پاشنه‌آشیل ژئوپلیتیکی آلمان

محمدرضا ستاری-آلمان تاکنون توانسته با یک سیاست انرژی موفق، بر بسیاری از چالش‌های اقتصادی که از زمان کنار گذاشتن گاز روسیه با آن مواجه بوده، غلبه کند. با این حال این کشور همچنان از منظر انرژی در معرض تهدید قرار داشته و نیاز دارد از روند گذشته یعنی وابستگی به انرژی خارجی عبور کند.
به گفته کارشناسان اقتصادی، آلمانی‌ها اکنون در یک نقطه عطف قرار گرفته‌اند؛ نقطه عطفی که با شروع جنگ اوکراین و جدایی برلین از مسکو کلید خورده و لزوم یک تغییر پارادایم اساسی را به این کشور دیکته کرده است. تا پیش از شروع جنگ اوکراین، روسیه ۵۵ درصد از گاز آلمان را تامین می‌کرد و حالا در شرایطی که برلین به تحریم‌های غرب علیه روسیه پیوسته، رهایی کامل و کوتاه‌مدت از نیاز به گاز طبیعی برای اقتصاد این کشور امکان‌پذیر نخواهد بود.
طبق گزارشی که در این خصوص سایت ژئوپلیتیک منتشر کرده، بسیاری از کارشناسان نگران بودند که بسته شدن گاز روسیه به آلمان و همچنین خرابکاری در خط لوله نورد‌استریم، اقتصاد این کشور را فلج و فشارهای غیر‌قابل تحملی به زیرساخت‌های انرژی این کشور وارد کند. این امر از آنجا اهمیت دارد که آلمان به عنوان موتور اقتصادی و صنعتی اروپا شناخته می‌شود و تحلیلگران معتقد بودند که بدون گاز ارزان‌قیمت روسیه، اقتصاد این کشور در حالتی برزخی قرار خواهد گرفت.
گاز طبیعی یک ماده خام ضروری برای صنایع سنگین آلمان است و ۲۷ درصد از کل انرژی این کشور را تشکیل می‌دهد. به همین دلیل آلمانی‌ها به سرعت پس از جنگ اوکراین تلاش کردند با پیدا کردن جایگزین‌هایی جهت تامین گاز طبیعی از کشورهایی نظیر قطر، نروژ و آمریکا برای مدت زمانی هم که شده از بحران انرژی رها شوند.
وضعیت آلمان بعد از جدایی از روسیه
به گفته کارشناسان، استفاده روسیه از زنجیره تامین گاز برای تحت فشار قرار دادن کشورهای اروپایی برای لغو حمایت خود از اوکراین بیشترین ضربه را به آلمان زد.
جریان گاز به اروپا در ماه منتهی به جنگ به آرامی در حال کاهش بود و غول گازی روسیه (گازپروم) به طور کامل پر کردن انبارهای ذخیره‌سازی در آلمان را که بسیاری از آنها تا فوریه ۲۰۲۲ خالی بودند، متوقف کرد. بسیاری از اقتصاددانان انرژی و اقتصاددانان کلان معتقد بودند که بسته شدن این انبارها به عنوان کانال‌های عرضه، آلمان را وارد رکود عمیقی می‌کند، اما این کشور موفق شد در برابر این چالش‌ها مقاومت واقعی نشان دهد.
طبق پژوهشی که موسسه بروکینگ در این خصوص منتشر کرده، تخمین زده می‌شد که با توجه به تحریم روسیه و قطع شدن جریان گاز این کشور، تولید ناخالص داخلی آلمان بین ۶ تا ۱۲ درصد کاهش یابد، اما اکنون شواهد نشان می‌دهد که هر‌چند اقتصاد آلمان دچار رکود شده، اما تولید ناخالص داخلی این کشور ۵/۰ درصد کاهش یافته است.
در واقع توانایی آلمان برای جایگزینی سریع گاز روسیه و گشودن زنجیره‌های تامین جدید به اقتصاد این کشور کمک کرده تا از طوفان عبور کند. به عنوان مثال، نروژ از آن زمان به بزرگ‌ترین تامین‌کننده گاز آلمان تبدیل شده و سهم آن از عرضه گاز آلمان از کمتر از ۲۰ درصد در سال ۲۰۲۱ به ۴۸ درصد در سال ۲۰۲۳ افزایش یافته است.
با این حال به گفته وزارت امور اقتصادی و انرژی فدرال، آلمان با یک چالش کلیدی در ایجاد خطوط عرضه جدید برای دستیابی به اهداف ذخیره‌سازی LNG مواجه است که هدف آن ۳۷ میلیارد مترمکعب در سال تا سال ۲۰۲۴ و دو برابر شدن آن تا سال ۲۰۲۸ است. این توسعه مستلزم سرمایه‌گذاری زیرساختی بوده و آلمان با همسایگان اروپایی خود به دنبال سرمایه‌گذاری و راه‌حل‌های مشارکتی برای عبور از چنین چالشی است.
هر چند که چنین راهکارهایی باعث شده تا آلمانی‌ها از تهدید بحران انرژی تاکنون جان سالم به در ببرند و جایگزین‌های جدیدی برای گاز خود پیدا کنند، اما باز هم همان وضعیت سابق برای آنها ادامه دارد؛ اینکه آلمان این بار از وابستگی به روسیه رها شده، اما همچنان امنیت انرژی و زنجیره تامین خود را به سایر بازیگران نظیر آمریکا، نروژ و قطر پیوند زده است. به گفته یکی از کارشناسان آلمانی، چنین وضعیتی حاصل سیاستگذاری ۲۰ ساله انرژی است؛ جایی که اول و به تدریج زغال‌سنگ حذف شد و بعد بدون یافتن منابع جایگزین استفاده از انرژی هسته‌ای نیز از دسترس خارج شد.
در چنین شرایطی خرید گاز از قطر برای آلمانی‌ها تبدیل به معضل شده است. هر‌چند که قطری‌ها از تامین‌کنندگان گاز اروپا هستند و برلین نیز قراردادی ۱۵ ساله با این کشور امضا کرده، اما رسوایی مالی قطر گیت و همچنین شروع جنگ غزه باعث شده تا مخاطرات آلمانی‌ها برای تداوم همکاری با قطر افزایش یابد، به‌طوری که برخی از سیاستمداران آلمانی خواستار عدم همکاری با قطر هستند و از سوی مقابل دولت اولاف شولتس به عنوان صدراعظم آلمان فعلا قادر به جایگزینی قطر به عنوان یکی از تامین‌کنندگان گاز آلمان که شریان حیاتی اقتصاد این کشور محسوب می‌شود، نیست.