نفت؛ چالش و فرصت

این روزها صحبت از قیمت نفت برای دولتمردان خو گرفته به درآمدهای نفتی حکایت جانسوز امیدها و رویاهای بر باد رفته است. اما برای فعالان واقعی اقتصاد، برای کسانی که با تولید محصولی آرزو دارند درآمدی داشته باشند بشارت بازگشت خردمندی و خردورزی به دستگاه تصمیم‌گیری سیاسی است. با این حال نمی‌توان اهمیت تحولات اخیر بازار نفت را دست‌کم گرفت.
در هیچ دوره در گذشته بهای نفت در چنین فاصله کوتاهی چنین سقوطی نکرده است. در حال حاضر بهای نفت ظرف شش ماه ۵۸ درصد کاهش داشته است و درآمدهای نفتی کشورهای صادرکننده نفت را شدیدا کاهش داده است. تقریبا تمام کشورهای صادرکننده و عضو سازمان اوپک در سال آینده با کسری بودجه مواجه هستند. تغییر بهای نفت بقدری سریع بوده است که قیمت هر بشکه نفت ذکر شده در لایحه بودجه نه‌تنها دیگر اعتبار ندارد بلکه اگر به جای آن از متوسط ماه پیش استفاده شده بود آن متوسط هم دیگر اعتبار ندارد. به نظر می‌رسد برای اولین بار در تاریخ معاصر و در چهار دهه گذشته باید بگوییم، نمی‌توان روی درآمدهای نفتی حساب کرد. این اعتراف به واقعیتی است که چند سالی است که بر اقتصاد ما حاکم می‌باشد ولی آن را باور نکرده‌ایم.
در استفاده از درآمدهای نفتی ایران در میان کشورهای عضو اوپک از موقعیت منحصر به‌فردی برخوردار است. به اذعان مسوولان دولت تشدید تحریم‌ها قطع کانال‌های رسمی فروش نفت و بلوکه شدن حساب‌های بانکی ایران را در خارج از کشور که محل نگهداری درآمدهای نفتی بوده‌اند، در پی داشته است. این رویداد به این معنا بوده است که دولت ایران ماه‌هاست که با درآمدهای نفتی کاهش یافته دست و پنجه نرم کرده است. شکی نیست که فروش نفت از طریق کانال‌های غیررسمی پدیده‌های جدیدی در اقتصاد ایران خلق کرده ولی درآمدهای نفتی ناچیزی برای خزانه عمومی به ارمغان داشته است. در نتیجه اعتراف به اینکه درآمدهای نفتی دیگر قابل اتکا نیستند اعتراف به واقعیتی است که درچهار سال گذشته شکل گرفته است و هر سیاست‌گذاری باید آن را در محاسباتش به حساب آورده باشد.شاید انتظار لغو تحریم‌ها و به نتیجه رسیدن مذاکرات باعث شده است تا برخی دولتمردان در تغییر روش‌های اداری و مدیریت هزینه‌ها تاخیر کنند. شاید ایشان هنوز امیدوارند که بهای نفت افزایش یابد و به حدی برسد که بتوانند به طریق گذشته منابع مورد نیازشان را تامین کنند. شایدها بسیارند ولی از بایدها فقط یک باید است که باید به اجرا گذاشته شود: ایران و اقتصادش وابسته به بازاری متلاطم است و دیگر حاشیه‌ای برای تحمل ریسک این بازار در اقتصاد نمانده است و این وابستگی باید تغییر کند.زمانی که بهای نفت رو به افزایش گذاشت کشورهای توسعه‌یافته هر یک به سراغ منبع جایگزینی برای نفت رفتند تا از وابستگی خود به نفت بکاهند. جمهوری فدرال آلمان تصمیم گرفت سهم انرژی‌های خورشیدی و بادی را در تولید برق دو برابر کند، ایالات متحده بر تولید نفت رسوبی تمرکز کرد و منابع قابل توجهی را در تولید ماشین‌های الکتریکی، هایبرید و فناوری تولید انرژی جایگزین سرمایه‌گذاری کرد. نوامبر گذشته صادرات نفت ایالات متحده نسبت به سال گذشته ۳۵ درصد افزایش پیدا کرد و به متوسط روز ۵۰۲ هزار بشکه رسید. برای اقتصادهای توسعه‌یافته کاهش وابستگی به نفت امروز یک هدف نیست بلکه یک دستاورد به شمار می‌آید.
حالا نوبت ماست. بهای نفت رو به کاهش گذاشته است و فرصتی برای ماست که از وابستگی خود به درآمدهای نفتی بکاهیم. شاید پنج سال دیگر ما هم بتوانیم، بگوییم این چالش فرصتی بود برای قوی‌تر شدن و داشتن اقتصادی نیرومند. خردمندانه به امورمان نگاه کنیم و به دولت قدرقدرتمان بگوییم اگر اجازه دهد کارآفرینان و کارگران این سرزمین توان گذشتن از روزهای پرموج آینده نزدیک را دارند.
* اقتصاددان و استاد دانشگاه کلایتون