هوش مصنوعی؛ ابزاری برای توسعه بخش بازرگانی

میثم بشیری، محمد رضایی‌پور*
هوش‌مصنوعی به سرعت در حال تبدیل شدن به یکی از ابزارهای مهم در بهبود مدیریت و توسعه بخش بازرگانی است. بازرگانی به‌عنوان یکی از حوزه‌های کلیدی در اقتصاد جهانی به‌شدت تحت‌تاثیر این فناوری قرار گرفته و کشورهای پیشرو در جهان از هوش‌مصنوعی برای بهبود فرآیندهای مدیریتی، کاهش هزینه‌ها و افزایش بازدهی استفاده می‌کنند(جها و کومار 2022). فناوری‌های مبتنی‌بر هوش‌مصنوعی با ارائه راه‌حل‌های پیشرفته در زمینه تحلیل داده، شخصی‌سازی تجربه مشتری و بهبود کارایی زنجیره تامین، توانسته‌اند انقلابی در بخش بازرگانی ایجاد کنند. در کشورهای پیشرو، هوش‌مصنوعی به‌عنوان یک ابزار استراتژیک مورد توجه قرار گرفته و این کشورها با سرمایه‌گذاری‌های کلان و برنامه‌های حمایتی، نقش مهمی در توسعه آن ایفا کرده‌اند. با گسترش فناوری‌های نوین و رقابت جهانی، استفاده از هوش‌مصنوعی به‌عنوان ابزاری استراتژیک در بازرگانی و تجارت بین‌المللی ضروری به‌نظر می‌رسد. در این پژوهش، کاربردهای مختلف هوش‌مصنوعی در بازرگانی، میزان سرمایه‌گذاری کشورهای توسعه‌یافته در این حوزه و راهبردهای جهانی برای توسعه کاربرد آن بررسی می‌شود و در نهایت توصیه‌هایی برای ایران ارائه خواهد شد.
موارد کاربرد هوش‌مصنوعی در بخش بازرگانی کشورهای پیشرو
کشورهای پیشرفته‌ای مانند ایالات‌متحده، چین و آلمان از هوش‌مصنوعی در بخش‌های مختلف بازرگانی بهره‌برداری می‌کنند. این کشورها از ابزارهای هوش‌مصنوعی برای تحلیل داده‌های بازار، بهینه‌سازی زنجیره تامین و پیش‌بینی نیازهای مشتری استفاده می‌کنند(لی 2021). به‌عنوان مثال، در آمریکا، شرکت‌هایی مانند آمازون و والمارت از الگوریتم‌های یادگیری ماشین برای مدیریت انبارها و بهینه‌سازی زنجیره تامین استفاده می‌کنند که باعث بهبود کیفیت خدمات و کاهش هزینه‌ها شده است (براون 2020). همچنین در چین، علی‌بابا از هوش‌مصنوعی برای تحلیل رفتار مصرف‌کنندگان و ارائه پیشنهادات شخصی‌سازی شده بهره می‌برد
(لی و ژانگ 2020)(. (Li & Zhang, 2020 برخی از مهم‌ترین موارد کاربرد هوش‌مصنوعی در کشورهای پیشرو از جمله ایالات‌متحده چین و کشورهای اروپایی برای بهبود فرآیندهای بازرگانی و افزایش بهره‌وری عبارتند از:
تحلیل داده‌ها و پیش‌بینی تقاضا
یکی از کاربردهای اصلی هوش‌مصنوعی در بازرگانی، تحلیل داده‌ها و پیش‌بینی تقاضای بازار است. شرکت‌های بزرگ از فناوری‌های AI برای تجزیه و تحلیل داده‌های مشتریان، پیش‌بینی رفتار خرید و شناسایی روندهای بازار استفاده می‌کنند. این امر باعث شده تا شرکت‌ها بتوانند استراتژی‌های بازاریابی بهینه‌تری اتخاذ کنند و به‌طور مؤثری به نیازهای مشتریان پاسخ دهند(مکنزی 2022).
شخصی‌سازی تجربه مشتری
بسیاری از شرکت‌ها از هوش‌مصنوعی برای شخصی‌سازی پیشنهادات به مشتریان استفاده می‌کنند. به‌عنوان مثال، آمازون با استفاده از الگوریتم‌های یادگیری ماشین، محصولات و پیشنهادات خرید را براساس سابقه خرید و ترجیحات مشتریان پیشنهاد می‌دهد. این فناوری‌ها باعث افزایش نرخ تبدیل و رضایت مشتری شده‌اند (دیلویت 2022).
بهینه‌سازی زنجیره تامین و لجستیک
هوش‌مصنوعی در مدیریت زنجیره تامین و لجستیک نیز کاربرد گسترده‌ای دارد. از هوش‌مصنوعی برای بهینه‌سازی مسیرهای حمل‌ونقل، کاهش هزینه‌های انبارداری و پیش‌بینی تاخیرها استفاده می‌شود. در چین، JD.com و Alibaba از ربات‌ها و هوش‌مصنوعی برای خودکارسازی فرآیندهای انبارداری و تحویل کالا استفاده می‌کنند که منجر به کاهش هزینه‌ها و بهبود سرعت خدمات شده است (گزارش توسعه هوش‌مصنوعی چین 2022).
خدمات مشتری هوشمند
بسیاری از شرکت‌ها برای ارائه خدمات بهتر به مشتریان از چت‌بات‌ها و دستیارهای هوشمند استفاده می‌کنند. این ابزارها با بهره‌گیری از پردازش زبان طبیعی(NLP) قادر به پاسخگویی سریع به سوالات مشتریان و ارائه راه‌حل‌های فوری هستند. خدمات مشتری هوشمند باعث کاهش هزینه‌ها و افزایش کارایی پشتیبانی مشتری شده است (پی.دبلیو.سی 2022).
سرمایه‌گذاری کشورهای پیشرو
در هوش‌مصنوعی بخش بازرگانی
سرمایه‌گذاری‌های جهانی در هوش‌مصنوعی در بخش بازرگانی طی سال‌های اخیر به‌طور چشمگیری افزایش یافته است. سرمایه‌گذاری‌های عظیم کشورهای پیشرو در بخش هوش‌مصنوعی، نشان‌دهنده اهمیت استراتژیک این فناوری در بازرگانی جهانی است. طبق گزارش موسسه مکنزی، چین تا سال ۲۰۲۵ بیش از ۱۵۰‌میلیارد دلار در زمینه هوش‌مصنوعی سرمایه‌گذاری خواهد کرد که بخشی از آن به توسعه سیستم‌های بازرگانی هوشمند اختصاص دارد(مکنزی 2023). ایالات‌متحده نیز تا سال ۲۰۲۳ بالغ بر ۱۰۰‌میلیارد دلار در این زمینه سرمایه‌گذاری کرده است که بخش عمده‌ای از آن به کاربردهای بازرگانی از جمله بازاریابی دیجیتال و مدیریت زنجیره تامین، تخصیص یافته است(جها و کومار 2022). اهم سرمایه‌گذاری کشورهای پیشرو در هوش‌مصنوعی بخش بازرگانی به این قرار است:
ایالات‌متحده: این کشور با سرمایه‌گذاری بیش از 60‌میلیارد دلار در سال 2022 در حوزه هوش‌مصنوعی، به‌خصوص در بخش‌های خرده‌فروشی و خدمات مالی پیشرو بوده است(پی.دبلیو.سی 2022).
چین: چین نیز با راه‌اندازی برنامه‌های کلان ملی، بیش از 40‌میلیارد دلار در سال 2022 به توسعه هوش‌مصنوعی اختصاص داده است. این کشور با حمایت دولت و تمرکز بر هوش‌مصنوعی در بخش بازرگانی در تلاش است تا سال 2030 به رهبر جهانی در این حوزه تبدیل شود(گزارش توسعه هوش‌مصنوعی چین 2022).
اتحادیه اروپا: کشورهای اروپایی نیز برنامه‌های حمایتی و بودجه‌های تحقیقاتی قابل‌توجهی را برای توسعه هوش‌مصنوعی در بخش بازرگانی اختصاص داده‌اند. به‌عنوان مثال، اتحادیه اروپا تا سال 2030 برنامه‌ای برای سرمایه‌گذاری 20‌میلیارد یورو در سال برای هوش‌مصنوعی تنظیم کرده است(اتحادیه اروپا 2022).
راهبردهای جهانی برای توسعه کاربرد هوش‌مصنوعی در بخش بازرگانی
بسیاری از کشورها به‏‌منظور ارتقای کاربردهای هوش‌مصنوعی در بخش بازرگانی، راهبردهای ملی و بین‌المللی تدوین کرده‌اند. یکی از این راهبردها، همکاری بین‌المللی در زمینه تنظیم استانداردهای هوش‌مصنوعی است تا از تبادل داده‌ها و دسترسی به فناوری‌های نوین پشتیبانی شود(لی 2021). همچنین، حمایت‌های دولتی از استارتاپ‌های مرتبط با هوش‌مصنوعی و تخصیص بودجه‌های پژوهشی برای بهبود سیستم‌های تجاری مبتنی‌بر هوش‌مصنوعی از دیگر راهبردهای کلیدی به‌شمار می‌آید(براون 2020). کشورهای توسعه‌یافته، راهبردهای متنوعی را برای توسعه کاربرد هوش‌مصنوعی در بخش بازرگانی به کار گرفته‌اند. اهم این موارد به این قرار است:
تشویق نوآوری و حمایت از استارتاپ‌های
هوش‌مصنوعی: ایجاد بستر حمایتی برای استارتاپ‌های فعال در حوزه هوش‌مصنوعی یکی از راهبردهای مهم کشورهای پیشرو است. دولت‌ها با ارائه تسهیلات مالی، حمایت‌های قانونی و ایجاد مراکز نوآوری، فضا را برای رشد کسب‌وکارهای جدید در این حوزه فراهم کرده‌اند(دیلویت 2022).
توسعه چارچوب‌های اخلاقی و قانونی: با توجه به اهمیت امنیت داده‌ها و حفظ حریم خصوصی، کشورهای پیشرو قوانین مشخصی برای استفاده از هوش‌مصنوعی در بازرگانی تصویب کرده‌اند. اتحادیه اروپا با ایجاد چارچوب‌های قانونی مانند GDPR، حریم خصوصی کاربران را تضمین کرده و مانع سوءاستفاده از داده‌های شخصی شده است(اتحادیه اروپا 2022).
آموزش نیروی کار و آماده‌سازی جامعه برای پذیرش هوش‌مصنوعی: بسیاری از کشورها برنامه‌های آموزشی جامعی برای آماده‌سازی نیروی کار جهت استفاده از هوش‌مصنوعی در حوزه بازرگانی تدوین کرده‌اند. این برنامه‌ها شامل آموزش مهارت‌های دیجیتال، توسعه دانش مرتبط با هوش‌مصنوعی و آماده‌سازی جامعه برای پذیرش فناوری‌های نوین هستند(مکنزی 2022).
توصیه‌هایی برای ایران
هوش‌مصنوعی به‌‏عنوان یک فناوری تحولگرا، ظرفیت‌های بسیاری برای بهبود مدیریت و توسعه بخش بازرگانی دارد. کشورهای پیشرو با سرمایه‌گذاری و توسعه زیرساخت‌های هوش‌مصنوعی توانسته‌اند به بهره‌وری بالاتر و رقابت‌پذیری بیشتری دست‌یابند. ایران نیز با الگوبرداری از راهبردهای جهانی و اتخاذ سیاست‌های مناسب می‌تواند از این فناوری به نفع توسعه بخش بازرگانی استفاده کند و با اتخاذ سیاست‌های مناسب، زمینه‌ساز رشد پایدار در این حوزه شود. توصیه‌های ذیل می‌توانند در این راستا مفید باشند:
ایجاد زیرساخت‌های مناسب داده و فناوری:برای پیاده‌سازی هوش‌مصنوعی در بخش بازرگانی، ایران نیازمند زیرساخت‌های قدرتمند داده و سیستم‌های محاسباتی است. توسعه مراکز داده و زیرساخت‌های پردازشی، نخستین گام برای استفاده از هوش‌مصنوعی در مدیریت بازرگانی است.
توسعه قوانین و مقررات مرتبط با حریم خصوصی و امنیت داده‌ها: با الگوبرداری از چارچوب‌های قانونی کشورهای پیشرو نظیر اتحادیه اروپا، می‌توان در ایران قوانین مناسبی برای حفظ حریم خصوصی کاربران و امنیت داده‌ها تدوین کرد تا اعتماد عمومی به فناوری‌های هوش‌مصنوعی افزایش یابد.
حمایت از استارتاپ‌های فناوری و نوآور: دولت می‌تواند با ارائه تسهیلات مالی، مشوق‌های مالیاتی و ایجاد مراکز نوآوری، فضا را برای رشد استارتاپ‌های فعال در حوزه هوش‌مصنوعی فراهم کند. این امر به توسعه راه‌حل‌های خلاقانه و بومی برای بهبود فرآیندهای بازرگانی کمک خواهد کرد.
آموزش نیروی کار و فرهنگ‌سازی در زمینه هوش‌مصنوعی: آموزش مهارت‌های مرتبط با هوش‌مصنوعی و آماده‌سازی نیروی کار برای پذیرش این فناوری‌ها یکی از نیازهای مهم ایران است. توسعه برنامه‌های آموزشی و فرهنگ‌سازی در این زمینه می‌تواند به بهبود بهره‌وری و استفاده مؤثر از هوش‌مصنوعی در بازرگانی کمک کند.
* اعضای هیات‌علمی موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی