واکنش قیمت ارز به تمدید مذاکرات هسته‌ای

آخرین ساعات روز یکشنبه است؛ هنوز خبرنگاران در پشت درهای بسته هتل کوبورگ منتظرند تا ببینند چه روی خواهد داد. اگر سناریویی شبیه ژنو روی بدهد احتمالا در ساعات پایانی دوشنبه یا ساعات بامدادی روز سه‌شنبه وزرای امورخارجه حاضر در اجلاس خبر از توافق بر سر تنظیم توافق نهایی و چارچوب زمانی و مهلت لازم برای تنظیم توافق نهایی خبر خواهند داد. این حالت یکی از گزینه‌هاست.

سوال اینجاست واکنش بازارهای مختلف از جمله بازار ارز به این رویداد چه خواهد بود؟
در حال حاضر قیمت دلار در بازار آزاد ایران در سه هزار و ۲۵۰ تومان نوسان می‌کند. قیمت هر دلار در بودجه امسال دو هزار و ۶۵۰ تومان در نظر گرفته شده است. این قیمت را می‌توان حد پایین نوسان احتمالی نرخ برابری ریال و دلار دانست. گرچه هفته گذشته نرخ برابری ارزهایی مانند یورو و پوند در برابر ریال تا یک‌هزار ریال (یکصد تومان) تغییر داشته‌اند اما نمی‌توان بازار را دستخوش تحول دانست. تغییر یکصد تومانی در پایه چهار هزار تومانی حدود ۵/۲ درصد است و تنها در صورت ادامه این روند است که می‌توان آن را ناشی از نوسانات معمول بازار ندانست. در صورت توافق در وین آیا دلار در تهران سقوط خواهد کرد؟ در بهترین حالت پاسخ به این سوال مبهم است.
از یکسو بازار ارز در ایران همیشه دستخوش تغییرات قیمت نفت و میزان دسترسی دولت به درآمدهای نفتی کشور بوده است. از سوی دیگر بازار غیررسمی ارز در ایران تحت تاثیر عواملی مانند تقاضا برای واردات کالاهای مصرفی و لوکس، سفرهای خارجی و خرده سرمایه‌گذاری‌های خارج از کانال رسمی انتقال ارز است. در صورت رسیدن به یک توافق، از هر نوعی، شرایط این توافق هم بر دسترسی ایران به درآمدهای نفتی‌اش موثر است و هم بر تحولات بازار غیررسمی ارز. در حالی که بخشی از این تاثیر ناشی از اثر مستقیمی است که افزایش جریان درآمدهای نفتی به داخل کشور و حساب‌های بانک مرکزی دارد بخشی از آن اثر رویدادهایی است که در سایر ابعاد اقتصاد روی می‌دهند. حتی آثار مستقیم توافق وین می‌تواند تاثیرات متناقضی بر بازار ارز داشته باشد.
باور همگان این است که افزایش دسترسی دولت به درآمدهای نفتی به معنای افزایش تزریق دلار به بازار خواهد بود و در نتیجه نرخ برابری دلار در برابر ریال کاهش پیدا خواهد کرد اما این همه ماجرا نیست. تزریق دلار به بازار برای ثابت نگه داشتن یا کاهش نرخ برابری صورت نخواهد گرفت. دولتی که با چالش ایجاد اشتغال برای هزاران هزار ایرانی مواجه است می‌داند درآمدهای نفتی باید به طرف سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های اقتصادی ایران هدایت شود. این در حالی است که تزریق دلار به بازار تنها می‌تواند به افزایش تقاضا برای واردات دامن زند. از سوی دیگر اگر تحریم‌ها کاهش پیدا کرده باشد تقاضا برای واردات کالا افزایش نسبی خواهد داشت. این تقاضا برای واردات می‌تواند باعث افزایش نرخ برابری دلار در برابر ریال گردد و چند ماه بعد از توافق وین قیمت دلار بیشتر از سه هزار و ۲۵۰ تومان هم شده باشد.
نکته جالب اینجاست که تمدید احتمالی در وین می‌تواند بر ابعاد مختلف اقتصاد تاثیرات متفاوتی داشته باشد. از یک‌سو واردات خودرو آسان‌تر خواهد بود ولی از سوی دیگر سرمایه‌گذاری در صنایع خودروسازی داخلی میسر خواهد بود. تقاضا برای ایرانگردی افزایش پیدا خواهد کرد و تعداد توریست‌های خارجی بیشتر خواهد شد ولی نیاز به ارتقای امنیت جاده‌ای و گسترش تاسیساتی مانند هتل‌ها و ترمینال‌های هوایی و زمینی مسافری به این معناست که هزینه‌های ضروری جدیدی در صنعت توریسم ایجاد خواهد شد. تغییرات نهایی بازار برآیند این تغییرات خواهد بود.
در حال حاضر تنها نکته‌ای که درباره تمدید می‌دانیم این است که دولت می‌تواند ماهانه ۷۰۰ میلیون دلار از درآمدهای نفتی بلوکه شده دریافت کند که دو برابر میزان گذشته است. این نکته شاید باعث شود قیمت دلار کمی کاهش پیدا کند ولی در حالی که بازارهای کشور از جزییات توافق مطلع می‌شوند فعالان اقتصادی می‌توانند برآیند تغییرات احتمالی و گزینه‌های در پیش‌رو را پیش‌بینی کنند. شاید برخی از سیاست‌گذاران مایل باشند در این تحولات بازار گروهی از خرده پس‌اندازکنندگان به دلار وسوسه بشوند که پس‌اندازهای خود را به ریال تبدیل کنند. ولی به‌نظر می‌رسد بعد از تحولات سال گذشته بازار ارز در پاسخ به توافق ژنو و تجربه سال‌ها تلاطم مشارکت‌کنندگان در بازار غیررسمی ارز درس خود را فرا گرفته باشند. آنها می‌دانند در شرایط فعلی اقتصادی کسری بودجه یک واقعیت و نیاز دولت به حفظ نرخ فعلی ارز یک ضرورت است. آنها همچنین می‌دانند برای رشد اقتصادی ایران به صادرات و برای اشتغالزایی به صادرات غیرنفتی احتیاج دارد. صادراتی که در گرانی دلار راحت‌تر انجام می‌شود و برای کارآفرین صادرکننده سودآورتر است.و شاید این خوش‌ترین خبر توافق احتمالی وین باشد: بازار ارز بعد از سه دهه تلاطم در حال غیرسیاسی شدن است و تصمیمات خریداران و فروشندگان نه براساس تخمین موقعیت بین‌المللی بلکه براساس دانش و تجربه گردآمده از تغییرات و رویدادهای اقتصادی در آن شکل می‌گیرد. هر توافقی در وین که ادامه مذاکرات را تضمین کند به این غیرسیاسی شدن کمک کرده است.
* استاد دانشگاه