پایان رزمایش فاتحین خیبر و پیام‌های منطقه‌ای آن

دکتر صلاح‌الدین هرسنی*
«کسانی که توهم تامین امنیت به وسیله بیگانگان را دارند سیلی خواهند خورد، چراکه دخالت مستقیم یا غیرمستقیم بیگانگان در امنیت و جنگ و صلح هر کشوری، فاجعه‌ای مصیبت‌بار است.»
گزاره‌های فوق فرازی از سخنان آیت‌الله خامنه‌ای رهبری ایران در مراسم دیروز دانش‌آموختگی نیروهای مسلح است که با پایان رزمایش (فاتحین خیبر) در مرز‌های شمال غربی، تلاقی
پیدا کرده است.
از منظر نشانه‌شناسی این پیام رهبری قبل از آنکه هشداری به جمهوری آذربایجان و ترکیه باشد، بیشتر هشداری به تحرکات تل‌آویو است که در رزمایش (دوستی سه برادر) به همراه ترکیه، آذربایجان شرکت داشته است. در واقع رد پای تحرکات تل‌آویو قوی در رزمایش (دوستی سه برادر) بیشتر از ردپای باکو و ترکیه بوده است. در حقیقت رابطه راهبردی آذربایجان- اسراییل انگیزه مقامات جنگ‌طلب تل‌آیو را بر آن داشته است که به طرق مختلف خود را در برابر تهدیدات بالقوه و فزاینده ایران مصونیت دهند. به این ترتیب شرکت تل‌آویو در رزمایش (دوستی سه برادر) را باید تلاشی برای قدرت‌نمایی در قبال تهدیدات ایران تفسیر کرد. به این ترتیب و اگرچه رزمایش فاتحین خیبر در حکم عملیات بازدارنده برای بی‌اثری و عقیم‌سازی تحرکات آینده تل‌آویو در قبال تهران بوده و نشان داده که تحرکات ضدایرانی تل‌آویو در سایه حمایت باکو و آنکارا از طرف تهران بدون پاسخ نمی‌ماند و با واکنش متقابل ایران مواجه خواهند شد، اما با توجه به تغییر در موازنه قوا در منطقه به ویژه تغییر موازنه قوای بعد از بحران اخیر قره‌باغ، به نظر نمی‌رسد که جهت‌گیری ایران بتواند تغییری در روابط راهبردی باکو- تل‌آویو ایجاد کند. البته ائتلاف راهبردی آنکارا- باکو نیز کمک خواهد کرد که جهت‌گیری‌های ایران نتواند تغییری در موازنه قوا به نفع ایران ایجاد کند. سخنان حسین امیرعبداللهیان وزیر امور خارجه نیز که گفته است، مشکلی در رابطه تهران- باکو نیست، به نظر می‌رسد که بیشتر ترجمان احساس است تا تصویر واقعیت و به نظر می‌رسد مصرف داخلی دارد. در واقع می‌توان گفت که از بد حادثه سمت و سو‌ها و جهت‌گیری ایران از پس برگزاری رزمایش فاتحین خیبر، منجر به تقویت و استحکام راهبردی تل‌آویو- باکو از یک طرف و تل‌آویو-آنکارا از سوی دیگر خواهد شد. این فرضیه به جهت پیروزی و توفیقی که آذربایجان در سایه حمایت ترکیه در بحران اخیر قره باغ به دست آورده است، قوت می‌گیرد. البته صرف تقویت ائتلاف راهبردی باکو- تل‌آویو همه دلیل اعتماد به نفس تل‌آویو در نزدیکی به باکو و آنکارا نیست. مساله غمبار ماجرا آنجاست که اخیرا مقامات آذربایجان (شاخه زیتونی) را به عنوان صلح‌خواهی به مقامات تفلیس نشان داده‌اند که می‌تواند به منزله ازسر‌گیری روابط دیپلماتیک دولت الهام علی‌اف و نیکول پاشینیان باشد. بنابراین نزدیکی به تفلیس از سوی ایران کمکی به جایگاه‌یابی ایران در قفقاز جنوبی و سیاست اوراسیاگرایی ایران و حتی کمکی به ارتقای نقش ایران در منطقه غرب آسیا نمی‌کند. ضمن آنکه سیاست‌های ترکیه سمت و سوهایی پیدا کرده که در این معادلات می‌تواند تاثیر‌گذاری راهبرد‌های ایران را در معادلات قفقاز جنوبی کاهش دهد.
* کارشناس مسائل بین‌الملل