ناکامی خطوط آهنی

گروه حمل‌و‌نقل- بهره‌وری پایین شبکه ریلی کشور انتقاد وزیر راه‌وشهرسازی را نیز به همراه داشت. با وجود سهم پایین شبکه ریلی در حمل‌ونقل کالا در کشور، تاکنون هیچ برنامه‌ای از سوی دستگاه سیاستگذار صنعت حمل‌ونقل ریلی برای حل مشکل بهره‌وری اندک این صنعت ارائه نشده است.
وزیر راه‌وشهرسازی با اشاره به وجود عقب‌ماندگی‌هایی در حوزه حمل‌ونقل هوایی، ریلی و جاده‌ای به ضرورت پیش‌گرفتن راهکارهایی برای حل این موضوع اشاره کرد.
رستم قاسمی وزیر راه‌وشهرسازی روز دوشنبه دهم آبان ماه سال جاری در مراسم تکریم و معارفه مدیران عامل پیشین و جدید سازمان بنادر و دریانوردی با اشاره به اهمیت ژئوپلیتیک موضوع حمل‌ونقل در کشور عنوان کرد: امروز در حوزه حمل‌ونقل دریایی، سازمان بنادر و دریانوردی پیشگام است و توانسته از مسیر تحریم‌ها عبور کند، اما در حمل‌ونقل هوایی، ریلی و جاده‌ای، عقب‌ماندگی جدی در کشور وجود دارد که حتما باید برای عبور از این شرایط، راهکارهایی را پیش بگیریم که مطالعات آن در دست انجام است. امیدواریم بتوانیم تحولاتی در حوزه حمل‌ونقل هوایی، ریلی و جاده‌ای ایجاد کنیم که بخشی از این تحولات شامل نوسازی ناوگان است.
وی همچنین با اشاره به اهمیت تکمیل کریدورهای ریلی جنوب به شمال خاطرنشان کرد: اگر کریدورهای ریلی تکمیل شده بود، درآمد زیادی نصیب کشور می‌شد ولی الان از این درآمد محروم هستیم. ۱۴ تا ۱۵ هزار کیلومتر ریل در کشور داریم اما سهم ریل از حمل کالا در کشور ۱۰ درصد است که اصلا قابل قبول نیست. بنابراین باید تغییر جدی در بخش حمل‌ونقل دریایی و حمل‌ونقل ریلی کشور اتفاق بیفتد.
سهم پایین ریل از حمل بار
وزیر راه‌وشهرسازی، هجدهم آبان ماه ۱۴۰۰ نیز در سیزدهمین همایش قیر و آسفالت با اشاره به تعیین سقف ۳۰ درصدی ظرفیت حمل بار ریلی در قانون برنامه ششم توسعه گفت: متاسفانه به این رقم نرسیدیم و در حال حاضر سهم ریل از حمل بار کمتر از ۱۰ درصد است. وی دیگر ایرادات صنعت ریلی را برشمرد و گفت: پایین بودن سرعت قطارها که سبب شده حمل بار بیشتر از معمول طول بکشد، متصل نبودن کریدورهای ریلی به چشمه‌های بار در کشور، فرسوده بودن ناوگان ریلی و پایین بودن بهره‌وری شبکه ریلی به‌رغم وجود ۱۵ هزار کیلومتر خط ریلی در کشور از معایب حمل‌ونقل ریلی ماست.
رقابت غیرمنصفانه ریل و جاده
محمدرضا رضایی کوچی، رییس کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی نیز چندی پیش با اشاره به اهمیت حوزه حمل‌ونقل ریلی گفته بود: بر اساس برنامه ششم باید حداقل ۳۰ درصد بار کشور از طریق شبکه ریلی جابه‌جا شود که امروز این عدد کمتر از ۱۰ درصد است. باید کالبدشکافی شود چرا به این هدف نرسیدیم و فاصله خیلی زیاد است. یکی از دلایل اصلی این است که شبکه ریلی در کشور کامل نیست و خیلی از کانون‌های بار کشور به شبکه سراسری راه‌آهن متصل نیست.
این نماینده مجلس شورای اسلامی، رقابت غیرمنصفانه ریل و جاده را هم از دلایل مهم عدم تحقق اهداف ریلی عنوان کرد و افزود: کُندی سرعت شبکه ریلی یکی دیگر از مصائب این بخش است، در زمان حاضر متوسط سرعت کمتر از ۱۰۰ کیلومتر در ساعت است.
این در حالی است که ایران می‌تواند مسیر ترانزیتی کشورهای منطقه باشد، با وجود تلاش‌هایی که صورت گرفته اما در بخش کریدورهای شمال و جنوب موفق عمل نکرده‌ایم.
ریشه‌های ناکامی راه‌آهن در حمل بار و مسافر
فارغ از عدم توفیق راه‌آهن در رسیدن به اهداف برنامه، در سال‌های اخیر، شبکه حمل‌ونقل ریلی کشور با افت در عملکرد حمل بار و مسافر مواجه شده است. مسوولان پیشین شرکت راه‌آهن، دلایلی از جمله کرونا، کمبود قطعات ناشی از تحریم در حوزه کشنده‌های ریلی، رقابت نابرابر ریل و جاده و نهایتا عدم تکمیل شبکه ریلی را ریشه‌های افت در شاخص‌های عملکردی عنوان می‌کردند. این در حالی است که کارشناسان معتقدند این عوامل نمی‌تواند ریشه‌های بهره‌وری پایین شبکه حمل‌ونقل ریلی کشور باشد.
بهره‌برداری اشتباه از شبکه ریلی
در همین ارتباط محمدجواد شاهجویی کارشناس اقتصاد حمل‌ونقل عنوان کرد: در دو سه سال اخیر، عملکرد حمل بار و مسافر ریلی نسبت به سال ۱۳۹۷ که اوج تاریخی عملکرد شبکه حمل‌ونقل ریلی کشور با جابه‌جایی ۴/۵۰ میلیون تن بار و ۲۸ میلیون مسافر ثبت شد، در حالی اتفاق افتاد که نه تنها شبکه با افزایش طول و توسعه زیرساخت‌ها همراه بود، بلکه اتفاقی چون کرونا توانست فرصتی برای ایجاد ظرفیت بیشتر برای حمل بار ریلی ایجاد کند که متاسفانه این اتفاق مهم رخ نداد.
نادیده گرفته شدن قابلیت‌های بالقوه شبکه ریلی
این کارشناس اقتصادی میزان تقاضای موجود برای حمل بار توسط ریل را بالغ بر ۱۰۰ میلیون تن عنوان کرد و افزود: هم‌اکنون جدا از باری که در حال جابه‌جایی توسط ریل است، تقاضا برای حمل ۵۰ میلیون تن بار تماما ریل پسند دیگر وجود دارد که شبکه به واسطه بهره‌برداری غلط و سنتی قادر به پذیرش آن نیست. بنابراین، ریشه‌ای‌ترین مشکل شبکه حمل‌ونقل ریلی کشور، بهره‌برداری غلط از شبکه است و دیگر مشکلات در اولویت‌های بعدی قرار می‌گیرند. وی در گفت‌و‌گو با مهر افزود: اگر هم‌اکنون بهبود بهره‌وری در شبکه حمل‌ونقل ریلی اتفاق بیفتد و میزان عملکرد شبکه ریلی کشور به اندازه میانگین سایر کشورها شود، قابلیت جابه‌جایی بالغ بر ۱۵۰ میلیون تن بار ریل‌پسند موجود و بالفعل که در حال جابه‌جایی به وسیله جاده‌ها هستند، در مجموعه شبکه ریلی وجود خواهد داشت. حمل این ۱۵۰ میلیون تن بار در شبکه حمل‌ونقل ریلی، می‌تواند علاوه بر رسیدن به اهداف برنامه‌های توسعه، از زیان سه میلیارد دلاری در مصرف سوخت توسط ناوگان جاده‌ای کشور جلوگیری کند. به بیان دیگر، با این مهم کشور قادر خواهد بود در شرایط فعلی اقتصادی، سه میلیارد دلار بیشتر فرآورده‌های سوختی صادر کند و ارز حاصله را به جای مصرف در راستای جابه‌جایی بار جاده‌ای، خرج توسعه زیرساخت‌های اقتصاد کند.
لزوم خروج دولت از فعالیت‌های تصدی‌گرایانه
شاهجویی راهکار ریشه‌ای حل مشکلات حمل‌ونقل ریلی کشور را خروج دولت و خصوصا شرکت راه‌آهن از فعالیت‌های تصدی‌گری در حوزه حمل بار و مسافر دانست و عنوان کرد: شرکت راه‌آهن باید به نقش تنظیم‌گری به جای تصدی‌گری در حوزه حمل بار بپردازد. اساسا، یکی از عوامل توفیق بیشتر حمل جاده‌ای نسبت به حمل ریلی نیز در کم بودن نقش تصدی‌گرایانه دولت در این حوزه است.
این کارشناس اقتصادی تاکید کرد: طبق نص صریح قانون، دولت می‌تواند فعالیت تصدی‌گرایانه خود در حوزه حمل‌ونقل ریلی را به بخش غیردولتی و به عبارتی مردم واگذار کند و در قامت تنظیم‌گر به اجرای وظایف واقعی خود بپردازد. بدون شک، انتقال مجوز بهره‌برداری از محورهای ریلی به بخش غیردولتی با وجود نظارت شرکت راه‌آهن می‌تواند به بهترین شکل به این مساله جامه عمل بپوشاند و وضعیت وخیم فعلی حمل‌ونقل ریلی کشور را به درستی سامان دهد.