هاب ترکی گاز

انرژی‌پرس- توافق اخیر ترکمنستان و ترکیه برای آغاز صادرات گاز از ۲۵مارس امسال، می‌تواند نقش ایران به‌دلیل زیرساخت‌های موجود در ترانزیت آن را پررنگ و نتیجه برد- برد را به همه کشورها در پی داشته باشد.
انتظار می‌رود که گاز ترکمنستان در کمتر از 2۰ روز به ترکیه برسد، بیشتر نیازهای آنکارا را تامین و نقشی مهمی در تبدیل این کشور به یک مرکز منطقه‌ای تجارت انرژی ایفا کند. آلپ‌ارسلان بایراکتار، وزیر انرژی و منابع طبیعی ترکیه، اعلام کرد که قرارداد بین شرکت‌های نفت و گاز ترکیه (بوتاش) و ترکمن‌گاز امضا شده است. طبق این قرارداد، گاز ترکمنستان از اول مارس۲۰۲۵ به ترکیه منتقل خواهد شد.
این توافق پس از دیدار رجب طیب اردوغان، رییس‌جمهور ترکیه و قربانقلی بردی‌محمداف، رهبر ملی ترکمنستان، در حاشیه سومین مجمع دیپلماسی آنتالیا حاصل شد. در این دیدار، دو سند همکاری در زمینه‌های نفت، گاز و خطوط هوایی به امضا رسید. پس از این تحولات، اقدامات فشرده‌ای برای آماده‌سازی زیرساخت‌های فنی و قانونی لازم برای آغاز جریان گاز از ترکمنستان به ترکیه انجام شد.
حرکت در مسیر ‌هاب گازی
ترکمنستان معامله با ترکیه را بخشی از خود تلاش‌هایی می‌داند که اخیرا برای تنوع بخشیدن به مسیرهای صادرات گاز انجام داده است. این کشور همچنان به درآمدهای حاصل از فروش گاز وابسته است. در سال۲۰۲۳، تولید گاز آن به 6/‏‏80‌میلیارد مترمکعب رسید. بیش از ۴۰‌میلیارد مترمکعب از جمله حدود۳۲ تا ۳۳‌میلیارد مترمکعب به چین صادر شد. ازآنجایی‌که روسیه اخیرا یک بازار کلیدی اروپایی گاز خود را از دست داده و فعالانه به‌دنبال بازارهای جدید است، واردات گاز از ترکمنستان را متوقف کرد.
مشخص نیست که آیا ترکمنستان به همکاری خود با ازبکستان برای صادرات سالانه ۲‌میلیارد مترمکعب گاز، ادامه خواهد داد یا خیر. با توجه به حرکت‌ها و برنامه‌هایی که رقیبش روسیه در بازار منطقه‌ای گاز انجام می‌دهد، تامین بازارها و شرکای جدید برای ترکمنستان ضروری است. در نتیجه حمله به اوکراین و درگیری‌های گازی با اروپا، روسیه به کشورهایی که بازارهای اصلی ترکمنستان هستند، به‌ویژه چین، گاز بیشتری صادر می‌کند. روسیه فروش گاز به ازبکستان را نیز آغاز و قصد دارد به‌تدریج حجم فروش خود را افزایش دهد که عملا عشق‌آباد را برای توسعه صادرات خود به این مقصد غیرممکن می‌کند. همکاری با ترکیه می‌تواند تا حدی از دست دادن بازارها را کاهش دهد و در مقیاسی وسیع‌تر، می‌تواند موقعیت ترکمنستان را در برابر تحرکات روسیه در منطقه پس از شوروی تقویت کند.
در واقع، قرارداد بین ترکیه و ترکمنستان سیگنال دیگری از عشق‌آباد است مبنی‌بر اینکه تمایل دارد به مقاصد غربی، به‌ویژه به ترکیه و احتمالا در آینده نیز به اتحادیه اروپا گاز صادر کند. همکاری سازنده گاز ترکمنستان با آنکارا و برنامه‌های در حال توسعه عرضه گاز و مسیرهای تحویل آن می‌تواند به اهداف صادراتی این کشور در تماس با مشتریان اروپایی و بروکسل اعتبار بخشد. در این راستا، ترکمنستان از سال۲۰۲۳ تلاش‌هایی را برای متقاعد کردن اتحادیه اروپا جهت احیای ایده خط لوله ترانس خزر (TCP) انجام داده است. با این حال، از آنجایی که وضعیت بازارهای گاز اروپا و جهان تقریبا تثبیت شد، بروکسل علاقه‌ای به فعال‌سازی مجدد پروژه پرهزینه ترانس خزر ندارد.
جدای از اختلاف‌نظر بر سر شرایط تجاری برای ادامه صادرات گاز ترکمنستان به بازار آذربایجان، چالش کنونی دیگر ناشی از درک آذربایجان از ترکمنستان به‌عنوان یک رقیب بالقوه در اروپاست. همچنین باکو احتمالا تمایلی به پذیرش ریسک سیاسی مربوط به حمایت از جاه‌طلبی‌های ترکمنستان برای صادرات گاز به غرب نداشته باشد تا خود را در معرض اقدامات تلافی‌جویانه روسیه قرار دهد. با این حال، اگر آذربایجان و ترکمنستان شرایط قابل‌قبولی را برای همکاری متقابل گازی خود در نظر بگیرند، این امر می‌تواند به‌نفع هر دو کشور باشد. آذربایجان می‌تواند از گاز ترکمنستان برای تکمیل منابع خود استفاده و تقاضای داخلی را برآورده و تعهدات صادراتی خود از جمله تعهدات به اتحادیه اروپا را برآورده کند زیرا متعهد شده تا سال۲۰۲۷ صادرات خود را به ۲۰‌میلیارد مترمکعب افزایش دهد. در صورت موفقیت‌آمیز بودن همکاری با ترکمنستان، ترکیه نیز می‌تواند به بهبود روابط آذربایجان و ترکمنستان علاقه‌مند شود.
نقش احتمالی ایران
در حال حاضر، صادرات از طریق ایران مناسب‌ترین گزینه برای انتقال گاز ترکمنستان به ترکیه به‌نظر می‌رسد. ترکمنستان می‌تواند حجم مشخصی گاز را به بازار ایران تحت قرارداد سوآپ (اتصال موجود با ظرفیت مجموع سالانه حدود ۲۰‌میلیارد مترمکعب) عرضه کند و ایران نیز معادل آن را از طریق اتصال به ترکیه به‌سمت غرب ارسال خواهد کرد. ظرفیت این مسیر سالانه حدود ۱۴‌میلیارد مترمکعب است، در‌حالی‌که حداکثر میزان صادرات گاز ایران به ترکیه حدود 6/‏‏9‌میلیارد مترمکعب است.
علاوه‌بر این، آنکارا و تهران بنا به گزارش‌ها در حال برنامه‌ریزی برای ساخت یک خط لوله جدید گاز برون‌مرزی هستند که می‌تواند فرصت‌هایی را برای افزایش بالقوه صادرات گاز ترکمنستان در آینده ایجاد کند. باید توجه داشت که عشق‌آباد و تهران سابقه همکاری دوجانبه گازی دارند؛ به‌طوری‌که یک دهه پیش، ایران گاز ترکمنستان را وارد می‌کرد و در سال‌های اخیر، ترانزیت از ترکمنستان به آذربایجان را از طریق معاملات سوآپ تسهیل کرده است. بنابراین زیرساخت‌ها و سابقه همکاری ایران با هر دو طرف ترکیه و ترکمنستان می‌تواند ضامن موفقیت این قرارداد باشد.
در مجموع، واردات گاز ترکمنستان از هدف ترکیه برای تبدیل‌شدن به یک ‌هاب انرژی با تقویت همکاری‌های منطقه‌ای و ارزیابی پتانسیل صادرات گاز به اروپا از طریق خاک این کشور به‌نفع آنکارا حمایت می‌کند. ترکیه که تقریبا تمام گاز طبیعی مصرفی خود را وارد می‌کند و یکی از بزرگ‌ترین بازارهای گاز اروپاست، به‌دنبال تنوع بخشیدن به منابع گاز خود و تبدیل‌شدن به یک مرکز تجاری است.
هرچند ترکمنستان شدیدا به چین به‌عنوان تنها بازار صادرات گاز خود وابسته بوده و پروژه خط لوله گاز افغانستان-پاکستان-هند هنوز محقق نشده است و نیاز به یافتن بازارهای جدید برای گاز ترکمنستان را بیش از پیش ضروری می‌کند اما بدون تردید ایران با توجه به زیرساخت‌ها و تجربه همکاری سوآپ با ترکمنستان، می‌تواند بهترین گزینه در این زمینه باشد که نتیجه برد- برد برای همه طرف‌ها را درپی دارد.