ویرانی ساختمان‌ها حتی با گاز تریلی!

مهدیه بهارمست- سال ۹۵ پلاسکو سوخت و خاکستر شد و مرگ شماری از آتش‌نشانان و شهروندان در این حادثه، خاطره تلخی را برای نه‌تنها تهرانی‌ها بلکه برای ایرانیان رقم زد. پلاسکو سوخت و بعد از آن همه مسوولان به یاد ساختمان‌های ناایمن و میزان ایمن بودن ساختمان‌های بلندمرتبه افتادند و جلسات و کمیته‌های مختلفی در این راستا شکل گرفت اما بعد از مدتی نتایج جلسات بایگانی شد و از آن همه تلاش برای ایمنی ساختمان‌های کلانشهر تهران، تنها چند ساختمان از جمله آلومینیوم ایمن شد و ایمن‌سازی مابقی ساختمان‌ها مشمول گذشت زمان شده و به فراموشی سپرده شد. در حالی پلاسکو می‌توانست راهگشا و زمینه‌ساز یک اتفاق ملی در عرصه بهبود ایمنی شهر باشد که نشد! ایمن‌سازی ساختمان‌ها به فراموشی سپرده شد تا اینکه حادثه متروپل در آبادان رخ داد؛ ساختمانی در حال ساخت که بنا به دلایل مختلف ناایمن بود و فرو ریخت و بار دیگر این حادثه سبب شد که مسوولان به یاد ایمن‌سازی ساختمان‌ها و اساسا شناسایی ساختمان‌های ناایمن بیفتند. باز کمیته‌ها تشکیل و جلسات مختلفی برگزار شد و نهایتا با پای کار آمدن مسوولان در سطوح مختلف مساله ایمن‌سازی ساختمان‌ها وارد مرحله جدیدی شد. مسوولان مربوطه هر سال آمار متفاوتی از وجود ساختمان‌های ناایمن می‌دهند، یک‌سال ۷۵ساختمان را ناایمن دانستند و سال گذشته نام ۱۲۹ساختمان که هفت بیمارستان دولتی هم جزو آنها بود را اعلام کردند. حال با شروع سال جدید مسوولان به دلیل وقوع زلزله به قدرت ۶/۲ ریشتر بامداد جمعه ۲۴ فروردین در منطقه ارجمند تهران باردیگر دلهره وجود زلزله‌ای عظیم و ویرانی کامل پایتخت به جانشان افتاده است. غلامعباس ترکی معاون حقوق عامه و پیشگیری از وقوع جرم دادستانی کل کشور با اعلام اینکه تاکنون ۳۲۳ساختمان پرخطر مورد ارزیابی قرار گرفته است، بیان کرد:« پیرو تعامل با وزارت کشور، بخشنامه‌ای در زمینه لزوم نظارت بر عملکرد کمیسیون‌های ماده ۱۰۰ شهرداری‌ها و رعایت مفاد بند ۲ بخش ت تبصره ۶ قانون بودجه سال ۱۴۰۲ از نظر اطمینان از رعایت استانداردهای ایمنی و بهداشتی در ساخت‌وساز در شهرها به دادستان‌ها ابلاغ و بر ایجاد سازوکارهای نظارتی و فنی مورد نیاز تاکید شد.» وی درباره وضعیت بررسی ایمنی بیمارستان‌ها اظهار داشت:«بیمارستان‌های ناایمن در کلانشهر تهران، مورد مطالعه و بررسی قرار گرفت و مطابق آخرین آمار، حدود ۴۰درصد از بیمارستان‌های دولتی (زیرمجموعه وزارت بهداشت) قبل از سال ۱۳۵۰ و حدود ۳۰درصد بین سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۶۹ ساخته شده‌اند و با در نظر گرفتن شاخص‌هایی نظیر سال ساخت، مساحت زیربنا، تعداد طبقات و دیگر شاخص‌ها، تاکنون ۵۳بیمارستان در گروه آسیب‌پذیری خیلی زیاد و ۸۴ بیمارستان در گروه با آسیب‌پذیری زیاد قرار گرفته‌اند که مجموع تعداد این دو گروه (۱۳۷ بیمارستان) در اولویت اول مقاوم‌سازی قرار دارند.» بنابراین وضعیت ساختمان‌های ناایمن تهران بسیار نگران‌کننده است چراکه امکان داشت زلزله جمعه تهران ۶ ریشتر باشد و تهران با خاک یکسان شود. مهم‌تر از آن این است که به عقیده رییس شورای شهر تهران وضعیت برخی ساختمان‌ها به قدری وخیم است که با گاز تریلی هم خراب می‌شوند! این در حالی است که براساس گزارش‌ها در ۱۱ ماه سال گذشته تعداد ۶۶۱۰ زلزله در ایران و نواحی مجاور به ثبت رسید. استان‌های خراسان‌رضوی، کرمان، آذربایجان غربی و خراسان‌جنوبی به ترتیب در رتبه‌های اول تا چهارم از نظر تعداد زمین‌لرزه‌های ثبت‌شده هستند. در این بازه زمانی نیز تهران ۸۳ خرد زلزله با بزرگای بین ۱/۲ تا ۵/۳ را تجربه کرده است. به همین دلیل کارشناسان این حوزه بر این عقیدند که هر لحظه امکان وقوع زلزله‌ای عظیم‌تر در تهران وجود دارد.
بعضی ساختمان‌ها نیازی به زلزله ندارند و با گاز تریلی هم خراب می‌شوند
وضعیت به قدری نگران‌کننده است که حتی مهدی چمران رییس شورای شهر تهران نیز در نشست با خبرنگاران ابراز تأسف کرد که بافت و ساختمان فرسوده در شهر و کشورمان در حالی که خطر زلزله بیخ گوشمان است، زیاد بوده و باید این ساختمان‌ها نوسازی شود و بعضی ساختمان‌ها نیازی به زلزله ندارد و با گاز تریلی هم خراب می‌شوند.
فاجعه انسانی در کمین تهران
دکتر فریبرز ناطقی‌الهی استاد نمونه کشور در مهندسی سازه، زلزله و مدیریت بحران، بنیان‌گذار مقاوم‌سازی و مدیریت بحران در ایران درخصوص احتمال وقوع زلزله در تهران به «جهان‌صنعت» گفت: باتوجه ‌به اینکه کشور ما ایران ساختار ویژه‌ای از زمین را با گستردگی فراوان گسل‌ها به خود اختصاص داده و شواهد تاریخی نیز به ما ثابت کرده‌اند که هرچند مدت یک‌بار این گسل‌ها فعال شده و زمین را به لرزه درمی‌آورند که عمده این زمین‌لرزه‌ها به دو منطقه زاگرس و البرز مربوط می‌شود که گسل‌های منطقه البرز با فاصله‌های طولانی‌تر، زلزله‌های قوی‌تر و گسل‌های منطقه زاگرس؛ زلزله‌های ضعیف‌تر و معمولا زیر ۶ ریشتری را ایجاد می‌کند.
وی افزود: به‌طورکلی، زلزله به علت تنش‌های لایه‌های مختلف پایینی زمین اتفاق می‌افتد که از یک حدی بیشتر شده‌اند و لایه‌ها و سنگ‌های تشکیل‌دهنده زمین توان مقابله در برابر آن را ندارند و در نهایت ازهم‌گسسته و می‌شکنند و بر اثر این گسستگی‌ها، حرکت‌ها و ضربات سهمگینی به سطح زمین می‌رسد که ما به مجموعه این شکست‌ها؛ زلزله می‌گوییم که عموما با خسارات مالی گسترده و بعضا جانی نیز همراه است. ناطقی الهی با تاکید بر زلزله‌خیز بودن ایران اظهار داشت: ما باید بپذیریم که براساس طبیعت کشورمان، در منطقه‌ای زلزله‌خیز زندگی می‌کنیم و هر لحظه احتمال یک زلزله در نقطه‌ای خاص از کشور وجود دارد ازاین‌رو ضروری است تا ساختار شهری و انواع سازه‌های را براساس اصول و استانداردهای مقاوم‌سازی بسازیم تا در زمان وقوع زلزله با کمترین خسارات مواجه شویم. در واقع ما باید با همراهی و همفکری صاحب‌نظران زمین‌شناسی و متخصصان این حوزه، به این نتیجه برسیم که چگونه در چنین منطقه زلزله خیزی زندگی مطلوب و کم خطری داشته باشیم و این مهم با ارائه راهکارهای تخصصی و انجام درست و به‌موقع آنها امکان‌پذیر است، در غیر این صورت سالانه با آسیب‌ها و خسارات مالی و جانی گسترده‌ای همراه خواهیم شد. او ضمن اشاره به‌پیش‌بینی زلزله و جلوگیری از خسارات آن گفت: درست است که ما هم همچون دیگر کشورهای سراسر جهان می‌توان هم از لحاظ زمانی و هم از لحاظ مکانی زلزله را پیش‌بینی کنیم و حتی نقشه‌هایی داریم که نشان‌دهنده پهنه‌های زلزله در گستره ایران هستند اما تمام اینها مربوط به زمان بازگشت است یعنی ما براساس دوره‌های خاص وقوع زلزله‌های گذشته، تخمین می‌زنیم که زلزله در منطقه‌ای خاص و در زمانی تقریبی، احتمال بازگشت دارد ولی نه به‌صورت صددرصد بلکه در قالب یک پیش‌بینی و احتمال و براساس دوره بازگشت. وی افزود: براساس دوره بازگشت و احتمالات زلزله‌شناسی در حال حاضر از زمان بازگشت زلزله تهران ۴۰سال گذشته است و این روند نگرانی‌های بسیاری را به همراه داشته چراکه عدم وقوع زلزله در بازه زمانی دوره بازگشت نه‌تنها مطلوب نبوده بلکه به علت افزایش انرژی‌های خارج نشده زمین گواه زلزله‌ای به‌مراتب بزرگ‌تر و گسترده‌تر از آنچه پیش‌بینی‌شده، است که می‌توان درصد بالایی از شهر را مخرب و ویرانی‌های غیر‌قابل‌تصوری را از خود به‌جا بگذارد و در این راستا و بنا به اهمیت موضوع، پژوهشگران، اساتید دانشگاه و متخصصان این حوزه بارها تذکرات لازم در این زمینه را به مسوولان امر داده‌اند اما متاسفانه متولیان این عرصه آنچنان که باید به این تذکرات اهمیت نداده و برای رفع این نگرانی اقدام خاصی نکرده‌اند. این بنیان‌گذار مقاوم‌سازی و مدیریت بحران همچنین در ادامه سخنان خود گفت: بنده بیش از ۳ دهه است که متذکر می‌شوم اگر در تهران زلزله بیاید به بزرگ‌ترین فاجعه انسانی تاریخ طی ۳ قرن اخیر تبدیل می‌شود چراکه پیش‌بینی ما براساس دوره بازگشت و برمبنای آخرین زلزله مهیب در تهران، ۳/۷ ریشتر است! و زلزله‌ای با این قدرت می‌تواند ساختمان‌ها و سازه‌های ناایمن تهران را با خاک یکسان کند و این فاجعه‌ای غیرقابل‌تصور خواهد بود که بی‌شک نظیر آن در ۳ قرن اخیر مشاهده نشده است و باید برای جلوگیری از آن تمهیدات ویژه‌ای را در دستور کار قرار داد تا جان میلیون‌ها نفر آدم از مرگ حتمی نجات داده شود و این در حالی است که متاسفانه مسوولان ما تنها به چند مانور زلزله و اقداماتی غیر‌موثر اکتفا کرده‌اند. دکتر فریبرز ناطقی الهی با تاکید بر جدی‌گرفتن احتمال وقوع زلزله در تهران و پیش‌بینی خسارات جانی و مالی غیر‌باور آن نیز گفت: خوشبختانه بعد از سال‌ها، مسوولان کنونی بالاخص در تهران به جدیت و فاجعه‌بار بودن وقوع زلزله در تهران پی برده‌اند اما چون تخصص آن را ندارند، نمی‌دانند که چگونه باید با آن مواجه شوند و به همین خاطر ضرورت حضور و استفاده از نظرات متخصصان بیش از پیش دارای اهمیت می‌شود و ما امیدواریم با همکاری متخصصان امر و اجرایی‌شدن هرچه سریع‌تر برنامه‌های پیشگیرانه در این زمینه، شاهد اقداماتی موثر در به‌حداقل‌رساندن تلفات زلزله تهران باشیم.