ناجی برجام

سیدجلال ساداتیان* پیش‌بینی می‌شد که بورل در جهت تلاش برای نجات برجام و راه‌حلی برای برون‌رفت از تنگنایی که ایجاد شده به تهران بیاید. خانم موگرینی مسوول قبلی سیاست خارجی اتحادیه اروپا تلاش‌های زیادی برای حل مشکلات برجام کرد از جمله آن زمان که ترامپ گفته بود می‌خواهد از برجام خارج شود خانم موگرینی خیلی تلاش کرد. حتی سران تروئیکا را یعنی مرکل، ماکرون و ترزا می را مجاب کرد به آمریکا بروند تا ترامپ را متقاعد به عقب‌نشینی کنند که از توافق هسته‌ای خارج نشود اما تلاش‌های او فایده‌ای نداشت. هر چند موگرینی همیشه در تکاپوی این بود که برجام به نتیجه درستی برسد ولی به هر حال نشد اما احساسات مثبت از ناحیه ایشان احساس می‌شد. او سعی کرد اتحادیه اروپا را طوری شکل دهد که به کار خودشان در قبال ایران ادامه دهند. اکنون بورل جایگزین ایشان شده و به تهران آمده هر چند که نمی‌دانیم از نظر شخصی و عواطف چقدر حالت روحیات خانم موگرینی را داشته باشد و نمی‌دانیم چقدر بخواهد جدی عمل کند یا اینکه صرفا چقدر به دنبال بازتاب ماموریت‌هایی باشد که به او واگذار می‌شود؟
اما ظاهرا امیدهایی کمابیش از طرف اروپایی‌ها وجود دارد. بورل نیز کارش این است که برجام را به نحوی نجات دهد. البته در رابطه با امیدهای اروپایی‌ها باید تاکید کنم که حسابگری‌های سیاسی هم قطعا پشتش هست اما اینکه زمان مکانیسم ماشه را تمدید کردند نشان از روزنه امیدواری در اروپایی‌هاست. پیش‌بینی می‌شد از زمانی که اروپایی‌ها استارت مکانیسم ماشه را می‌زنند حداکثر ۷۰ روز بعد پرونده ایران به شورای امنیت ارجاع داده شود اما دیدیم که زمان را تمدید کردند و زمان‌بندی مشخصی هم برایش قرار ندادند. این یعنی اروپایی‌ها دنبال این هستند تا راهی پیدا کنند و از این تنگنا عبور کنند. به دید آنها هم هنوز ایران به بن‌بست نرسیده است.
اما سوال اینجاست که چرا به این حالت رسیدیم؟ اروپایی‌ها می‌گویند نمی‌توانند در برابر آمریکا ایستادگی کنند. آنها از تهدید آمریکایی‌ها سخن می‌گویند. نمونه‌اش تعرفه ۲۵ درصدی است که آمریکا می‌خواهد برای بازار اتومبیل اروپا وضع کند.
قبل از آن هم سرمایه‌گذاران و شرکت‌های بزرگ اقتصادی اعلام کرده بودند حجم مراودات‌شان با آمریکا طوری است که نمی‌توانند در برابر فشارها و جرایم آن مقاومت کنند. در طرف مقابل یعنی ایران هم خواستار اجرای تعهد اروپاست. تهران از ۱۱ تعهدی که اروپا در قبال ایران دارد سخن می‌گوید و البته از نظر قوانین بین‌المللی اروپا هم این توافق را امضا کرده است و باید هم پای حرفش بایستد. علاوه بر آن عمده اروپایی‌ها غیر از آلمان عضو دائم شورای امنیت هستند و قطعنامه ۲۲۳۱ را امضا کرده‌اند. سوال اینجاست که چرا اروپا در برابر آمریکا خود را دست پایین می‌گیرد و مقاومت نشان نمی‌دهد؟ مطالبه اصلی ایران اجرای تعهدات اروپاست و از اروپا می‌خواهد به شکلی مسائل خود را با آمریکا حل کند چرا که در قبال قطعنامه حامی برجام، اروپا باید به تعهداتش عمل کند هر چند تاکنون آنها تعلل کردند. ایران یک سال این بار را تحمل کرد اما باز اروپا به تعهداتش عمل نکرد. در نهایت پیشنهاد اینستکس داده شد که مورد قبول ایران قرار نگرفت. آنها می‌گفتند ایران نفت را بفروشد و آن را در حسابی بریزد و از آن محل دارو و غذا به ایران داده می‌شود. اما تهران شرایط دوران صدام را ندارد که نفت در مقابل غذا و دارو را تحمل کند بنابراین ایران این پیشنهاد را رد کرد و تلاش اروپا را قابل توجه ندانست. در نهایت تعلل آنها باعث عقب‌نشینی ایران از تعهداتش شد. اکنون ایران در مرحله پنجم است. آنها برای اینکه ایران را از ادامه کار منصرف کنند از فعال کردن مکانیسم ماشه خبر دادند. وقتی این موضوع به کمیته و شورای رسیدگی به اختلافات برود و به نتیجه نرسد، پرونده به شورای امنیت ارجاع می‌شود و معنی این حرف این است که خود به خود به شرایط قبل از برجام برمی‌گردیم یعنی تحریم‌های شورای امنیت و سازمان ملل علیه ایران برگشت داده می‌شود. البته اروپایی‌ها راجع به این موضوع به ایران مهلت دادند و این یعنی دل‌شان نمی‌خواهد تحت این مکانیسم جلو بروند چون ایران اعلام کرد اگر این موضوع فعال شود از NPT خارج می‌شود.
اکنون به نظر می‌آید بورل با هدف حل ماجرای اختلاف اخیر ایران و اتحادیه اروپا به تهران آمده است. هر چند مسائل دیگری قاعدتا مطرح خواهد شد از جمله مسائل منطقه، موضوع تنش و درگیری بین ایران و آمریکا و پرتاب موشک به عین‌الاسد و… ولی گمان می‌رود اصل موضوع برجام باشد. باید دید با چه پیشنهاد و چه گفت‌وگویی بورل تهران را ترک می‌کند. اروپا اکنون منادی آنچه که آمریکایی‌ها می‌خواهند، شده است. اینکه در شرایط موجود چگونه مذاکره انجام شود معلوم نیست هر چند موضع رسمی ایران عدم تحقق این موضوع است. البته رهبری در نماز جمعه دو هفته پیش مطرح کردند که با آمریکا مذاکره نمی‌کنیم. معنای تلویحی‌اش این است که مذاکره با اروپا امکان‌پذیر است و احتمالا بورل براساس همین حرف به تهران آمده تا با مقامات برای حل مشکلات برجام مذاکره کند.
* کارشناس مسائل بین‌الملل