نقش و اهمیت شرکت‌های چند‌ملیتی در اقتصاد جهانی

علی حیدری* – پیدایش و شکل‌گیری شرکت‌های چندملیتی در سده بیستم یکی از بارزترین نشانه‌های جهانی‌سازی اقتصاد است. علی‌رغم اختلاف‌نظرها و طرح دیدگاه‌های متفاوت درخصوص تاثیرات منفی و مثبت این شرکت‌ها در صحنه اقتصاد جهانی و به ویژه در ارتباط با کشورهای توسعه نیافته، نمی‌توان از نفوذ فرآیند آنها در اقتصاد جهانی و حتی در حاکمیت و اقتدار دولت‌ها بی‌تفاوت گذشت؛ به‌گونه‌ای که عملکرد این شرکت‌ها با ابعاد و شئون مختلف زندگی کشورهای در حال توسعه آنچنان در هم آمیخته است که شناخت و تجزیه و تحلیل اوضاع اقتصادی و اجتماعی این کشورها بدون توجه به نقش شرکت‌های چند‌ملیتی امری محال به نظر می‌رسد. گزارش حاضر به اختصار تکوین، تکامل و جایگاه شرکت‌های چندملیتی در اقتصاد جهانی را مورد بررسی قرار می‌دهد و ضمن اشاره‌ای گذرا به عمده‌ترین دیدگاه‌های متعارض درباره نقش این شرکت‌ها، چشم‌انداز آینده آنها را ترسیم می‌کند، اما چرا شرکت‌های چندملیتی نسبت به شرکت‌های ملی از مزایای بیشتزی برخوردارند؟
طبق گزارشی در این خصوص از سوی موسسه آموزش‌عالی طبرستان چالوش منتشرشده، شرکت‌های چندملیتی در مقایسه با شرکت‌های ملی از مزایایی برخوردارند که مهم‌ترین آنها را می‌توان به صورت زیر بیان کرد؛ شرکت‌های چندملیتی می‌توانند از تفاوت‌های ناشی از شرایط کشور‌ها به خوبی بهره‌برداری کنند. با توجه به اینکه این شرکت‌ها در کشورهای مختلف دارای شعبه هستند، می‌توانند بر مبنای مزیت نسبی موجود در کشورها و نیز فرصت‌های اقتصادی و تجاری در مناطق تجاری ایجاد‌شده به انجام سرمایه‌گذاری و برپایی واحدهای تولیدی اقدام کنند. همچنین شرکت‌های چندملیتی به دلیل برخورداری از امکانات وسیع مالی، فنی و مدیریتی می‌توانند برای ورود به بازارهای بین‌المللی و فعالیت در آنها با گسترش فعالیت‌های خود در قلمرو جهانی و با به‌کارگیری روش قیمت‌گذاری انتقالی می‌توانند به حداکثر کردن درآمدهای خود بپردازنند .
این شرکت‌ها از طریق انجام سرمایه‌گذاری مستقیم در کشورهای مختلف و تکمیل مراحل تولید یک کالا در چند کشور می‌توانند فرصت‌های مناسبی را برای دستیابی به موقعیت رقابتی بهتر، افزایش فروش و در نهایت بهره‌برداری از قیمت‌گذاری انتقالی برای خود فراهم کنند. در واقع برخورداری از یک شبکه عرضه بین‌الملل، دارا بودن تاسیسات تولیدی در نقاط مختلف جهان و فعالیت شعبه‌های شرکت چندملیتی در چندین کشور این زمینه را فراهم می‌سازد که این شرکت‌ها در چندین کشور به طور همزمان یک کالای جدید را در چندین بازار خارجی ارائه کنند. همچنین این شرکت‌ها می‌توانند در سطح جهانی اقدام به تهیه پول، برای عملیات خود کرده و به منابع طبیعی و مواد دسترسی بهتری داشته باشند. علاوه‌بر این، شرکت‌های چندملیتی بزرگ می‌توانند مدیران و سایر نیروهای تخصصی و مورد نیاز خود را از سراسر دنیا استخدام کنند.
وضعیت شرکت‌های چندملیتی در ایران
طبق گزارشی که در این خصوص در سایت گروه متخصصان ایران منتشر شده، شرکت چندملیتی یکی از انواع شرکت‌هایی است که در ایران امکان ثبت آن وجود دارد. تاثیر شرکت‌های چندملیتی بر اقتصاد کشور امری اجتناب‌ناپذیر است. این شرکت‌ها نقش عمده‌ای در زمینه سرمایه‌‌گذاری خارجی داشته و فعالیت آنها در سطح جهان قدرت اقتصادی بالایی به آنها می‌بخشد. شرکت چندملیتی، شرکتی است که در یک مکان (اقامتگاه) واقع شده است، ولی عرصه فعالیت آن، علاوه‌بر کشور مقر (محل ثبت)، در یک یا چند کشور دیگر است.
این شرکت‌ها برای گسترش فعالیت خود در جهان و استفاده از امکانات کشورهای دیگر، اقدام به تاسیس یک شرکت فرعی می‌کنند که بخش اعظم سهام آن متعلق به شرکت اصلی است. بنابراین تعریف، در شرکت چندملیتی، شرکت‌های فرعی طبق قانون داخلی کشوری هستند که در آن ثبت می‌شوند، اما از دستورالعمل‌های صادره از شرکت اصلی (مادر) پیروی می‌کنند. همچنین شرکت‌های چندملیتی از نظر فعالیت به دو نوع تقسیم می‌شوند؛ اول شرکت چندملیتی بین‌المللی که دارای دو یا چند شرکت مادر با تابعیت‌های مختلف است و دوم شرکت چندملیتی ملی، یک شرکت مادر در یک کشور قرار دارد و اقدام به تاسیس شرکت‌های فرعی در کشور‌های دیگر می‌کند. نکته‌ای که باید به آن اشاره کنیم این است که در شرکت‌های چندملیتی دو عنصر اساسی وجود دارد که شاید در وهله اول مخالف و متضاد یکدیگر به نظر برسند که بحث وحدت و کثرت آنهاست.
وحدت به این معنا که در تصمیم‌گیری، فرآیندها، منابع انسانی، فرآیندها مالی و فنی و‌… از قوانین و مناسبات شرکت مادر تبعیت می‌کنند. این شرکت‌ها دارای یک سیستم ارتباطی پیچیده و مشخصی هستند که استراتژی یکپارچه و مشترکی را در تمامی شعب و موسسات تابعه پیاده‌سازی می‌کنند و روند تصمیم‌گیری در این شرکت‌ها به‌ صورت هرمی و سلسله مراتبی است. این ارتباط بین مرکز و شرکت‌های تابعه، یکی از خصوصیات اصلی شرکت‌های چندملیتی است و دومی کثرت به این معناست که این شرکت‌ها در خاک چند کشور حضور دارند و هر یک از آنها از قوانین کشورهای محل ثبت تبعیت می‌کنند. همچنین استقرار این شرکت‌ها در کشورهای مختلف و پیروی از قوانین مختلف این کشورها، منجر به پیدایش مفهوم کثرت در این شرکت‌ها می‌شود.
در همین راستا لازم به ذکر است که گسترش سریع شرکت‌های چندملیتی در سراسر جهان، سبب شده تا بسیاری از صاحب‌نظران اقتصادی، توسعه اقتصادی آینده جهان را متاثر از فعالیت این شرکت‌ها بدانند و پیش‌بینی صحیح از آینده اقتصاد جهانی را بدون شناخت کافی از نوع و چگونگی فعالیت شرکت‌های چندملیتی را امری عبث و بیهوده بپندارند، چراکه شرکت‌های چندملیتی نقش مهمی را در رشد جهانی شدن اقتصاد بازی می‌کنند. در ضمن می‌توان گفت که حضور شرکت‌های چندملیتی اگر به صورت بی‌قید‌وشرط باشد می‌تواند آثار بسیار مخربی برای کشور در حال توسعه داشته باشد، اما این بدان معنا نیست که باید این‌گونه شرکت‌ها را تحریم کرد و از منافع بسیار کلانی که می‌توانند برای کشورهای در حال توسعه داشته باشند چشم‌پوشی کرد. در نتیجه باید درهای اقتصاد کشور را باز کرد و پذیرای سرمایه‌گذاران خارجی بود، اما همراه با کنترل حقوقی این‌گونه شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران آنها.
*دانشجوی علوم سیاسی