نوشتن، رمز جاودانگی

محمد تاج‌الدین- سینما حقیقت در حالی روز دومش را سپری کرد که علاقه‌مندان ادبیات در هوای برفی تهران در سینما سپیده جمع شده بودند تا مستندی درباره نویسنده فقید آمریکای جنوبی، گابریل گارسیا مارکز را تماشا کنند. مارکزی که سال۲۰۱۴ و در سن ۸۷ سالگی از دنیا رفت و جای خالی‌اش هیچ‌وقت پر نخواهد شد.
مارکز در ایران طرفداران بسیاری دارد، شاهکارش یعنی رمان صد سال تنهایی که در آمریکای جنوبی و حتی کل ادبیات جهان سرآغاز نوشتاری نو و بدیع بود، در ایران هم ادبیات دوستان را شگفت زده کرده و همچنان جز کتاب‌های پرفروش است.
صد سال تنهایی رمانی است در سبک رئالیسم جادویی که خیلی آن را با مارکز می‌شناسند. رمان در روستایی با نام ماکاندو می‌گذرد و سرگذشت خانواده‌ای است که بنیانگذار این دهکده عجیب هستند. رئالیسم جادویی نگاهی بدیع به اتفاقات دنیا دارد و با استفاده از عنصر تخیل و منطق نویسنده جهان اطراف ما را پیش می‌برد.
کسانی که با رمان صد سال تنهایی آشنا هستند و خط به خط آن را با شگفتی و لذت خواندند، به طور حتم از مستند گابو لذت بیشتری برده‌اند. در این مستند ما با سازنده مستند یعنی جاستین وبستر اسپانیایی همراه می‌شویم و کنکاشی می‌کنیم در زندگی مارکز، از دوران کودکی و تولد تا مرگش.
مارکز در روستایی به دنیا آمده که می‌توان آن را نمونه‌ای از روستای ماکاندو رمان صد سال تنهایی دانست. در خانواده‌ای پرجمعیت با ۱۱ فرزند زندگی می‌کرده و محل زندگی‌اش پر بوده از دستفروشان و کولی‌ها و سیرک‌هایی که نمونه اشرا در رمان صد سال تنهایی زیاد خوانده‌ایم. وابستگی مارکز به پدر بزرگ سرهنگش و نقشی که سرهنگ آئورلیا بوئیندیا در رمان صد سال تنهایی دارد هم بسیاری از گره‌های ذهنی علاقه مندان نوشتارش را باز می‌کند. گویی رمان
صد سال تنهایی و تمام رمان‌های مارکز هویتشان را از خانواده و محل زندگی او گرفته‌اند.
ما در این مستند با زوایای مختلفی از زندگی‌اش مواجه می‌شویم در سالیانی که آمریکای جنوبی و کشورهای کوبا، کلمبیا و شیلی و… درگیر انقلاب‌های مارکسیستی بود. مارکز که در دوران حیاتش بارها سر از روزنامه و روزنامه‌نگاری درآورد، تجربه‌های زیستی فراوانی را از سر گذرانده و توانسته به خوبی آنها را در رمان‌هایش منعکس کند.
این نکته کلیدی زندگی گابو و هسته اصلی مستند وبستر است، تجربه و لمس اتفاقات گوناگون، مکان‌های مختلف و سختی‌های زندگی نویسنده و قلمش را می‌تراشد. گابو اگر فارغ از اتفاقات اطرافش گوشه‌ای را برای زندگی انتخاب می‌کرد و مثل باقی خانواده‌اش از روستای محل زندگی‌اش کوچ نمی‌کرد، شاید ما هیچ‌وقت شاهد تولد نویسنده‌ای بزرگ نبودیم؛ نویسنده‌ای که از دوران کودکی و به خاطر فضایی که در ان متولد شده و مرگ پدربزرگش همیشه از مرگ می‌هراسد.
وی می‌نویسد تا زنده بماند. مستند گابو با همین جمله تمام می‌شود، وقتی گزارشگری از او در مورد مرگ می‌پرسد و نظرش، و مارکز مرگ را تله‌ای می‌بیند که که باید از آن گریخت. وقتی گزارشگر از او در مورد راه‌حل خودش می‌پرسد، مارکز می‌گوید نوشتن!
در طول مستند بارها شاهد آن بودیم که مارکز زندگی و خانواده را فدای نوشتن کرده است. در روزهایی که وضع مالی‌اش تعریفی نداشت، دست از نوشتن برنداشته و به رویای کودکی‌اش وفادار مانده است، یعنی گرفتن جایزه نوبل.
زوایای گوناگون روحیه مارکز در این مستند شناخته می‌شود، از مبارزات سیاسی او، راه انداختن روزنامه‌ها و مجلات کمونیستی، جدا افتادن از دوستان و رفاقت با فیدل کاسترو رهبر انقلاب کوبا.
یکی از دغدغه‌های علاقه‌مندان مارکز رفاقت عجیب او با کاسترو است؛ کاسترویی که در ذهن بسیاری از علاقه‌مندان ادبیات در کنار آن که به عنوان رهبری پرقدرت و چریکی جذاب نقش بسته است، صفت دیکتاتور را هم به دوش می‌کشد. حالا گمان کنید نویسنده محبوب شما درست در زمانی که بسیاری از منتقدان حکومت کوبا از جمله نویسندگان و روزنامه‌نگاران این کشور در زندان و تبعید هستند و بسیاری از نویسندگان مشهور آن زمان مانند یوسا در مقابل فیدل ایستاده‌اند، با او رفاقت تنگاتنگ دارد و دائم در حال مسافرت به آن کشور است.وبستر سعی دارد در مستند خود به این سوال جواب دهد. او با صحبت با نزدیکان مارکز و نقل‌قول‌های فراوان می‌خواهد نشان دهد دوستی او با فیدل اولا بدون در نظر گرفتن اتفاقت پیرامون کوباست و آن را باید رفاقتی صرف دید و در مرحله بعدی این دوستی می‌توانسته کمکی به زندانیان و تبعیدی‌های کوبا باشد؛ جوابی که آن‌طور که باید و شاید ذهن بیننده را آرام نمی‌کند و هنوز در دوراهی و شک باقی‌اش می‌گذارد.
وبستر در این مستند با اصولی کلیشه‌ای از مستندسازی پیش رفته است، دنیال کردن رد زندگی گابو، سفر به شهرهایی که او در آنجا اقامت کرده و صحبت با دوستانش. گاهی پخش فیلم‌های مصاحبه‌های او و نشان دادن تصویرش و آلبوم‌های عکس خانوادگی.
با توجه به مستند‌های روز اول سینماحقیقت و عکس‌العمل تماشاگران، مستند گابو را باید ساخته‌ای نسبتا خوب ارزیابی کرد و نمره قبولی به آن داد. هرچند مستند وبستر نتوانسته خطی واحد را دنبال کند و به دلیل گستردگی زوایایی که از زندگی گابو نشان داده، سوالات بسیاری را در ذهن مخاطبان بی‌جواب می‌گذارد؛ سوالاتی که شاید با خواندن خط به خط رمان‌های او جوابش را به دست بیاوریم.
@mohamad.taj70