ناگزیر به تسامح

آرزو فرشید- ابراهیم رییسی کمتر از یک ماه دیگر رسما رییس‌جمهور است و از همین حالا نگرانی‌هایی نسبت به نوع مواجهه او با جریان‌های سیاسی به خصوص اصلاح‌طلبان وجود دارد. خاصه آنکه با پیروزی او در انتخابات اخیر شاهد یکدستی حاکمیت و تسلط جریان اصولگرا بر قوا و ارکان مهم نظام هستیم. البته رییسی آنقدر که اصولگرایان او را اصولگرا می‌دانند، خودش را اصولگرا نمی‌داند و از ابتدای حضور خود در انتخابات اخیر نیز داعیه مستقل بودن، داشت. همین امر هم سبب شده که گمانه تشکیل دولت فراجناحی تقویت شود.
فعالان سیاسی در هر دو جریان اصلاح‌طلب و اصولگرا در روزهای اخیر در قالب توصیه یا مطالبه از لزوم تشکیل یک دولت فراجناحی و رویکرد تعاملی دولت سیزدهم با جریان‌های سیاسی در شرایط موجود گفته‌اند. تماس‌هایی که از دفتر رییس‌جمهور منتخب با برخی فعالان سیاسی و رسانه‌ای اصلاح‌طلب گرفته شد نیز این گمانه را تقویت کرد. با این وجود اغلب چهره‌های سیاسی اینکه در دولت رییسی از وزرای با گرایش اصلاح‌طلب و حتی اعتدال‌گرا استفاده شود را گزاف می‌دانند. منطقی نیز به نظر می‌رسد. جریان پیروز در انتخابات همه سختی‌ها را کشیده و مصائب را تحمل کرده تا به دولت برسد بنابراین ساده‌انگاری است اگر تصور کنیم که برخی از کرسی‌ها را دو دستی تقدیم رقیب می‌کند.
سوال اصلی و مهم این است که دولت رییسی در حداقل چهار سالی که پیش‌رو دارد، چه نوع مواجهه‌ای با جریان رقیب و منتقد خود یعنی اصلاح‌طلبان خواهد داشت؟ آیا سعی می‌کند با تداوم اقداماتی مثل مشورت گرفتن‌های اخیر ژست فراجناحی بگیرد، از خود چهره‌ای محبوب و معتدل ارائه کند و بر مشروعیت دولتش که از قضا با رای حداقلی به پاستور رسیده است، بیفزاید؟ یا نیازی به این کار ندیده و حالا که به هدف رسیده برخوردی قاطعانه و شاید تند با سیاسیون، رسانه‌ها و حتی بدنه اجتماعی اصلاح‌طلبان خواهد کرد؟
نیروهای حاکمیتی، برخورد تعادلی
جلال میرزایی فعال سیاسی اصلاح‌طلب امیدی به استفاده از اصلاح‌طلبان در دولت ندارد اما منتظر رویکرد سختگیرانه‌ای نیز از سوی دولت رییسی نیست. او در گفت‌وگویی با «جهان‌صنعت» گفت: «آنچه این روزها برخی اصلاح‌‌طلبان و رسانه‌های اصلاح‌طلب از ماهیت دولت رییسی مطرح کرده یا به عنوان یک انتظار به بحث می‌گذارند، بیشتر آن چیزی است که انتظار دارند و نه آنچه که رییسی انجام خواهد داد. برخی اصلاح‌طلبان دنبال این هستند که با طرح این مسائل برای خودشان در دولت جای پایی ایجاد کنند.»
وی افزود: «آنچه از گفتمان رییسی در جریان انتخابات می‌توان برداشت کرد، این است که او می‌خواهد یک دولت نسبتا جوان با گفتمان انقلاب اسلامی تشکیل دهد. آنچه که در مورد ویژگی‌های این گفتمان گفته‌اند نیز با گفتمان اصلاح‌طلبی مغایرت‌هایی دارد، بنابراین کارگزارانی که برای عملیاتی کردن آن نیاز دارند را از جریان رقیب انتخاب نمی‌کنند.»
وی افزود: «برای تحلیل دقیق‌تر باید قدری صبر کرد اما اکنون بر اساس قرائن و نشانه‌ها می‌توان برداشت کرد که رییسی از جناح اصولگرا به معنای احزاب و تشکل‌های سنتی و جدید اصولگرایی نیز استقلال خواهد داشت. رییسی به نظر من بیشتر از افراد و شخصیت‌های حاکمیتی در دولت خود استفاده می‌کند. مثلا افرادی که در صداوسیما، بنیاد مستضعفان، آستان قدس، قوه قضاییه و ستاد اجرایی فرمان امام کار کرده‌اند.»
وی در پاسخ به اینکه جدای از بحث کابینه، فضای سیاسی در دولت رییسی چگونه خواهد بود؟ آیا به سمت برخورد با اصلاح‌طلبان می‌روند؟ گفت: «برخورد رییسی در قوه قضاییه با اصلاح‌طلبانی که در دستگاه قضایی پرونده سیاسی و امنیتی داشتند، برخورد تندی نبود بنابراین او در قوه مجریه نیز به سمت این نمی‌رود که جایگاه افراد را تنزل دهد. بعید می‌دانم که برخورد با رسانه‌ها و فعالان سیاسی نیز داشته باشد. ماهیت کار در دستگاه قضایی با قوه مجریه متفاوت است. وقتی که رویکرد او در دستگاه قضایی نسبتا معتدل بوده، در قوه مجریه نیز به سوی برخورد با جریان اصلاحات نخواهد رفت.»
توجه به آستانه تحمل
این نگاه را اصولگرایان نیز دارند. آنان هم منتظر شکلی از برخورد تعاملی میان دولت رییسی و جریان‌های سیاسی هستند و البته این را با تشکیل اصطلاحا فراجناحی برابر نمی‌دانند.
ناصر ایمانی، تحلیلگر اصولگرا، در گفت‌وگوی با «جهان‌صنعت» درباره برخورد رییسی با منتقدان با هر تابلو سیاسی گفت: «به دو دلیل دولت آینده مسیر تعامل و تسامح را پیش می‌گیرد. اول اینکه هر دولتی به جای رییسی در این شرایط می‌آمد و می‌خواست که کشور را نجات دهد و دولت خود را آبرومند کند ناچار بود که یک سیاست تعاملی با همه جریان‌ها و جناح‌های موجود پیش بگیرد. این امر در شرایط موجود و نجات کشور از شرایط نیمه‌بحرانی ناگزیر است. نکته دوم نیز شخصیت و روحیه خود آقای رییسی است. او برخلاف تصویری که در سال ۹۶ از وی ساخته شد، شخصیت متعادلی دارد و این را در مناظرات هر دو دوره انتخابات دیدیم. از تعبیر فراجناحی استفاده نمی‌کنم اما می‌گویم که باید از دیدگاه‌های مختلف استفاده کند، حساسیت‌های سیاسی و غیرسیاسی جریان‌های مختلف را تحریک نکند، تحریک‌کننده مردم هم نباشد چون آستانه تحمل مردم خیلی پایین است. باید به نحوی محتاطانه عمل کند تا همه افکار و اقشار را راضی نگه دارد و آرام‌آرام بر مشکلات فائق آید.»
وی تاکید کرد: «لازمه عبور از شرایط موجود چنین تسامحی است و خوشبختانه آقای رییسی این شخصیت را دارد.»ایمانی در پاسخ به اینکه آیا رویه اخذ نظرات اصلاح‌طلبان ادامه خواهد داشت یا بعد از تشکیل دولت به فراموشی سپرده می‌شود؟ گفت: «امیدوارم که ادامه داشته باشد، به هر حال کاری که رییسی بعد از انتخابات کرد در دوران روسای جمهور قبلی سابقه نداشت. الزامی هم نداشت به اینکه این را انجام بدهد اما کرد. اصلا دولتی که سر کار می‌آید ملزم نیست که حتما به منتقدان خود به معنای استفاده از آنان در دولت، توجه کند.»
وی افزود: «برای توجه به منتقدان اقدامات زیادی می‌توان انجام داد. می‌توان به نظرات جریان منتقد در هر مقطعی توجه کرد و آنان را خوب مورد خطاب قرار داد یعنی نقطه مقابل آقای روحانی. می‌توان جریان مقابل خود را تحریک نکرد. می‌شود در مدیریت‌های مختلف کشور از نیروهای کارآمد، شایسته و سالم استفاد کرده و الزامی نیست که حتما در بیست نفر دولت از آنان استفاده شود.
به هرحال کابینه باید متشکل از افرادی باشد که فرد را به عنوان رییس‌جمهور کشور قبول داشته باشند. جریان مقابل رییسی او را قبول نداشته و منتقد بودند، صرف نظر از مطالبی که علیه او گفتند. حضور این افراد در کابینه شاید موضوعیت نداشته باشد اما در سطح مدیریتی می‌توان از آنان استفاده کرد.»
ایمانی تاکید کرد: «این استفاده حتی اگر کم باشد، مهم است زیرا جریان منتقد هر دولتی احساس می‌کند که به نظرات آن توجه و به کار گرفته می‌شود. هیچ جریان منتقدی انتظار ندارد که در کابینه حضور داشته باشد اما به اصطلاح عامیانه انتظار دارد که تحویل گرفته بشود، برخورد غیرعقلانی با آنان نشود و….»
نظرخواهی نه به‌کارگیری
امیررضا واعظ آشتیانی، فعال سیاسی اصولگرا نیز تقریبا با ایمانی هم‌نظر است با این تفاوت که از بابت سهم‌خواهی گروه‌های اصولگرا از کابینه رییسی نگران است. او در گفت‌وگو با «جهان‌صنعت» گفت: «تفکر آقای رییسی فراجناحی است. او می‌خواهد از ظرفیت‌های کشور در جهت پیشرفت استفاده کند اما قطعا وزرایی انتخاب می‌شوند که همسو باشند.»
وی با تاکید بر اینکه «باید از ظرفیت افراد متخصص و وفادار و متعهد به ارزش‌های انقلاب استفاده کند» گفت: «نگرانی من بیشتر از بابت گروه‌هایی است که دنبال سهم‌خواهی هستند. پاشنه آشیل گروه‌هایی هستند که خودشان را سهامدار می‌دانند. در حالی که رییسی از ابتدا که آمد، خودش را مستقل معرفی کرد و در مقابل این گروه‌ها مقابله کرد اما این مقابله هزینه هم دارد. امیدوارم به نحوی پیش برویم که عاقل‌ترین و انقلابی‌ترین افراد انتخاب شوند.»
این فعال سیاسی اصولگرا گفت: «نگرانی اصلی من از بابت گروه‌های سهم‌خواه است زیرا اگر این سهم‌خواهی‌ها محقق نشود، دولت را تا حدودی در آینده به چالش خواهند کشید. اگر هم سهم بگیرند راه خود را می‌روند و اگر نگیرند چالش ایجاد می‌شود.»
وی درباره تعامل و برخورد رییسی با اصلاح‌طلبان نیز گفت: «برداشت من این است که رویکردشان تعاملی باشد. منطقی هم هست. اصلاح‌طلبان در عمل و نگاه متمایز از اصولگرایان هستند. اینکه فکر کنیم چون نگاه تعاملی دارند حتما باید به آنان پست هم بدهند، درست نیست. مگر آنها وقتی در قدرت بودند به اصولگرایان پست دادند؟ زمانی نیروهای سیاسی مختلف در کنار هم قرار می‌گیرند که نظام سیاسی پارلمانی باشد اما نظام سیاسی ما نیمه‌پارلمانی است. در انگلیس که نظام پارلمانی است وقتی یک جناح می‌برد شاید از جناح دیگر هم وزیر مشخص کند اما کشور ما نظام نیمه‌پارلمانی دارد و اینکه از نیروهای جریانی غیر از جریان پیروز بهره بگیرند، مفهوم ندارد. در همه جای دیگر دنیا نیز همین‌طور است.»
واعظ‌آشتیانی خاطرنشان کرد: «استفاده از نظرات جناح‌های دیگر اما بحث دیگری است. دلیلی ندارد هرچه اصلاح‌طلبان می‌گویند نادرست باشد، پس می‌توان تا حدی از نظرات و رویکردشان استفاده کرد.»
جمع‌بندی
خوش‌بینانه باشد یا واقع‌بینانه بعدتر معلوم خواهد شد اما فعلا اصلاح‌طلب و اصولگرا بر این باورند که کابینه فراجناحی ایده عاقلانه‌ای نیست و تحقق آن دور از ذهن است. در عین حال تصور نمی‌کنند که رییسی و دولت او به سوی برخوردهای تند و سلبی با جریان و گروه‌های منتقد خود به خصوص اصلاح‌طلبان بروند. حتی به او توصیه می‌شود که حواسش به آستانه تحمل مردم نیز باشد و از طریق برخورد و محدودیت و… آن را تحریک نکند. باید منتظر ماند و دید که رییسی چه رویکردی پیش می‌گیرد و چقدر به این توصیه‌ها توجه دارد.