وازکتومی چیست؟

دکتر شهریار کهن‌زاد- وازکتومی در مورد چه مردی انجام می‌شود؟
اگر مرد بالغی هستید که زندگی زناشویی تثبیت شده و با قوامی را می‌گذرانید و به خصوص به تعداد کافی فرزند دارید، انجام وازکتومی به شما پیشنهاد می‌شود. بهتر است قبل از هر اقدامی موضوع را با همسر خود در میان بگذارید و نقطه‌نظرهای وی را نیز جویا شوید.
اگر در اطرافیان خود مورد مشابهی را سراغ دارید، بهتر است با وی به عنوان فردی که تجربه کافی دارد، مشورت کنید.
در صورتی که درخصوص وازکتومی در ذهن شما همچنان نقاط تاریک و ابهاماتی وجود دارد، بهتر است به پزشک مراجعه کنید و نقطه‌نظرهای تخصصی وی را جویا شوید.
نقش وسایل ارتباط جمعی در آگاهی مردم غیرقابل انکار و بسیار حیاتی است. رادیو، تلویزیون و روزنامه‌های کثیرالانتشار مسوول آگاهی دادن به مردم و طرح اهمیت «تنظیم خانواده» و جایگاه وازکتومی در چنین تنظیمی هستند متاسفانه در حال حاضر نقش این وسایل بسیار حاشیه‌ای و کمرنگ است و به موارد هرازگاهی محدود می‌شود با این همه در حال حاضر مقالات و اعلامیه‌هایی وجود دارند که قابل مراجعه هستند.
برای وازکتومی باید به چه کسی مراجعه کرد؟
اورلژیست‌ها، یعنی پزشکانی که متخصص در جراحی کلیه و مجاری ادرار هستند، درگیر‌ترین اطبا برای انجام وازکتومی محسوب می‌شوند.
در برنامه‌هایی که به خصوص از سوی سازمان بهداشت جهانی برای «اجرای فراگیر وازکتومی» ارایه شده است، انجام این عمل محدود به اورلژیست‌ها نیست و تقریبا هر پزشکی که تجربه کافی دارد می‌تواند به آن مبادرت ورزد.
در خانه‌های بهداشت روستایی نیز از افرادی که الزاما پزشک نیستند می‌توان استفاده کرد. آموزش درست و اصولی این افراد از وظایف دستگاه‌های بهداشتی کشور محسوب می‌شود.
آمادگی‌های قبل از وازکتومی
بررسی شرایط روحی مردی که درصدد انجام وازکتومی است از وظایف پزشک محسوب می‌شود. بسیاری از مردان با باوری غلط، وازکتومی را فی‌المثل راه علاج «ناتوانی جنسی» می‌دانند و به انجام آن رغبت نشان می‌دهند پرپیداست که انجام وزاکتومی در چنین مردی عواقب ناگوار و ناخوشایندی به‌بار خواهد آورد.
بیماری را که طالب انجام وازکتومی است باید مورد معاینه دقیق قرار داد و به خصوص به وجود موارد زیر توجه کرد:
۱- داروهای مصرفی
۲- بیماری‌های زمینه‌ای
۳- جراحی‌های قبلی
۴- امراض خون‌ریزان
۵- حساسیت به مواد بی‌حسی
۶- فشارخون
۷- بیماری‌های قلبی و عروقی
۸- عفونت کلیه و مثانه
۹- بیماری قند
۱۰- ترمبوز عروق
۱۱- کم‌خونی
۱۲- نارسایی کبد
باید توجه داشت که هر چند در نظر گرفتن موارد مزبور بعضا حیاتی است، ولی هیچ یک مانع انجام وازکتومی نیستند.
موارد بازدارنده وازکتومی
تحت شرایط زیر انجام وازکتومی توصیه نمی‌شود:
۱- مردی که فرزند ندارد.
۲- عفونت محلی که باید عمل شود.
۳- هیدرسل بزرگ
۴- الفنیتاز
۵- ضایعات ناحیه عمل
۶- کم‌خونی شدید
۷- بیماری‌های خون‌ریزان درمان‌ناشدنی
عنایت داشته باشید که در صورت درمان هر یک از حالات مزبور، انجام وازکتومی بلامانع خواهد شد. در صورتی که بیمار برای انجام سرپایی وازکتومی مناسب نباشد، بهتر است عمل در مراکز مجهزتری انجام شود.
آزمایش‌های مورد نیاز
برای انجام وازکتومی آزمایش ویژه‌ای لازم نیست مگر آنکه جراح صلاح بداند. آزمایش‌هایی که معمولا انجام می‌شوند به قرار زیر هستند:
۱- هموگلوبین و هماتوکریت
(Hemoglobin Hematocrit)
۲- تجزیه ادرار از نظر وجود پروتئین، خون یا قند
۳- زمان خونریزی و زمان تشکیل لخته.
مردی که طالب انجام وازکتومی است باید از موارد زیر آگاه باشد:
۱- لزوم مراجعه بعد از عمل به منظور کشیدن بخیه‌ها (مگر آنکه از بخیه‌های قابل جذب استفاده شده باشد.)
۲- عدم مقاربت بدون جلوگیری تا زمانی که فقدان اسپرم در مایع منی ثابت شود.
۳- آزمایش منی بعد از ۱۵ بار انزال یا ۱۲ هفته.
بعد از عمل وازکتومی بیمار تنها باید روز عمل را در منزل استراحت داشته باشد. انجام کارهای سنگین بدنی تا ۴۸ ساعت ممنوع است.
در صورتی که بعد از عمل از پوشش‌های مخصوص موسوم به «سرجی فیکس» (surgifix) استفاده شود، شیوع عوارض مترقب بسیار کاهش پیدا خواهد کرد.
تراشیدن موهای ناحیه عمل چه توسط خود بیمار و چه به وسیله پزشک، باید با دقت انجام شود تا سبب جراحت پوست نشود در غیر این صورت احتمال عفونت قوت می‌گیرد.
رعایت شرایط و موازین «سترون‌سازی» (sterility) نیز از الزامات وازکتومی است.
مقدمات انجام وازکتومی
اینکه وازکتومی چگونه انجام می‌شود در حوصله بحث فعلی نیست، آنچه ذکر می‌شود تنها به منظور آشنایی بیمار به سادگی عمل و بی‌دردسر بودن انجام آن است.
برای انجام وازکتومی شرایط زیر را باید مهیا کرد:
۱- فضا و مکان مناسب برای انجام عمل
۲- رعایت موازین سترون‌سازی
۳- تجویز داروهای قبل از عمل
فضا و مکان مناسب برای انجام عمل
برای انجام وازکتومی به دلیل سادگی و سهولت کار به اتاق عمل مجهز نیازی نیست اما شرایط را باید مهیا کرد.
سترون‌سازی
جراح باید دست‌های خود را قبل از عمل با محلول بتادین به‌طور کامل شست‌وشو دهد. استفاده از نقاب، کلاه یا لباس مخصوص جراحی تنها توسط بعضی از جراحان توصیه می‌شود. در بسیاری از مراکز برای انجام وازکتومی استفاده از دستکش سترون مخصوص جراحی به تنهایی کفایت می‌کند.
همان‌طور که قبلا اشاره شد، ناحیه عمل باید کاملا تراشیده و به خوبی با محلول بتادین شست‌وشو شود.
ناحیه اطراف عمل را باید با پارچه‌های سترون به‌طور کامل پوشانید، طوری که تنها محل عمل باز ماند.
داروهای قبل از عمل
استفاده از «دیازپام» به میزان پنج میلی‌گرم خوراکی ۳۰ دقیقه قبل از عمل سبب آرامش و قرار بیمار خواهد شد. در بعضی از مراکز تجویز حین عمل آنتی‌بیوتیک توصیه شده است.
نحوه انجام وازکتومی
برای انجام وازکتومی بیهوشی لازم نیست تنها تزریق cc15 «محلول ۱% لیدوکایین بدون اپی‌نفرین» کفایت می‌کند. ناحیه تزریق باید شامل پوست و نسوج اطراف «واز» (vas) باشد.
زمانی که از بی‌حسی نسوج اطمینان حاصل شد، توسط چاقویی ظریف شکافی به اندازه یک سانتیمتر در ناحیه بالای کیسه بیضه داده می‌شود که تا روی «واز» ادامه می‌یابد.
در این مرحله به کمک وسایلی «واز» کاملا جدا می‌گردد و به اندازه یک سانتیمتر از آن به‌طور کامل برداشته می‌شود. دو انتهای بازِ «واز» با نخ محکمی از جنس ابریشم بسته می‌شوند.
بعضی از جراحان برای کسب اطمینان بیشتر دو انتهای باز «واز» را با «کوتر» (cautery) می‌سوزانند تا از عود جلوگیری کنند.
به علاوه می‌توان پوشش خارجی «واز» را روی ناحیه گره‌ زده شده کشانید و آن را خوب دوخت به این ترتیب احتمال عود به صفر نزدیک می‌شود.
در پایان عمل باید نسوج باز شده را با نخ قابل جذب دوخت. بعضی از جراحان استفاده از نخ‌های غیرقابل جذب را برای پوست توصیه می‌کنند (نایلون). در این حالت باید برای کشیدن نخ پنج یا شش روز بعد اقدام کرد.
پانسمان
پانسمان ساده ناحیه عمل کفایت می‌کند. توصیه می‌شود ناحیه عمل روزانه با «پماد بتادین» و یک «گاز استریل» سترون نگه داشته شود به این ترتیب می‌توان احتمال عفونت پوست را بسیار کاهش داد.
همان‌طور که گفته شد بهتر است بیمار از «سرجی فیکس» (surgifix) استفاده کند به این ترتیب احتمال بروز «هماتوم» بسیار کاهش می‌یابد.
در سال‌های اخیر منبعث از تجربیات وسیع چینی‌ها روشی موسوم به «وازکتومی بدون تیغ» معرفی شده است. در این روش همان‌طور که از نامش پیداست به کمک وسیله مخصوص بدون ایجاد شکاف، لایه‌های پوست و نسوج زیر آن از هم گسسته می‌شوند و «واز» در دسترس قرار می‌گیرد تا انجام عمل ممکن شود.
احتمال عفونت و تشکیل هماتوم در «روش بدون تیغ» وازکتومی بسیار کمتر از «شیوه رایج» آن است به همین دلیل این روش در سال‌های اخیر بسیار مورد توجه قرار گرفته است.
مراقبت‌های بعد از عمل
عوارض زودرس
در محلی که وازکتومی انجام می‌شود، باید وسایل مخصوصی موجود باشد این وسایل عبارتند از:
۱- وسایل بازکننده راه‌های تنفس
۲- محلول‌های تزریقی
۳- آنژیوکت (angiocath)
۴- داروهایی که در فوریت‌های ناشی از «حساسیت به داروهای بی‌حسی» کاربرد دارند.
آموزش‌های لازم بعد از عمل
بعد از انجام وازکتومی باید بیمار را از موارد زیر آگاه کرد:
۱- نحوه مراقبت از ناحیه عمل
۲- عوارض مترتب
۳- اقداماتی که در مواجهه با عوارض باید انجام داد.
۴- در فوریت‌ها به کجا باید مراجعه کرد؟
باید توجه داشت که کبودی و درد خفیف ناحیه عمل کاملا طبیعی است و اقدامی را نمی‌طلبد.
در صورت بروز هر یک از حالت زیر باید به پزشک مراجعه کرد:
۱- تب
۲- خونریزی یا چرک‌ریزی از ناحیه عمل
۳- درد و تورم شدید.
همان‌طور که گفته شد فعالیت‌های سنگین بدنی برای ۴۸ ساعت ممنوع است. بیمار بعد از دو تا سه روز می‌تواند با استفاده از وسایل جلوگیری نزدیکی داشته باشد.
بیمار بعد از تقریبا ۱۵ بار انزال یا ۱۲ هفته کاملا عقیم می‌شود و می‌تواند بدون جلوگیری نزدیکی داشته باشد. عاقلانه این است که قبل از مبادرت به مقاربت آزاد، با انجام آزمایش منی «فقدان اسپرم» ثابت شود.
داروها
تجویز داروهای ضددرد برای چند روز بعد از عمل مورد دارد. مصرف آنتی‌بیوتیک بیجاست مگر آنکه صدمه نسج زیاد باشد یا عارضه غیرمترقبه‌ای حادث شود.
نحوه پیگیری
پیگیری در شرایطی که عارضه‌ای ظاهر نشود، تنها به منظور کشیدن بخیه‌ها و به خصوص برای آزمایش منی انجام می‌شود.
آزمایش منی
همان‌طور که گفته شد بعد از ۱۵بار انزال یا گذشت ۱۲ هفته از بیمار به منظور مشاهده «آزوسپرمی» (azoospermia) نمونه منی گرفته می‌شود. در این آزمایش تنها معیار مورد توجه «وجود» یا «عدم وجود» اسپرم است.
بعضی از مراکز بسیار محتاط‌تر عمل می‌کنند یعنی برای «صدور اجازه نزدیکی‌‌های آزاد» حداقل دو آزمایش آزوسپرمی را لازم می‌دانند. در یک درصد موارد، وازکتومی نارسا می‌شود و بیمار همچنان بارور می‌ماند. این همه احتیاط معطوف به این واقعیت آماری است.
عوارض
عوارض وازکتومی بسیار محدود و قابل اغماض هستند با این وجود آنها را می‌توان به دو دسته: ۱) عوارض حین عمل و ۲) بعد از عمل تقسیم کرد.
عوارض حین عمل
این عوارض بسیار نادرند. گاهی اوقات فشارخون پایین می‌آید و سرگیجه بروز پیدا می‌کند تجویز داخل وریدی مایعات در جلوگیری از این عوارض بسیار مفید است.
حساسیت به لیدوکایین به صورت تشنج ظاهر می‌شود؛ به خصوص اگر بیش از حد معمول تزریق شود این عارضه به قدری نادر است که اصلا مورد توجه نیست.
عوارض بعد از عمل :
عفونت
شیوع عفونت تنها دو درصد است. عفونت‌ها معمولا سطحی و محدود به پوست هستند سه تا چهار روز بعد از وازکتومی ظاهر می‌شوند و در اکثر موارد خود به خود از بین می‌روند، گو اینکه در صورت بروز، تجویز آنتی‌بیوتیک مناسب جایز است.
هماتوم
شیوع هماتوم تنها یک درصد است. نسج کیسه بیضه بسیار قابل اتساع است و این خصیصه به سادگی سبب تجمع خون در ناحیه عمل و تشکیل هماتوم می‌شود. بسیاری از هماتوم‌ها به خصوص اگر وسیع نباشند خود به خود بهبود می‌یابند. در مواردی باید ناحیه عمل را باز کرد و خون جمع شده را خارج ساخت.
ادامه مطلب را هفته‌آینده بخوانید