نه بزرگ تهران به پیشنهاد اروپا در مذاکره غیررسمی با آمریکا

دکتر صلاح‌الدین هرسنی*
تهران اخیرا پیشنهاد بروکسل بابت نشست ۱+۴ با حضور واشنگتن برای مذاکرات غیررسمی برجامی را رد کرده است. این مذاکرات غیررسمی برجامی که با ابتکار عمل جوزپ بورل هماهنگ‌کننده و مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا حول محور برجام طراحی و تنظیم شده بود، تلاش داشت هم راه‌های مذاکره و دیپلماسی در کاهش تنش تهران- واشنگتن باز باشد و هم آنکه خواسته باشد از سطح تنش و منازعه تهران- واشنگتن بکاهد و سرانجام آنکه تلاش داشت این مذاکرات را مقدمه‌ای برای لغو تحریم‌ها از سوی واشنگتن در جهت حفظ برجام بداند.اما این پیشنهاد و ابتکار عمل اروپا از سوی تهران رد شد. علت رد پیشنهاد اروپا از سوی تهران نیز به خوبی معلوم و روشن است. تهران بدان جهت به پیشنهاد اروپا پاسخ منفی داده که واشنگتن باید راستی‌آزمایی‌های ادعایی خود در لغو تحریم‌ها را همزمان با بازگشت به برجام در دستور کار قرار دهد.

بنابراین لغو تحریم‌ها، پیش‌در‌آمد و مقدمه پذیرش تهران در حضور در نشست‌های رسمی و غیررسمی است و به نظر نیز نمی‌رسد که تا واشنگتن به صورت همزمان لغو تحریم‌ها و بازگشت به برجام را در دستور کار قرار ندهد، ما شاهد پاسخ مثبت و آمادگی حضور تهران در نشست‌های برجامی باشیم.از سوی دیگر رد پیشنهاد اروپا از سوی تهران یک دلیل مهم‌تری نیز دارد و آن، به راهبرد‌های اعلامی و اعمالی دولت بایدن مرتبط است. آن‌گونه که برخی شواهد و قرائن نیز نشان داده‌اند، هنوز هیچ تغییری در مواضع، الگوهای رفتاری و کنش‌ها و تصمیمات دولت نوپای بایدن در قبال برجام دیده نشده است. رویکرد برجامی بایدن تا‌کنون نه‌تنها خارج از سازنده‌گرایی بوده بلکه برخی از اقدامات برجامی وی نمادین و به مرحله اجرا و عمل نرسیده است. افزون بر این، دولت بایدن نه‌تنها سیاست شکست‌خورده فشار حداکثری ترامپ را کنار نگذاشته بلکه حتی تعهد خود به اجرای کلیات وظایفش در برجام و قطعنامه ۲۲۳۱ را اعلام نکرده است. او حتی اخیرا و البته در راستای ماده ۵۱ منشور شورای امنیت، مقر نیرو‌های وابسته به ایران در شرق سوریه را مورد حمله قرار داده و الگو‌های رفتاری او در قبال تهران مبتنی بر نمایش الگوی توامان هویج و چماق بوده است. به ویژه آنکه در شرایط حاضر و در پی همین اقدام نظامی دولت بایدن در شرق سوریه و همچنین اتهام ایران در مساله خرابکاری کشتی باربری اسراییل در دریای عمان، نباید انتظار داشت که مناقشات برجامی به نقطه مطلوبی برسد. به نظر می‌رسد راهنما و الگوی عمل تهران در رد پیشنهاد اروپا مرتبط با مواضع صریح و قوی رهبر معظم انقلاب است بنابراین مواضع رسمی و غیررسمی دستگاه دیپلماسی و سایر نهاد‌های تصمیم‌گیر و تصمیم‌ساز در رد چنین پیشنهادی نقشی ندارند. در این باره رهبری قویا اعلام کرده‌اند که شرط تهران به قبول مذاکره فقط و فقط در گرو لغو تحریم‌هاست و اگر اقدامی در این زمینه از سوی واشنگتن انجام نشود، تهران نه نیازی به برجام دارد و نه از سر مواضع خود در فعالیت‌های هسته‌ای و فعالیت‌های غیرهسته‌ای یعنی برنامه‌های موشکی و رفتار‌های منطقه‌ای عقب‌نشینی می‌کند.دلیل دیگر پاسخ منفی تهران در پیشنهاد اروپا، ریشه در رفتار‌های پاندولی و سیونسی اروپا دارد. در این ارتباط تهران اعضای اروپایی برجام را به بی‌عملی و حتی بدعملی متهم کرده است. البته چنین اتهامی موضعی از اعراب نیز دارد چراکه اروپا همواره نتوانست رویکردی مستقلانه در همکاری‌های برجامی از خود نشان دهد. در واقع مواضع تروئیکای اروپایی برجام در اغلب موارد به جهت هراس از آمریکا بابت مجازات‌های اقتصادی همسو با آمریکا بود و حتی در میانه اعضای اروپایی برجام ما شاهد اختلاف دیدگاه‌های پرنوسان از سوی رهبرانی چون جانسون، ماکرون و مرکل بوده‌ایم. تحت این شرایط اگرچه ممکن است ابتکار عمل جوزپ بورل عاملی شتاب‌زا در شکل‌گیری مذاکره حول حفظ برجام باشد ولی قطعا کافی نیست. در صورتی تلاش‌های برجامی بورل می‌تواند معطوف به نتیجه باشد که اولا او بتواند کشورهای اروپایی برجام را متقاعد کند که گرفتار تصمیمات واشنگتن نشوند و لااقل تحت فشار‌های واشنگتن، نخواهند در زمینی که واشنگتن برای آنها طراحی کرده است، بازی کنند. دوم آنکه بورل باید به سه عضو اروپایی برجام متذکر شود که در نتیجه بی‌عملی یا بدعملی اروپا بوده که ایران در مسیر کاهش تعهدات برجامی قرار گرفته است. سوم آنکه بورل باید تروئیکای اروپایی برجام را به تعهدات برجامی خود نظیر راه‌اندازی و تراکنش اینستکس ملزم کند، به این معنی که ایده راه‌اندازی سامانه مالی اینستکس را از روی کاغذ خارج و آن را به یک راهکار عملی و موثر برای تهران تبدیل کنند. حال باید دید که ابتکار عمل بورل تا چه میزان می‌تواند متضمن گشایش‌های برجامی باشد؟
* کارشناس مسائل بین‌الملل