وعده‌های بی‌ثمر

«جهان‌صنعت»- در حال حاضر حرکت خاصی از سوی دولت برای توسعه تجارت با کشورهای همسایه دیده نمی‌شود. آن هم در شرایطی که با توجه به تشدید تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران، توسعه تجارت با ۱۵ کشور همسایه در قالب استراتژی جدید وزارت صمت مطرح شده است. براساس آنچه وزیر صمت اعلام کرده، برای برقراری مبادلات تجاری مناسب با کشور‌های همسایه باید روی نیاز‌های کالایی آنها مطالعه دقیقی انجام داد و همه ظرفیت‌های تجاری را فعال کرد. اما آمارها حاکی از آن است که در حال حاضر سهم ایران از صادرات به کشورهای همسایه تنها دو درصد است. در حالی که کشور ما به دلیل مرزهای مشترک آبی و خاکی با ۱۵ کشور، دومین کشور جهان از نظر تعداد همسایه‌ها به حساب می‌آید اما با این حال از ظرفیت بازار بزرگ چند صد میلیون نفری که نزدیک ایران است، به خوبی بهره‌برداری نشده است. واقعیت این است که طی سال‌های اخیر تجارت ایران با کشورهای همسایه روند افزایشی داشته است اما با توجه به پتانسیل‌های قابل توجه ایران برای افزایش همکاری‌های اقتصادی، آنچه تاکنون رخ داده داده، نتوانسته رضایت تجار و کارشناسان را به دنبال داشته باشد. به خصوص اینکه در حال حاضر در شرایط تحریم قرار داریم و باید با برنامه‌ریزی دقیق‌تری نسبت به افزایش سهم خود در بازار‌های صادراتی اقدام کنیم.
بر همین اساس قائم‌مقام وزیر صنعت، معدن و تجارت در امور بازرگانی در نخستین نشست شورای هم‌اندیشی افزایش حمایت‌های صادراتی در شرایط تحریم با بیان اینکه امروز صادرات و تولید از نان شب واجب‌تر است، اظهار کرد: بالارفتن نرخ ارز از یک سو و همچنین شرایط به‌وجود آمده در صادرات نفت باعث شده تا موقعیت بسیار خوبی برای تولید و صادرات در کشور ایجاد شود چراکه افزایش نرخ ارز، واردات را از صرفه‌ انداخته و همچنین ممنوعیت‌های وارداتی فضا را برای حضور کالاهای تولید داخل در کشور مهیاتر کرده است.
به گفته حسین مدرس‌خیابانی، امروز اگر تولیدکننده‌ای به فکر صادرات نباشد، قطعا متضرر خواهد شد. وضعیت ارزی کشور باعث شده تا بخش عمده‌ای از کالاهای تولید داخل، دارای مزیت صادراتی باشند و از همین رو لازم است تا به‌جای آنکه برنامه‌ریزی‌ها برای صادرات تولید مازاد باشد، از همان ابتدا، تولید با هدف صادرات انجام شود.
مدرس‌خیابانی با بیان اینکه حجم صادرات ۴۴ میلیاردی سالانه، برای ایران قطعا کم است، گفت: ۱۵ کشور همسایه ما سالانه بیش از ۱۲۰۰ میلیارد دلار واردات دارند، ولی ما سهم بسیار کمی از صادرات کالا به این کشورها و تامین نیاز همسایگان خود داریم و این رقم قطعا باید افزایش یابد.
تنها راه عبور از تحریم
قائم‌مقام وزیر صنعت، معدن و تجارت در امور بازرگانی همچنین با تاکید بر لزوم تغییر کارکرد رایزنان بازرگانی و جهت سازمان توسعه تجارت گفت: تا امروز، بعضا تولیدکنندگان و تجار به‌دنبال رایزنان می‌افتادند، ولی باید این وضعیت تغییر کند و رایزنان بازرگانی به‌دنبال تجار باشند و رایزنان بازرگانی از یک سو راه ورود محصولات ایرانی به کشورهای هدف را هموار و از سوی دیگر رفتار رقبای شرکت‌های ایرانی را در آن کشورها رصد کنند و گزارشات خود را به فعالان اقتصادی اعلام کنند.
وی با تاکید بر اینکه تمرکز بر تجارت با ۱۵ کشور همسایه یک اولویت است، افزود: با وجود این اولویت ما باید به تجارت با کشورهای دیگر به‌خصوص شرق آفریقا نیز توجه داشته باشیم. به گفته وی، تنها راه عبور از تحریم‌ها، افزایش تولید و صادرات است. مدرس‌خیابانی با تاکید بر لزوم فاصله گرفتن از موضوع خام‌فروشی و حرکت به سمت صادرات محصولاتی با ارزش افزوده گفت: این یک واقعیت است که صادرات مواد اولیه، به هیچ وجه افتخار نیست چراکه قرار بر این بود ما مواد اولیه را وارد کنیم و با ایجاد ارزش‌افزوده، محصولات نهایی را صادر کنیم از همین رو نباید اجازه دهیم که جهت این مسیر عوض شود.
شرایط دشوار
از سوی دیگر سرپرست سازمان توسعه تجارت معتقد است از آنجا که کشور در شرایط تحریمی به سر می‌برد و برای جابه‌جایی کالا با کشتی دشواری‌هایی وجود دارد، منطق حکم می‌کند که ما صادرات به کشورهای همسایه را با جدیت دنبال و برای آن برنامه‌ریزی کنیم. چرا که حرکت به این سمت آثار منفی تحریم را به حداقل می‌رساند. محمدرضا مودودی در این خصوص اخیرا اعلام کرد دولت قصد دارد در استراتژی جدید خود که دو سال زمان می‌برد، سهم دو درصدی ایران از بازار کشورهای همسایه را به چهار درصد برساند. بر این اساس تا دو سال آینده حجم صادرات ایران به ۱۵ کشور همسایه از ۲۴ میلیارد دلار باید به ۴۸ میلیارد دلار برسد. اما با وجود اینکه دولت بر افزایش مبادلات تجاری با ۱۵ کشور همسایه و همچنین افزایش همکاری با کشورهای هند و چین تاکید دارد، نتوانسته زیرساخت‌های لازم برای کمک به تجار را در این خصوص فراهم کند. تا جایی که در حال حاضر روابط تجاری با کشورهای هدف به دلیل سیاست‌های نامتناسب دولت با چالش‌هایی همراه است.
به گفته صادرکنندگان، سال گذشته با توجه به افزایش نرخ ارز باید رکورد صادراتی ایران به ثبت می‌رسید اما دولت با تهدید صادرکنندگان و ابلاغ بخشنامه‌های خلق‌الساعه و ناقص نظیر پیمان‌سپاری ارزی شرایطی را به وجود آورد که بیشتر صادرکنندگان عطای صادرات را به لقایش بخشیدند. به گفته تجار، حمایت از فعالان اقتصادی در قالب مشوق‌های صادراتی و کمک برای حضور در نمایشگاه‌های بین‌المللی نیز تنها وعده‌وعیدهایی است که در روز ملی صادرات مطرح می‌شود و در عمل شاهد سنگ‌اندازی دولت پیش‌پای صادرکنندگان هستیم. در همین خصوص رییس اتاق مشترک ایران و قطر با بیان اینکه تجارت با قطر بسیار سخت شده است، گفت: اقدام خاصی از سوی دولت برای توسعه تجارت دیده نمی‌شود. به گفته عدنان موسی‌پور، تا زمانی که برخی مشکلات تجارت بین‌المللی حل نشود، به نظر می‌رسد این وضعیت ادامه داشته باشد.
رییس اتاق مشترک ایران و قطر معتقد است شرایط تجارت با قطر روز‌به‌روز سخت‌تر می‌شود و تجار تمام توان و نیروی شخصی خود را برای ادامه تجارت با این کشور به کار گرفته‌اند در حالی که در این شرایط هیچ حمایتی هم از صادرکنندگان نمی‌شود. وی در پاسخ به سوالی مبنی بر اینکه آیا با توجه به تاکید دولت بر توسعه تجارت با ۱۵ کشور همسایه آیا حمایتی از سوی دولت برای توسعه تجارت با این کشور انجام می‌شود، اظهار کرد: اقدام خاصی از سوی دولت مشاهده نمی‌شود و تجارت به این کشور روند کاهشی دارد.
ایران و افغانستان لنگ نقل‌وانتقالات مالی
در حال حاضر علاوه بر اینکه دولت نتوانسته با مدیریت و برنامه‌ریزی درست، شرایط را برای تسهیل تجارت فراهم کند، تحریم‌های بین‌المللی نیز به شدت روابط تجاری ایران با برخی کشورها تحت‌تاثیر قرار داده است. اگرچه به نظر می‌رسد روابط تجاری ایران و کشورهای همسایه نباید خیلی تحت‌الشعاع تحریم‌های بین‌المللی قرار بگیرد بر همین اساس رییس اتاق مشترک ایران و افغانستان در گفت‌وگو با «جهان‌صنعت» نقل‌وانتقالات مالی را به عنوان چالش اصلی روابط تجاری ایران و افغانستان مطرح کرد و گفت: با توجه به برنامه جدید تجاری دولت برای توسعه همکاری‌های تجاری با کشور‌های همسایه، افغانستان در گروه کشور‌هایی قرار گرفته که باید صادرات به این کشور را افزایش دهیم اما برای دستیابی به این هدف باید برای نقل‌وانتقال پول فکری کرد.
حسین سلیمی با بیان اینکه با آغاز تحریم‌های آمریکا علیه ایران، افزایش صادرات به‌ویژه به کشورهای همسایه از برنامه‌های اصلی حوزه تجارت خارجی اعلام شده، گفت: بانک مرکزی به دنبال راهکاری برای حل مساله نقل‌وانتقال پول بین دو کشور است اما تا زمان مشخص شدن این موضوع باید روی حوزه‌هایی همچون سرمایه‌گذاری مشترک تمرکز کرد.
به گفته وی، افغانستان کالای مناسبی برای صادرات به ایران ندارد و بیشتر خریدار نفت و مواد سوختی ایران است. از این رو آنچه می‌تواند تجارت دوجانبه را افزایش دهد، از طریق سرمایه‌گذاری مشترک اتفاق خواهد افتاد. سلیمی معتقد است سرمایه‌گذاری‌های مشترک، برگزاری نمایشگاه‌های تخصصی و همچنین ایجاد بازار‌های مشترک می‌تواند توسعه همکاری‌های تجاری بین دو کشور را به دنبال داشته باشد اما با توجه به اینکه دولت تسهیلات لازم را به تجار نمی‌دهد، در این راستا به کندی پیش می‌رویم.
ایرادات ساختاری
رییس اتاق مشترک ایران و افغانستان با بیان اینکه ایرادات ساختاری باعث شده صادرات ایران به این کشور قابل توجه نباشد، گفت: با توجه به تاکید دولت بر افزایش صادرات به کشورهای همسایه باید برای حل این اشکالات ساختاری اقدام شود.
سلیمی همچنین با اشاره به اینکه در سال ۹۷، میزان صادرات ایران به افغانستان ۲ میلیارد و ۹۲۷ میلیون دلار بوده است، اظهار کرد: تجارت ۵ میلیارد دلاری به‌عنوان چشم‌انداز روابط اقتصادی دو طرف ترسیم شده اما برای محقق شدن این موضوع باید سرمایه‌گذاران دو کشور در طرح‌های مشترک همکاری وارد شوند.
وی معتقد است علاوه بر حل مشکلات تجاری از سوی دولت، باید فعالان اقتصادی نیز نگاه و فرهنگ غلط خود در رابطه با بازار افغانستان را اصلاح کنند. در حال حاضر کالاهای ایرانی پتانسیل خوبی برای صادرات به بازار افغانستان دارند، اما به دلیل برخی نگاه‌های غلط در میان فعالان اقتصادی ایرانی، تجار ترکیه برای صادرات کالا به افغانستان پیش‌قدم می‌شوند. در حالی که نباید از این فرصت طلایی غفلت کرد و بازار کشورهای همسایه را به دست رقبا سپرد.
حفظ بازارها به سختی
جالب اینجاست که علاوه بر وجود چالش‌های فراوان پیش‌پای صادرکنندگان، حتی اطلاعات دقیق تجاری از سوی رایزنان بازرگانی نیز به آنها داده نمی‌شود چرا که دولت حاضر نیست برای این موضوع هزینه زیادی پرداخت کند. بر این اساس در حال حاضر تعداد رایزنان بازرگانی ایران در عراق تنها دو نفر است اگرچه وعده داده شده است که به‌زودی سومین رایزن بازرگانی به منطقه سلیمانیه عراق اعزام می‌شود. این در حالی است که با توجه به جهت‌گیری دولت برای تمرکز بر کشورهای همسایه، تقویت رایزنان در کشورهای همسایه از اهمیت زیادی برخوردار است.
اگرچه حرکت دولت برای کمک به تجار در جهت افزایش صادرات غیرنفتی کند است اما باید این موضوع را هم مدنظر داشت که تحریم‌های خارجی به شدت در حوزه تجارت کارساز بوده که باید هرچه زودتر با افزایش تعاملات بین‌المللی، راه را برای توسعه تجارت کشور فراهم کرد. به گفته دبیر اتاق بازرگانی ایران و عراق، در ارتباط با صادرات فرآورده‌های نفت، گاز و پتروشیمی عمده مقاصد صادراتی ما کشورهای همسایه بوده که در این بین عراق، افغانستان، بخشی از پاکستان و همچنین امارات متحده عربی با واسطه، فعال‌ترین مقاصد را تشکیل می‌دهند. اما نکته قابل تامل این است که در ارتباط با چین و هند، به عنوان مشتری‌های سنتی ایران به دلیل تغییرات قیمت نفت و شرایط ویژه‌ای که به دلیل تحریم‌ها برای ایران ایجاد شده، هزینه‌های تولید برای این مقاصد افزایش پیدا کرده و می‌توان گفت به طور مثال در هند ۷۰ تا ۸۰ درصد جایگاه خود را از دست داده‌ایم و شرایط کنونی را در این بازارها به سختی حفظ کرده‌ایم.