نقشه چین برای معماری امنیتی خلیج فارس

گروه بین‌الملل*- وقتی شی جین‌پینگ رییس‌جمهوری چین در پاییز سال گذشته به عربستان سفر کرد، در نشستی که با حضور وی در شورای همکاری خلیج فارس برگزار شد به صراحت گفت که عصری جدیدی در همکاری و شراکت میان پکن و اعراب به وجود آمده و از کشورهای حاشیه خلیج فارس خواست که به طرح ابتکار امنیت جهانی چین (GSI) بپیوندند. او همچنین اعلام کرد که چین قاطعانه کشورهای شورای همکاری خلیج فارس را در حفظ امنیت خود یاری خواهد کرد.
با توجه به این صحبت‌ها و پس از اینکه با میانجیگری چین اختلاف دیرینه میان ایران و عربستان نیز حل و فصل شد، بسیاری از تحلیلگران اعلام کردند با توجه به فاصله گرفتن ایالات‌متحده از تعهدات امنیتی خود در منطقه، به نظر می‌رسد باید شاهد ظهور و بروز چین در منطقه خلیج فارس باشیم. همچنین این سوال مطرح شد که طرح ابتکار امنیت جهانی چین که از اعراب برای پیوستن به آن دعوت شده است، تا چه میزان می‌تواند علاوه بر تاثیر در معماری امنیتی منطقه، بر مشارکت آمریکا با کشورهای حاشیه خلیج فارس تاثیرگذار باشد.
طرح ابتکار امنیت جهانی چین چیست؟
در بهمن سال گذشته وزارت خارجه چین با انتشار بیانیه‌ای شش محور مهم از طرح ابتکار امنیت جهانی (GSI) چین را مشخص کرد. هر چند که محتوای کلی این طرح تکرار اصول قدیمی چین است، اما اهمیت آن از آنجا نشات می‌گیرد که چینی‌ها با این طرح نشان می‌دهند خود را برای ایفای یک نقش گسترده در نظام جهانی آماده کرده‌اند.
وقتی به بیانیه دقت می‌کنیم در‌می‌یابیم که دستور کار امنیتی چین در این طرح به میزان قابل توجهی با اصول امنیتی ایالات‌متحده آمریکا متفاوت است. به همین دلیل از آنجا که GSI گفتمان جدید پکن برای به چالش کشیدن سیستم حکمرانی جهانی به رهبری غرب و مشروعیت‌زدایی از نقش آمریکا در آسیا را مطرح می‌کند به گفته بسیاری از ناظران می‌تواند زمینه‌ای برای تقابل جدید میان پکن و واشنگتن تلقی شود.مساله مهم دیگر این است که با توجه به اینکه چین در مشارکت استراتژیک خود با کشورهای حاشیه خلیج فارس به اصلی به نام عدم مداخله پایبند بوده، به احتمال زیاد بسیاری از کشورهای منطقه این طرح را با دیدگاه‌های امنیتی و بین‌المللی خود همسوتر می‌بینند. از سوی دیگر سرمایه‌گذاری گسترده چین در کشورهای عربی حوزه خلیج فارس نیز برگ برنده‌ای جهت حمایت از GSI از سوی این کشورها خواهد بود.
طبق گزارشی که در این خصوص سایت دیپلمات منتشر کرده، پیوند خوردن طرح یک جاده- یک کمربند (BRI) و ابتکار امنیت جهان (GSI) به یکدیگر فرصتی را برای کشورهای حاشیه خلیج فارس فراهم می‌کند تا بتوانند تاثیر بیشتری در اقتصاد و سیاست جهانی داشته باشند. در واقع GSI طرحی است که در آن چین خود را به عنوان یک ضامن و ارائه‌کننده امنیت فراگیر در سراسر جهان معرفی کرده و برای خاورمیانه نیز در نظر دارد یک چارچوب امنیتی جدید جهت تحقق صلح و ثبات ارائه کند. این موضوع می‌تواند انگیزه‌ای برای تقویت امنیت دسته جمعی میان کشورهای منطقه هم باشد.
در همین راستا، در طول دهه‌های اخیر هرچند که روابط چین با کشورهای حوزه خلیج‌ فارس در زمینه انرژی و تجاری تقویت شده، اما سطح روابط تنها منحصر به این بخش‌ها نبوده و در زمینه‌هایی مانند سرمایه‌گذاری، فناوری، گردشگری و همچنین همکاری‌های نظامی نیز گسترش یافته است. به همین دلیل است که کارشناسان معتقدند با افزایش همکاری‌های دوجانبه، نقش چین به میزان زیادی بر معماری امنیتی منطقه تاثیر خواهد داشت. در واقع از آنجا که چینی‌ها امروز با بسیاری از کشورهای منطقه در مورد مسائل امنیتی از جمله صادرات سلاح، مبارزه با تروریسم، امنیت دریایی و سایبری و همچنین آموزش‌های نظامی قراردادهای همکاری امضا کرده‌اند، GSI مبنایی خواهد شد که علاوه بر تقویت روابط، نقش چین در نظام جهانی را نیز ارتقا می‌دهد.
آن‌طور که برخی از ناظران توضیح می‌دهند، کشورهای حوزه خلیج فارس از ایالات‌متحده به واسطه اتخاذ برخی از سیاست‌های امنیتی و سیاسی ناامید هستند. دقیقا در چنین وضعیتی است که میانجیگری چین به منظور حل و فصل اختلافات میان ایران و عربستان نه تنها معادلات قدرت‌های غربی در منطقه را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد، بلکه به نفوذ بیشتر پکن در حاشیه خلیج فارس نیز دامن خواهد زد. علاوه بر این موفقیت چین برای حل و فصل تنش‌ها میان تهران و ریاض که به پایان یافتن جنگ یمن و بحران سوریه نیز یاری رسانده، باعث می‌شود پیشبرد و اجرای GSI برای چینی‌ها از اعتباری قابل توجه در سطح جهان برخوردار شود.
زمینه تقابل جدید آمریکا و چین
مانند هر قدرت بزرگ دیگری چین هم در راستای ایجاد یک رهبری جهانی به دنبال منافع ملی خود است. در همین راستا، هر چند که طرح GSI می‌تواند مبنایی برای معماری امنیتی جدید منطقه خلیج فارس باشد، اما در حال حاضر به نظر نمی‌رسد پکن به دنبال جایگزین شدن به جای آمریکا در منطقه و تامین مالی مناسبات امنیتی کشورهای آن باشد. در واقع شرایط کنونی به گونه‌ای ایجاب کرده که چین می‌داند قادر به جایگزینی مطلق ایالات‌متحده در منطقه نیست. به همین دلیل است که امروز مشاهده می‌کنیم با ارائه جایگزین‌های محدود امنیتی تنها در بخش‌هایی به صورت غیرمستقیم به دنبال تضعیف نقش آمریکا در منطقه است. به گفته بسیاری از ناظران با توجه به نقش و گسترگی حضور آمریکا در حاشیه خلیج فارس، اگر واشنگتن قصد خروج کامل از منطقه را نیز داشته باشد، چینی‌ها به واسطه امکانات کمترشان نسبت به آمریکا نمی‌توانند این خلأ را به صورت کامل پر کنند. از همین رو است که پکن فعلا از لحاظ سیاسی اراده خاصی برای جایگزین شدن به جای آمریکا در منطقه نشان نداده و با ایجاد طرح‌های جدید خود به دنبال تغییر گفتمان، تقویت نقش رهبری و تاثیرگذاری در معماری امنیتی جدید است.
*محمدرضا ستاری