مسکن سالانه را این‌گونه می‌توان ساخت نه با روش‌های قدیمی و زمان بر که بازدهی لازم را ندارند.
استفاده از ابزارهای بورسی
وزیر سابق راه‌و‌شهرسازی در دو سال اخیر بارها بر استفاده از ابزارهای بورسی و تامین مالی از محل سرمایه‌های خرد مردمی برای پروژه‌های زیربنایی تاکید داشت.
اما از آنجایی که در یک سال اخیر تا پیش از آغاز فعالیت دولت سیزدهم، بازار سرمایه با روند نزولی و خروج عجیب سرمایه‌های خرد مردمی و نقدینگی سرگردان جهت سرازیری به بازارهای موازی مواجه بود، راه‌اندازی شرکت‌های سهامی عام صندوق پروژه عملا امکان‌پذیر نبود. هر چند که یک نمونه کوچک مقیاس یعنی ساخت بخشی از آزادراه حرم تا حرم در محدوده گرمسار به سمنان سال گذشته از محل صندوق پروژه سهامی عام، اجرایی شد؛ اما باید ریسک تامین مالی پروژه‌های سنگین و موثر را نیز از این محل، پذیرفت و راه‌اندازی این صندوق‌ها را کلید زد.
توسعه زیربناهای حمل‌و‌نقلی
تاکید وزیر اقتصاد بر حمایت از بازار سرمایه و سبزپوشی یک ماه اخیر بورس و بازگشت شاخص کل به حوالی ۵/۱ میلیون واحدی، این نوید را می‌دهد که بازار سرمایه با احیای اعتماد سرمایه‌گذاران، بار دیگر رونق یابد و به یکی از بازارهای محبوب سرمایه‌گذاران خُرد تبدیل شود.
بنابراین فضای فعلی بازار سرمایه می‌تواند پذیرای سرمایه‌گذاری علاقه‌مندان به توسعه زیربناهای حمل‌ونقلی باشد و صندوق‌های پروژه هم از محل فعالیت‌های بورسی و هم از محل استهلاک اصل و سود سرمایه پروژه‌های تکمیل شده- همچون عوارض آزادراهی یا حق دسترسی به ریل در پروژه‌های ریلی- برای سرمایه‌گذاران سوددهی داشته باشند.
وضعیت نامطلوب حوزه حمل‌و‌نقل
در همین رابطه محمدجواد شاهجویی کارشناس اقتصاد حمل‌ونقل در گفت‌و‌گو با مهر اظهار کرد: وضعیت فعلی حوزه حمل‌ونقل که خود پیشران اقتصاد ملی است، مطلوب نبوده و نیاز است تا اقداماتی جدی و سریع برای بهبود وضعیت فعلی از سوی مدیران جدید وزارتخانه اتخاذ شود.
شاهجویی افزود: طبق برآورد مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در حال حاضر بالغ بر «هزار هزار میلیارد تومان» اعتبار برای تکمیل پروژه‌های زیربنایی نیمه تمام مورد نیاز است. این در حالی است که هم اکنون بودجه عمرانی مصوب سال ۱۴۰۰ به رقمی در حدود ۱۱۰ هزار میلیارد تومان محدود شده است. ذکر این نکته نیز ضروری است که با توجه به کسری بودجه، در سال‌های اخیر میزان واقعی تخصیص بودجه عمرانی هیچ‌گاه رقمی بیش از ۵۰ درصد نبوده است. به بیان دیگر با روال موجود، نزدیک به ۲۰ سال طول خواهد کشید تا پروژه‌های نیمه تمام موجود تکمیل شوند. این در حالی است که مبالغ قابل توجهی هم فعلا برای نگه‌داشت پروژه‌های سابق مورد نیاز است. به عبارت دیگر نرخ استهلاک پروژه‌ها، از مبالغ تخصیص یافته برای تکمیل آنها پیشی گرفته است.
راه‌حلی برای تکمیل پروژه‌های نیمه‌تمام عمرانی
وی تاکید کرد: بنابراین یکی از مهم‌ترین و اثرگذارترین اقداماتی که وزیر جدید راه‌و‌شهرسازی باید دستور اجرایی شدن آن را صادر کند، تاسیس اولین شرکت سهامی عام پروژه محور برای تامین مالی، تکمیل و بهره‌برداری از پروژه‌های زیربنایی حمل‌ونقلی است. به بیان دیگر، وزیر جدید می‌تواند با یک دستور اجرایی فوری، در ماه نخست وزارت خویش، راه‌حل جدی برای تکمیل پروژه‌های نیمه تمام عمرانی را عملیاتی کند.
کارشناس اقتصاد حمل‌ونقل استفاده از شرکت‌های سهامی عام پروژه محور را به نفع کشور دانست و خاطرنشان کرد: به واسطه این روش می‌توان مبالغ خرد مردمی را برای تکمیل و بهره‌برداری از پروژه‌های زیربنایی جمع‌آوری کرده و به پروژه‌های کلان زیربنایی اختصاص داد. این شیوه خلاف استفاده از روش فروش اوراق مشارکت، دارایی واقعی را به جای خرید بدهی در اختیار مردم قرار می‌دهد و به همین جهت، هم می‌تواند در بهبود سرعت اجرای پروژه‌ها و بهره‌وری در مصرف منابع، به واسطه وجود نظارت مردمی موثر باشد و هم می‌تواند سرمایه‌گذاری در حوزه زیربنایی را به واسطه سوددهی بالاتر و مصون بودن از تورم برای مردم جذاب‌تر کند.
شاهجویی تاکید کرد: ایجاد اولین شرکت سهامی عام پروژه محور برای تکمیل و بهره‌برداری از یک پروژه حمل‌ونقلی، می‌تواند یکی از اساسی‌ترین و مهم‌ترین اقدامات وزیر جدید راه‌و‌شهرسازی باشد که بسترهای قانونی مورد نیاز برای آن نیز وجود دارد.
وی افزود: اجرای این شیوه از تامین مالی برای اجرای پروژه‌های زیربنایی حمل‌ونقلی حتی سال گذشته در چند نوبت توسط محمد اسلامی، وزیر سابق نیز وعده داده شده بود که متاسفانه عملیاتی نشد.