نقطه عطف سوریه

نشست چهارجانبه وزرای امور خارجه ایران، روسیه، سوریه و ترکیه درباره سوریه روز چهارشنبه ۲۰ اردیبهشت‌ در شهر مسکو و با حضور وزیران امور خارجه این چهار کشور برگزار شد. حسین امیرعبداللهیان به منظور شرکت در این نشست وارد مسکو شد. براساس اعلام قبلی سرگئی لاوروف، مولود چاووش‌اوغلو و فیصل المقداد وزیران امور خارجه روسیه، ترکیه و سوریه نیز در این نشست شرکت ‌کردند که در پایان در بیانیه‌ای مشترک، در ارتباط با راهکار عبور از بحران سوریه موضع‌گیری کردند. در دو ماه گذشته، این سومین‌بار است که مسکو میزبان نشستی با محوریت سوریه است. نخستین نشست در سطح معاونان وزیران امور خارجه و نمایندگان ویژه چهار کشور در روزهای ۱۴ و ۱۵ فروردین ۱۴۰۲ در این شهر برگزار شد. حال آنکه سرگئی لاوروف با حضور در آن نشست اعلام کرد که وزیران امور خارجه این چهار کشور نیز به ‌زودی در مسکو گردهم خواهند آمد. این در حالی بود که پنجم اردیبهشت‌ سال جاری نیز وزیران دفاع و مسوولان عالی امنیتی چهار کشور در مسکو به گفت‌وگو پرداختند.
بیانیه مشترک نشست مسکو
وزیران امور خارجه ایران، روسیه، ترکیه و سوریه در مسکو در پایان نشست چهارجانبه خود در بیانیه‌ای تاکید کردند: «معاونان وزرای امور خارجه وظیفه طراحی نقشه راهی برای پیشبرد روابط میان ترکیه و سوریه با هماهنگی وزارتخانه‌های دفاع و روسای اطلاعاتی چهار کشور را برعهده بگیرند.» در متن بیانیه مشترک آمده است: «در دهم ماه می‌(۲۰ اردیبهشت)، سرگئی لاوروف وزیر خارجه روسیه، حسین امیرعبداللهیان وزیر خارجه جمهوری اسلامی ایران، فیصل مقداد وزیر امور خارجه و مهاجرین جمهوری عربی سوریه و چاووش‌اوغلو وزیر خارجه جمهوری ترکیه در مسکو دیدار کردند. آنها درباره مسائل مربوط به از سرگیری روابط بین دولتی سوریه و ترکیه در ابعاد مختلف گفت‌وگوی اساسی و صریح داشتند. با نظر به قطعنامه ۲۲۵۴ شورای امنیت سازمان ملل و بیانیه‌های رسمی در روند آستانه، شرکت‌کنندگان بر تعهد خود نسبت به تمامیت ارضی سوریه، عدم‌دخالت در امور داخلی و مبارزه با تمام اشکال تروریسم، تجزیه‌طلبی و افراط‌گرایی در این کشور تاکید کردند. همچنین بر اهمیت افزایش کمک‌های بین‌المللی به سوریه، از جمله با هدف تسهیل بازگشت داوطلبانه، امن و عزتمندانه سوری‌ها به سرزمین خود و بازسازی پساجنگ تاکید شد. شرکت‌کنندگان همچنین توافق کردند معاونان وزرای خارجه وظیفه طراحی نقشه راهی برای پیشبرد روابط میان ترکیه و سوریه با هماهنگی وزارتخانه‌های دفاع و روسای اطلاعاتی چهار کشور را برعهده بگیرند. وزیران در این دیدار فضای مثبت و سازنده‌ای را در تبادل‌نظرها داشته و توافق کردند که در دوره آتی تماس‌ها و گفت‌وگوهای فنی در سطح بالا در این قالب چهارجانبه ادامه یابد.»
در واقع مذاکرات چهارجانبه مسکو در حالی روز چهارشنبه با هدف حل‌وفصل مسائل آنکارا- دمشق برگزار شد که کاظم جلالی سفیر ایران در مسکو، چشم‌انداز این مذاکرات را روشن و نویدبخش در ایجاد سازوکارهای بومی برای حل مسائل منطقه با بهره‌گیری از ظرفیت کشورهای منطقه خواند.
با این حال آنچه که از این نشست‌ها در قالب گزارش‌های خبری و بیانیه‌های پایانی، در اختیار افکار عمومی قرار گرفته، نشان از این دارد که ابتکار عمل ایران و روسیه برای پایان دادن به مناقشه میان ترکیه و سوریه، عملا می‌تواند پایانی باشد بر ۱۲ سال چالش در روابط آنکارا- دمشق. پیش از این، سخنگوی وزارت امور خارجه با اعلام خبر سفر امیرعبداللهیان به مسکو، در نشستی خبری گفته بود: «جمهوری اسلامی ایران همواره بر حل‌وفصل مسائل و اختلافات میان سوریه و ترکیه تاکید داشته و در همین چارچوب تماس‌ها و گفت‌وگوهای دوجانبه‌ای هم با مقامات دمشق و آنکارا انجام داده است.» ناصر کنعانی همچنین به نشست‌های روند آستانه اشاره کرده و یادآور شده بود: «ایران همواره در این نشست‌های چهارجانبه تاکید کرده که ضمن درک مسائل امنیتی ترکیه در سوریه معتقد هستیم این موضوعات راهکار نظامی ندارد؛ در این نشست‌ها پیشرفت‌های خوبی حاصل شده و روندهای خوبی هم شکل گرفت و این نشست با اراده سیاسی چهار شرکت‌کننده می‌تواند خروجی خوبی داشته باشد و اختلافات ترکیه و سوریه حل‌وفصل شود.»
تاکید تهران بر راهکار سیاسی
حسین امیرعبداللهیان پس از ورود به مسکو در جمع خبرنگاران گفت: «سال گذشته شرایط خیلی سختی در منطقه ‌ایجاد شد و احتمال بروز درگیری نظامی در مناطق مرزی سوریه از سوی ترکیه قوت گرفت، تلاش دیپلماتیک زیادی انجام شد که مانع وقوع یک جنگ و درگیری جدید در منطقه و در مرز مشترک ترکیه و سوریه شویم.» او با بیان اینکه شاید تکمیل‌کننده تلاش‌های جمهوری اسلامی ایران و تلاش‌های مشترک تهران و مسکو در این زمینه، برگزاری نشست سران آستانه در تهران به میزبانی آقای رییسی بود و خوشبختانه یکی از نتایج نشست سران آستانه در تهران، تمرکز بر راهکار سیاسی بود.
این دیپلمات عالی‌رتبه جمهوری اسلامی ایران با اشاره به برگزاری نشست چهارجانبه وزیران امور خارجه ایران، روسیه، ترکیه و سوریه که دیروز در مسکو برگزار شد، اظهار کرد: «امیدواریم گام‌هایی که تاکنون برداشته شده و نشست‌هایی که قبل از این در سطح وزیران دفاع و کارشناسان ارشد برگزار شده است، بتواند منجر به این شود که در نشست روز چهارشنبه یک پیام قوی داده شود مبنی بر تمرکز ترکیه و سوریه بر راه‌حل سیاسی و عقب‌نشینی نیروهای نظامی و خروج نیروهای اشغالگری همچون آمریکا از مناطق شمال سوریه و در عین حال زمینه‌ای برای بازگشت ایمن و هر چه سریع‌تر آوارگان سوری به مناطق خودشان فراهم شود.»
نطق امیرعبداللهیان در نشست مسکو
وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در سخنرانی خود در نشست چهارجانبه در مسکو گفت: «اسرائیل با حملات کور به کشور سوریه و نقض حقوق و قوانین بین‌الملل، به دنبال تسری دادن ناامنی و سرپوش گذاشتن به مشکلات داخلی خود است. امروزه در شرایط ویژه و کم‌نظیری در روابط بین‌الملل قرار داریم. همه نشانه‌ها و متغیرها گواه روند گذار در نظم جهانی، افول قدرت آمریکا و پررنگ شدن منطقه‌گرایی است.»‌ حسین امیرعبداللهیان همچنین گفت: «قدرت‌های سنتیِ جهان دیگر به مانند گذشته قادر به تحمیل نظرات خود و اعمال یکجانبه‌گرایی نیستند و این امر فرصتی را فراهم آورده است تا بتوان مشکلات جمهوری عربی سوریه را با بلوغ و ابتکارات سیاسی حل‌وفصل کرده و امنیت، ثبات و توسعه را در این کشور و منطقه رقم زد. وظیفه سنگینی که این روزها بر دوش ماست، تقویت هر چه بیشتر روند آستانه برای پیشبرد صلح در سوریه و منطقه است.» او اضافه کرد: «جمهوری اسلامی ایران اعتقاد دارد که هرگونه راه‌حل سیاسی برای موضوعات مرتبط با سوریه، باید طوری هدفگذاری شود که جمهوری عربی سوریه بتواند حاکمیت ملی خود را بر سرتاسر خاک خود اعمال کند. همسایگان سوریه به ویژه ترکیه می‌توانند با این کشور همکاری کنند تا این امر در سراسر کشور اعمال شود؛ زیرا تحقق آن هم به نفع ثبات و امنیت کشور سوریه و هم در راستای امنیت و ثبات مرزی کشورهای همسایه است. معتقدیم سوریه‌ای قوی و مستقل خواهد توانست بر تروریسم، جدایی‌طلبان، اشغالگری نیروهای آمریکایی و سرقت منابع ملی این کشور فائق آید. همچنین برای تحقق بازگشت آوارگان سوری به میهن خود و رفع مشکلات به وجود آمده در کشورهای همسایه، بر همکاری مشترک کشورها و جوامع بین‌المللی در امر بازسازی سوریه و تهیه مقدمات زندگی مردم تاکید می‌کنیم. البته هرگونه پیش‌شرط سیاسی و برخورد دوگانه با این موضوع، نه‌تنها به حل این موضوع انسانی کمکی نخواهد کرد، بلکه بر پیچیدگی‌های آن خواهد افزود.»
مذاکرات ایران و روسیه برای حل بحران سوریه
حسین امیرعبداللهیان و سرگئی لاوروف وزیران امور خارجه جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه در حاشیه نشست چهارجانبه وزرای خارجه در مسکو با یکدیگر رایزنی کردند. در دیدار امیرعبداللهیان و لاوروف راه‌های گسترش هر چه بیشتر مناسبات همه‌جانبه جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه به ویژه در عرصه اقتصادی و بازرگانی مورد گفت‌وگو و تبادل‌نظر قرار گرفت.
دو وزیر همچنین روند رو به رشد روابط دو کشور را مثبت ارزیابی کردند. امیرعبداللهیان در این دیدار تاکید کرد، باید تلاش شود تا روابط رو به پیشرفت دو کشور در مسیر درست جاری خود با سرعت بیشتری به پیش رود. لاوروف نیز برگزاری کمیسیون مشترک همکاری‌های اقتصادی در آینده نزدیک در تهران را در تعمیق مناسبات دوکشور حائز اهمیت دانست و همچنین ابراز امیدواری کرد بخش‌های تجاری و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران در همایش «همکاری‌های اقتصادی فدراسیون روسیه و جهان اسلام» در شهر قازان مرکز جمهور تاتارستان روسیه حضور فعالی داشته باشند. وزیران امور خارجه دو کشور توسعه کریدور شمال – جنوب و همکاری‌های مالی و بانکی را در توسعه همکاری‌های اقتصادی و بازرگانی و تعمیق مناسبات دو کشور حائز اهمیت دانسته و بر لزوم ایجاد تسهیلات در فعالیت‌های بخش‌های خصوصی طرفین و تسهیل در تردد اتباع دو کشور تاکید کردند.