پاسکاری مسوولان

«جهان‌صنعت»- امسال آلودگی هوا بیش از همیشه‌ نفس‌ها را در سینه تنگ کرده است. آمار و ارقام فوتی‌های ناشی از آلودگی هوا به قدری نگران‌کننده است که مسوولان یکی پس از دیگری درخصوص آن به دولت هشدار می‌دهند. به ‌طور مثال براساس گزارش وزارت بهداشت، غلظت ذرات معلق هوای مشهد نه‌تنها از میزان استاندارد جهانی فاصله زیادی دارد، بلکه از ۲۷ شهر دیگر کشور پیشی گرفته و ۱۸۹۱ فقره مرگ‌ومیر در مشهد منتسب به ذرات معلق هوای این شهر است. چند روز پیش دکتر «عباس شاهسونی» رییس گروه سلامت هوا و تغییر اقلیم وزارت بهداشت با اشاره به انجام مطالعه‌ای برای بررسی اثرات بهداشتی و اقتصادی منتسب به آلاینده ذرات معلق PM 5/2 در ۳۳ شهر کشور گفت: «‌تعداد کل موارد مرگ منتسب به مواجهه طولانی‌مدت با ذرات معلق PM5/2 در افراد بالای ۳۰ سال به ‌طور میانگین ۲۶ هزار و ۳۰۷ نفر گزارش شده است که بیش از ۲۶ درصد نسبت به سال ۱۴۰۰ افزایش یافته است.» به ‌طور کلی طبق آمار، سالانه ۷ تا ۸ میلیون نفر در دنیا جان خود را به علت آلودگی هوا یا عوامل منتسب به آن از دست می‌دهند که سهم ایران از این میزان ۲۰ تا ۳۰ هزار نفر است. این ارقام نگران‌کننده بوده و نباید به سادگی از کنار آنها عبور کرد. برخورداری از هوای پاک حق مردم بوده؛ حقی که با نگاهی خوش‌بینانه به آن کم‌توجهی شده است. با اینکه شهروندان در اقصی نقاط کشور دست به اعتراض زده‌اند، اما هنوز مازوت‌سوزی در کارخانه به وضوح ادامه دارد.
در ماه‌های اخیر موضوع عدم به‌روزرسانی گزارش «سیاهه انتشار» آلودگی هوا در کلانشهرهای کشور موجب انتقاد برخی کارشناسان حوزه محیط‌زیست شده و گلایه‌های زیادی مطرح شده است که چرا اطلاعات این گزارش که در آن، سهم منابع گوناگون اعم از منابع ساکن نظیر واحدهای صنعتی، کارخانجات، نیروگاه‌ها، منازل، واحدهای اداری و تجاری، واحدهای خدماتی و‌… همچنین منابع متحرک نظیر تریلرها، کامیون‌ها، اتوبوس‌ها، وانت‌بارها، خودروهای سواری، موتورسیکلت‌ها و‌… در انتشار آلاینده‌های جوی در شهرهای بزرگ ایران مشخص شده، سال‌هاست که قدیمی باقی مانده است.
به عبارت دیگر، آخرین اطلاعات رسمی درباره اینکه در هر کدام از کلانشهرهای کشور نظیر تهران، کرج، اصفهان، مشهد، تبریز و‌… کدام یک از آلاینده‌ها از جمله آلاینده‌های گازی نظیر اُزُن، اکسیدهای کربن، اکسیدهای گوگرد، اکسیدهای نیتروژن و‌… یا ذرات معلق با قطر زیر ۵/۲ میکرون نظیر دوده یا ذرات معلق با قطر زیر ۱۰ میکرون نظیر گرد و غبار، سهم بیشتری در کاهش کیفیت هوا دارند، مربوط به سال ۹۶ است، حال آنکه بسیاری از کارشناسان حوزه محیط‌زیست معتقدند که در ۶ سال گذشته، تغییرات مهمی در سهم‌بندی انتشار هر کدام از این آلاینده‌های جوی در شهرهای گوناگون به وجود آمده است. این در حالی است که به‌روز بودن اطلاعات گزارش سیاهه انتشار و مشخص بودن سهم‌بندی دقیق منابع آلاینده و میزان انتشار هر کدام از آلاینده‌های جوی در آسمان کلانشهرها، می‌تواند مسوولان دستگاه‌های ذی‌ربط را در کنترل هرچه بهتر آلودگی هوای شهرهای بزرگ کمک کند، به همین دلیل است که به‌روزرسانی نشدن این گزارش در طول سال‌های اخیر حتی صدای مسوولان سازمان حفاظت محیط‌زیست را نیز درآورده و اخیرا علی سلاجقه رییس این سازمان در این رابطه گفته: «متاسفانه سیاهه انتشار آلودگی هوا از سال ۹۶ تا امروز به‌روزرسانی نشده، این در حالی است که در ۶ سال گذشته، قطعا داده‌ها و درصدهای مربوط به آلاینده‌های هوا کاملا تغییر کرده است.»
انتشار آخرین گزارش سیاهه انتشار در سال ۱۴۰۰ براساس داده‌های ۱۳۹۶
«داریوش گل‌علیزاده» رییس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط‌زیست توضیح می‌دهد که آخرین گزارش مربوط به سیاهه انتشار آلودگی هوا در ۱۰ شهر بزرگ کشور شامل تهران، کرج، اصفهان، مشهد، تبریز، شیراز، قم، اراک، اهواز و کرمانشاه در سال ۱۴۰۰ منتشر شده و صرفا داده‌های این گزارش مربوط به سال ۹۶ است، اما مطالعات آن در بازه زمانی ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰ انجام شده است. او تاکید دارد که براساس برنامه‌ریزی‌های انجام‌شده، قرار است مطالعات تازه‌ای به‌ منظور تهیه گزارش سیاهه انتشار جدید برای کلانشهرهای کشور در سال ۱۴۰۳ آغاز شود که در این گزارش هم داده‌های یکسان یکی از سال‌های اخیر مبنای سهم‌بندی انتشار آلاینده‌های جوی در شهرهای بزرگ کشورمان قرار خواهد گرفت.
این مقام مسوول در سازمان حفاظت محیط‌زیست به مناسبت «هفته هوای پاک» در توضیح بیشتر اظهار کرد: براساس ماده ۲۴ آیین‌نامه فنی ماده ۲ قانون هوای پاک، سازمان محیط‌زیست مکلف شده بود گزارش سیاهه انتشار شهرهای اولویت‌دار از نظر آلودگی هوا را تهیه کند و بر این مبنا نیز سازمان در سال ۹۸، قراردادی را با کنسرسیوم ۱۳ دانشگاه برتر منعقد کرد که طبق آن، قرار شد برای اینکه به نتایج قابل اعتمادی در سهم‌بندی انتشار آلاینده‌های جوی برسیم، داده‌هایی را مبنا قرار دهیم که همگی در یک بازه زمانی مشخص توسط دستگاه‌های گوناگون نظیر شهرداری‌ها، سازمان محیط‌زیست، پلیس و وزارت بهداشت درباره شاخص‌های آلودگی هوا در شهرهای مختلف کشور منتشر شده‌اند.
وی افزود: با توجه به ضرورت یکسان بودن تعیین بازه زمانی مبنای تهیه گزارش سیاهه انتشار، این جمع‌بندی حاصل شد که بهتر است داده‌های سال ۹۶ که در زمان شروع تهیه گزارش، توسط همه دستگاه‌های ذی‌ربط منتشر شده بود، مبنای انجام مطالعات قرار گیرد. این مطالعات در سال ۱۳۹۸ آغاز شد و در سال ۱۴۰۰ به پایان رسید و گزارش سیاهه انتشار مربوط به ۱۰ کلانشهر کشور نیز در سال ۱۴۰۰ به انتشار عمومی رسید. این‌طور نیست که آخرین مطالعه مربوط به تهیه گزارش سیاهه انتشار شهرهای بزرگ ایران در سال ۹۶ انجام شده باشد، بلکه این مطالعات در بازه زمانی سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰ انجام شده و در آن، داده‌های منتشرشده توسط دستگاه‌های گوناگون در مقطع زمانی یکسان یعنی سال ۱۳۹۶ مبنای انجام مطالعات قرار گرفته است.
تهیه گزارش سیاهه انتشار به مطالعات تکمیلی منشأیابی نیاز دارد
گل‌علیزاده با بیان اینکه تهیه گزارش سیاهه انتشار به مطالعات تکمیلی منشأیابی نیاز دارد، گفت: شاخص اصلی آلودگی هوا در کلانشهرهای کشورمان ذرات معلق زیر ۵/۲ میکرون است و در مطالعات سال ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰ نیاز داشتیم که منشأهای گوناگون تولید این ذرات را در شهرهای مورد مطالعه مشخص کنیم. البته در آن گزارش، صرفا مطالعات تکمیلی منشأیابی مربوط به سه شهر تهران، اصفهان و کرج انجام شد و قرار است در گزارش سیاهه انتشار بعدی که امیدواریم تهیه آن از سال ۱۴۰۳ آغاز شود، مطالعات تکمیلی منشأیابی هر ۱۰ شهر هدف، انجام شود.
رییس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط‌زیست ادامه داد: یکی از مهم‌ترین مشکلات پیش رو در تهیه گزارش سیاهه انتشار و انجام مطالعات منشأیابی این است که تجهیزات آزمایشگاهی موجود در کشور برای آنالیز ذرات معلق چندان قابل اتکا نیست و حتی در مطالعات تکمیلی مربوط به گزارش قبلی برای برخی شهرهای کشور، نمونه‌ها برای آنالیز دقیق‌تر به خارج از کشور منتقل شد تا بتوانیم تصمیمات مورد نیاز برای کنترل آلودگی هوای کلانشهرها را براساس داده‌های صحیح اتخاذ کنیم، زیرا اگر داده‌های قابل اعتمادی در اختیار نباشد، ممکن است تصمیمات ناصحیحی گرفته شود که کشور را به خطر بیندازد و هزینه و زمان را هدر بدهد.
وی در ادامه تاکید کرد: از زمان تصویب قانون هوای پاک در سال ۹۶ تا امروز، اتفاقات موثری برای کنترل آلودگی هوای کلانشهرهای کشورمان رخ نداده است که باعث می‌شود تاثیر بالایی روی تغییر اعداد و ارقام مربوط به سیاهه انتشار شهرهای مختلف بگذارد، به عبارت دیگر اگر همین حالا مجددا مطالعات جدیدی درباره سیاهه انتشار ۱۰ شهر بزرگ کشور انجام دهیم، سهم‌بندی منابع ساکن و متحرک یا سهم میزان انتشار آلاینده‌های گازی و ذرات معلق، در هر شهر در نهایت بین ۵ تا ۱۰ درصد تغییر خواهد بود، بنابراین مشکل اصلی در حوزه آلودگی هوا، به‌روز نبودن گزارش سیاهه انتشار نیست، بلکه با انباشت تکالیف روی‌زمین‌مانده‌ای مواجه هستیم که نهادهای گوناگون باید براساس قانون هوای پاک و سایر مقررات مربوط به کنترل آلودگی هوا انجام می‌دادند، ولی در طول سال‌های اخیر اغلب دستگاه‌ها در عمل به آنها
کوتاهی کرده‌اند.