نقش ارمنی ها در پیشرفت موسیقی ایران

موسیقی ارمنی سابقه‌ای چند هزار ساله دارد. دودوک به عنوان یک ‌ساز ارمنی، دارای سابقه‌ای کهن است که به حدود ۱۲۰۰ سال پیش از میلاد، یعنی تقریبا ۳۲۰۰ سال قبل، برمی‌گردد. نمونه دیگر، سنج‌هایی هستند که به قرن هفتم پیش از میلاد، تعلق دارند و در منطقه‌ای به نام کارمیر بلور (تپه قرمز) که به آن تیشبانی نیز می‌گویند، در ارمنستان کشف شده‌اند.
هدف از این یادداشت بررسی این قدمت نیست، بلکه صرفا به نقش و تاثیر ایرانیان ارمنی در پیشرفت، رشد، بلوغ، بالندگی و پویایی هنر موسیقی ایران در دوران معاصر پرداخته خواهد شد.
هوهانس آبکاریان معروف به «استاد یحیی تارساز» را به عنوان یکی از نخستین سازندگان حرفه‌ای‌ آلات و ادوات موسیقی در ایران می‌شناسند که از همان ابتدای کار، روند کیفی ثابت و مستمری را برای کار خود در نظر گرفت و بیشترین تلاش را برای بهتر شدن فرآیند ساخت و در نتیجه، بهبود کیفیت تار به کار برد. کیفیت کار این استاد به گونه‌ای بود که تار یحیی را اشرف تارها و صدای آن را یکی از بهترین صداهای ساطع‌شده از ‌ساز تار می‌دانند و این واقعیت، به صورت مکرر در منابع مختلف آمده است.
انتخاب چوب، طرز ساخت کاسه، شیوه نصب دسته به کاسه، نسبت اندازه دسته به کاسه و همچنین تراش داخل کاسه در تارهای ساخت او، بسیار دقیق و حساب‌شده بوده است. در منابع، نقل شده است که در سال ۱۳۱۲ یعنی دو سال پس از فوت وی، تار یحیی حدود ۴۰ تومان قیمت داشته و این در حالی است که سایر تارهای حرفه‌ای ۱۵ تومان و تارهای دارای کیفیت پایین بین ۳ تا ۵ تومان بوده‌اند. استاد یحیی که در منابع گوناگون، تاریخ تولد او ۱۲۵۴ یا ۱۲۵۵ در اصفهان ذکر شده است، طی عمر حدود ۵۶ سال خود، تارهای بسیار مرغوب و شاخصی را تقدیم جامعه هنری کرد و فرآیند ساخت تار را بهبود بخشید و سرانجام در شهر زادگاهش، چشم از جهان فروبست. روبِن گریگوریان از بزرگان موسیقی کشور و فرزند خلف پدرش، لِوُن گریگوریان بوده است. وی در سال ۱۲۹۴ زمانی که پدرش برای بار دوم، چند سالی در تفلیس سکنی گزیده بود، به دنیا آمد و در سال ۱۲۹۶ به‌ همراه پدر به تبریز رفت. روبن دانش‌آموخته هنرستان عالی موسیقی در تهران بود و بعدها مدیر همین هنرستان عالی شد. وی رهبری ارکستر سمفونیک تهران و کفالت اداره موسیقی کشور را برعهده داشت و مدتی نیز نوازنده و کنسرت‌مایستر ارکستر سمفونیک شهر بوستون در آمریکا بود. روبن گریگوریان در سال ۱۳۷۰ در بوستون درگذشت. روبن گریگوریان، نخستین فردی است که بسیاری از ترانه‌های محلی ایران را از اقصی نقاط کشور، جمع‌آوری و برای چهار صدا به منظور اجرای گروه کُر تنظیم کرده است. هرایر گالستیان، از جمله کسانی است که در جمع‌آوری این ترانه‌ها با وی همکاری داشته است. روبن گریگوریان از آهنگساز شهیر ارمنی «آرام خاچاطوریان» تاثیر پذیرفته بود، اما سبک خاص خود را برای آهنگسازی و تنظیم داشت. وی مقالات و کتاب‌های بسیاری را در زمینه موسیقی به رشته تحریر درآورده است. واروژان‌هاخباندیان با نام هنری «واروژان» از آهنگسازان بزرگ کشور و یکی از بنیانگذاران موسیقی پاپ در ایران است. واروژان که متولد ۱۳۱۵ در قزوین بود، در هنرستان عالی موسیقی تهران تحصیل کرد و از دانش و تجربیات اساتید بزرگی مانند روبِن گریگوریان، بهره فراوانی برد. وی در طول عمر کوتاه خود، آهنگسازی حدود ۲۵ فیلم سینمایی و چندین مجموعه تلویزیونی از‌جمله سریال «سلطان صاحبقران» به کارگردانی علی حاتمی و بازیگری جمشید مشایخی را به انجام رساند. واروژان در سال ۱۳۵۶ در تهران، زمانی که در اوج خلاقیت بود، به علت سکته قلبی، چشم از جهان فروبست. منابع معتبر مختلف از وی با عناوینی مانند «پدر ترانه‌سازی نوین ایران» یاد کرده‌اند.گورگن مُوسسیان به عنوان یکی از موفق‌ترین رهبران گروه کُر در کشور شناخته می‌شود. وی که متولد ۱۳۲۱ در همدان بود، در زمان‌های مختلف، رهبری گروه کُر صدا‌و‌سیما، رهبری گروه کُر ارکستر سمفونیک تهران و همچنین چند گروه کُر دیگر را برعهده داشت. او زحمات فراوانی برای گروه‌های کُر کشید و در دوران وی، یکی از حرفه‌ای‌ترین گروه‌های کُر تشکیل شد. گورگن موسسیان در سال ۱۳۹۳ در شهر لس‌آنجلس درگذشت. لوریس چکناوریان که احتمالا بیشتر خوانندگان این مقاله، وی را می‌شناسند و حداقل با برخی آثار ارزشمند او آشنا هستند، متولد ۱۳۱۶ در بروجرد است. وی در آکادمی موسیقی وین، دانشگاه موتسارتیوم زالتسبورگ و دانشگاه میشیگان به تحصیل موسیقی پرداخت و در سال‌های مختلف، ارکسترهای بسیاری را در ایران، اتریش، انگلیس، آمریکا و ارمنستان رهبری کرده است. وی علاوه بر آنکه رهبر ارکستر بسیار موفقی در عرصه بین‌المللی است، در زمینه آهنگسازی نیز بسیار موفق عمل کرده و آثار بسیاری از‌جمله تعداد قابل‌توجهی اپرا، باله، سمفونی، اوراتوریو، سوییت، کنسرتو و موسیقی فیلم تالیف کرده است. چکناوریان با وجود اینکه فرصت‌های بسیاری برای مهاجرت داشته، اما همواره خدمت به فرهنگ و هنر کشور را ترجیح داده است. اپراهای رستم و سهراب، رستم و اسفندیار، پردیس و پریسا، سیاوش، ضحاک و همچنین اپرای شمس و مولانا از آثار لوریس چکناوریان هستند. رافائل میناسکانیان از پیانیست‌های مشهور کشور بوده که سال‌های طولانی به امر آموزش موسیقی پرداخته است. وارطان ساهاکیان از دانش‌آموختگان دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران و دارای مدرک درجه یک هنری است. وی در دانشگاه‌های مختلف به تدریس موسیقی پرداخته است و آهنگسازی فیلم‌های سینمایی و همچنین ترجمه کتاب را در کارنامه حرفه‌ای خود دارد. رازمیک اوهانیان از آهنگسازان، رهبران ارکستر و رهبران گروه کُر پرکار و معروف کشور است که دارای گواهینامه درجه یک هنری ایران و همچنین مدال «مُوسس خورناتسی» است که عالی‌ترین نشان فرهنگی ارمنستان محسوب می‌شود. لوریس هُویان از نسل نسبتا جوان و خوشنام آهنگسازان، رهبران ارکستر، رهبران گروه کُر و همچنین نوازندگان ارمنیان ایرانی است که سابقه تدریس موسیقی در چندین دانشگاه را دارد و بنیانگذار چندین ارکستر و گروه کُر است. سرژیک میرزاییان از نسل موسیقیدانان نسبتا جوان ارمنی- ایرانی است که تاکنون، آثار زیبا و ماندگاری را به وجود آورده و رهبر ارکستر و رهبر گروه کُر موفق و با‌استعدادی است.