پایتخت ناامن

شیدا ملکی – مدام مورد حمله ناامنی قرار گرفتن سخت‌ترین بخش شهروند پایتخت بودن است. همین حمله مدام ناامنی موجب شد تهران یکی از بهترین امتیازهای بین‌المللی خود را از دست بدهد و از لیست ده شهر امن جهان خارج شود. آنچه در حال حاضر در زیست شهری جریان پیدا کرده، چیزی نیست مگر دور شدن از شاخص‌های متفاوت امنیت. حالا جامعه باور کرده که برای تجربه امنیت همین کافی است که شهروندان مورد حمله تروریست‌ها قرار نمی‌گیرند و تجربه هشت سال جنگ تحمیلی را باری دیگر با جان خود احساس نمی‌کنند. این در حالی است که زندگی هر لحظه زیر بمباران آسیب‌های اجتماعی و تحمل تنش‌های روزمره خود آسیب خطرناکی است که نمی‌توان ساده از آن گذر کرد. امنیت مهم‌ترین شاخصی است که زندگی شهروندان را دگرگونه خواهد کرد و خود بستری خواهد شد تا زیستن معنایی عمیق‌تر پیدا کند. تنها در سایه امنیت است که می‌توان در پی دیگر معانی زندگی گام برداشت و جامعه را به توسعه و تعالی عمیق و گسترده نزدیک‌تر کرد.
از همین‌رو است که زیر چتر امنیت می‌توان انسجام اجتماعی را به وضوح مشاهده کرد. از دست دادن امنیت شخصی اولین شاخصی است که شهروندان را دچار چالش و استرسی عمیق می‌کند. فردی که در زندگی روزمره خود احساس می‌کند امنیت شاخصی دست‌نیافتنی برای اوست امکان تصمیم‌گیری‌های مناسب را نداشته و در ادامه مدام از اهداف تعیین شده زندگی دور خواهد شد. این در حالی است که زیستن زیر چتر امنیت شرایطی را فراهم خواهد کرد که بر اساس آن نشاط اجتماعی فزونی پیدا کرده و دسترسی به پیشرفت‌های بزرگ میسر خواهد شد. از همین‌رو است که حتی چند قدم کوچک عقب نشستن از مقوله امنیت را باید جدی گرفت و به دنبال پیگیری دلایل آن بود. برخی بر این باورند که برای لمس امنیت همین کافی است که مورد حمله و ضرب و شتم قرار گرفتن را تجربه نکنند اما مطالعات بین‌المللی امنیت شهرها را از دیدگاهی دیگر مورد بررسی قرار می‌دهند. حالا عدم دسترسی سریع به امکانات بهداشتی و درمانی خود از مهم‌ترین شاخص‌های امنیت است.
هراس از ناامنی
در گزارش شاخص شهرهای امن جهان سال ۲۰۱۹ نام تهران حذف شده است. در حقیقت پایتخت ایران دیگر بین ده شهر امن جهان قرار ندارد. تنظیم‌کنندگان گزارش اکونومیست توضیح داده‌اند که نام چهار شهر که در سیاهه شهرهای امن جهان در سال ۲۰۱۷ وجود داشت در گزارش سال ۲۰۱۹ حذف شده است. این چهار شهر آتن، جده، دوحه و تهران هستند. بر پایه این گزارش، نام چهار شهر کپنهاگ، دبی، لاگوس و باکو به فهرست شهرهای امن افزوده شده است. این روند توسعه اجتماعی را به خوبی مورد توجه قرار داده و براساس آن می‌توان نقاط ضعف و ایستایی در پایتخت را پیدا کرد.
شاخص شهرهای امن نام گزارشی از واحد اطلاعات مجله اکونومیست در مورد امنیت در ۶۰ شهر جهان است که در چهار زیرشاخه امنیت سایبری، امنیت زیرساختی، امنیت بهداشتی و امنیت شخصی منتشر می‌شود. این گزارش یکی از معتبرترین گزارش‌ها در مورد امنیت شهری در جهان است. برای تهیه این جدول دست‌کم ۵۰ شاخص کمی و کیفی در حوزه امنیت در شهرهای مورد مطالعه بررسی می‌شود. براساس تازه‌ترین داده‌های منتشر شده در گزارش هفته‌نامه اکونومیست چاپ لندن، توکیو در سال ۲۰۱۹ با ۹۲ امتیاز امن‌ترین شهر جهان شناخته شده است. در این فهرست دو شهر آسیایی دیگر یعنی سنگاپور و اوزاکا به ترتیب با ۵/۹۱ و ۹/۹۰ امتیاز در جایگاه‌های دوم و سوم قرار دارند. واشنگتن دی‌سی نخستین شهر آمریکایی است که برای نخستین بار در جمع ده شهر اول این فهرست قرار گرفته است.
سه شهر آسیایی که در فهرست کلی امن‌ترین شهر ۲۰۱۹ بهترین جایگاه را داشته‌اند، در هر چهار شاخه یاد شده نیز در رده‌های اول تا دهم جدول قرار گرفته‌اند. توکیو به جز آن که در مجموع شاخص‌های امنیتی در مقام اول است از نظر سایبری نیز امن‌ترین شهر جهان شناخته شده است. اوزاکا در رده امنیت بهداشتی و سنگاپور در رده‌های امنیت زیرساختی و شخصی در صدر جدول قرار دارند. نام لاگوس، پرجمعیت‌ترین شهر آفریقا در نیجریه و کاراکاس، پایتخت ونزوئلا نیز در آخرین رده‌های شهرهای امن جهان در سال ۲۰۱۹ به چشم می‌خورند.
امنیت بهداشتی
چگونه می‌توان از هراس ناشی از این ناامنی فائق آمد؟ مقامات مسوول در حوزه‌های مختلف اجرایی تا چه‌اندازه به این نکته اهمیت می‌دهند؟معیار سلامت در رده چندم فعالیت‌های کاری آنها قرار دارد؟ امنیت بهداشتی و به دنبال آن سلامت فرد و جامعه تا چه‌اندازه در جامعه ما تضمین شده است؟ هرتضمینی نشان از پیشگیری و یا اهمیت دادن به پیشگیری برای توسعه سلامت در جامعه دارد. توسعه سلامت از این زاویه یعنی کاهش تعداد بیماری‌ها و بالطبع کاهش افراد بیمار در جامعه مقوله‌ای مهم و قابل توجه است.
این موضوع تنها یک موضوع اثرگذار نیست و شامل برنامه‌ریزی دولت، سیستم ارجاع، آشنا کردن آحاد جامعه با بیماری و در نهایت نقش پزشک در این گردونه است. به عبارتی در این فرآیند فقط بحث برخورد با شخص بیمار و مبارزه با بیماری بعد از وقوع آن مطرح نیست. نکته بااهمیت‌تر در این وضعیت بحث پیشگیری است. پیشگیری دراین میان نکته بسیار ظریف و بااهمیتی است که سلامت واقعی جامعه از همان نقطه آغاز می‌شود. براساس مواد ۳ ، ۲۹ و ۴۲ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران هزینه بهداشت و سلامت مردم برعهده دولت گذاشته شده است. ولی متاسفانه سال‌هاست که برخی متولیان سلامت کشور به دلیل مدیریت ضعیف، بخشی از بار هزینه‌های سلامت مردم را برعهده گروه دیگری از مردم که همان پزشکان هستند گذاشته‌اند.
تضمین سلامت عمومی محور بسیاری از انتقادات اینگونه است. اینکه دولت با تقویت سیستم بیمه‌ها و افزایش سرانه بهداشتی گامی در جهت تضمین امنیت بهداشتی و کاهش هزینه‌های ناشی از وقوع بیماری خواهد برداشت، نکته دقیقی است که بسیاری از کارشناسان مسائل بهداشتی بارها و بارها بر آن تاکید کرده و می‌کنند. اما نکته بااهمیت‌تر چگونگی جلوگیری از تجمع آلودگی یا نقاط آلوده در شهرها و محیط زندگی ما آدم‌هاست. در این توجه بازگشت به نقطه صفر آسیب‌ها مدنظر قرار می‌گیرد؛ آنجا که ویروس‌ها و موجودات کوچک بیماری‌زا در پیوندی هماهنگ با همدیگر زیر برگه شکل‌گیری بیماری را امضا کرده و آن را روانه زندگی ما می‌کنند.
امنیت شخصی
مقوله بعدی که تهران را از لیست ده شهر امن خارج کرده، امنیت شخصی است. اما تعریف امنیت شخصی چیست؟ محمد علی بهمنی در چکیده پایان‌نامه خود تحت عنوان حق آزادی و امنیت شخصی در نظام حقوق بشر و نظام حقوقی ایران درباره امنیت شخصی چنین نوشته است: حق آزادی و امنیت شخصی یکی از مهمترین حقوق بشری است که در ماده ۹ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی و ماده ۵ کنوانسیون اروپایی حقوق بشر مورد تاکید قرار گرفته است. حق آزادی و امنیت شخصی به این معناست که هر فردی در پناه قانون و موازین حقوق بشری حق دارد از آزادی و امنیت بهره‌مند شود. در این چارچوب هرگونه تهدید خودسرانه آزادی و امنیت شخصی ممنوع بوده و سلب آزادی نیز استثنایی است که تنها به وسیله مرجع صالح قانونی و مستند به آیین دادرسی قانونی و با رعایت موازینی که از احترام به اصل آزاد بودن افراد ناشی می‌شود، امکان‌پذیر خواهد شد.
از سوی دیگر باید به این نکته مهم توجه کرد که امنیت شخصی یکی از مسائل مهم نظام‌های مردم‌سالار و اصلی مهم در حقوق بشر محسوب می‌شود. این بعد از امنیت بر سه رکن اساسی جان، اموال و حیثیت افراد استوار است و به معنای ایجاد شرایط مناسب برای تحصیل و استیفای حقوق شهروندی و انسانی بدون هراس و مصون از تعرض‌هاست. از آنجایی که حریم خصوصی، کرامت انسانی، حفظ دارایی‌های شهروندان، صیانت از حیثیت و آبروی اشخاص برای بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران حائزاهمیت است و همچنان این مسائل در نظام جمهوری اسلامی ایران مهم به نظر می‌رسند، حالا اما گویی مورد بی‌توجهی قرار گرفته و از دایره اهمیت خارج شده‌اند.
جالب آن است که امام خمینی(ره) به مقوله حفظ و صیانت از امنیت اشخاص توجه ویژه‌ای داشته‌اند و می‌توان فرمان هشت ماده‌ای ایشان را منشور حقوق شهروندی و امنیت شخصی دانست. برخی از مولفه‌های امنیت شخصی از منظر امام(ره) شامل برخورداری از آزادی برای شهروندان، پاسداشت حریم خصوصی و شخصی، کرامت انسانی شهروندان، حفظ حیثیت اشخاص در جامعه، ممنوعیت شکنجه با مجرمان و امنیت قضایی است.
امنیت زیرساختی
گوشه‌ای از امنیت زیرساختی ارتباطی نزدیک با فضاهای عمومی دارد. در حقیقت فضاهای عمومی شهری به مثابه یکی از اجزای اساسی ساخت کالبدی شهر دارای مفهوم عمومی و اجتماعی است که از اهمیت قابل توجهی برخوردار است. چنین فضاهایی به عنوان یکی از مکان‌هایی که می‌تواند مأمن آرامش و آسایش شهروندان باشد همواره مورد توجه مدیران و برنامه‌ریزان شهری بوده است. رشد آسیب‌های اجتماعی، تنوع فرهنگی انسان‌ها، گوناگونی فضاها و کاربری‌ها و… در محیط‌های شهری باعث شده تا آرامش و امنیتی که پیش از این برای انسان مهیا بوده است به افول و کاستی گرایش پیدا کند.
فضاهای عمومی شهری، در واقع بخش کالبدی عرصه عمومی محسوب می‌شوند و اساسا تجلی کالبدی عرصه عمومی هستند. بدیهی است که در صورت فقدان و یا ضعف فضاهای عمومی، بسیاری از فعالیت‌ها، رفتارها و کوشش‌های عرصه عمومی، در محل مناسبی بروز و ظهور پیدا نمی‌کنند. فضای عمومی فضایی است عمدتا با مالکیت عمومی که در دسترس عموم قرار دارد و در آن عملکردهای جمعی یا انفرادی صورت می‌گیرد (مانند خیابان‌ها، پارک‌ها، میدان‌ها، مساجد و…. ). فضای عمومی معمولا در مقابل فضای خصوصی آورده می‌شود اما بعضی از فضاها از نظر عملکردی، عمومی‌تر هستند، مانند خیابان‌ها و پارک‌ها. فضای عمومی شامل قسمت‌هایی از محیط طبیعی و مصنوعی است که عموم مردم به راحتی به آنها دسترسی دارند و شامل خیابان‌ها، میادین و سایر مسیرهایی می‌شود که دیگران حق عبور از آنها را دارند. در مناطق مسکونی، تجاری، محله‌ها، فضاهای باز، پارک‌ها، فضاهای خصوصی و عمومی که دسترسی عموم مردم به آن حداقل در ساعاتی از روز آزاد باشد، با فضای عمومی مواجه هستیم. از دیدگاه اجتماعی- فرهنگی، فضاهای عمومی مکان‌هایی هستند که جهت ایجاد و تقویت مناسبات و روابط بیرونی، تعاملات، تغییرات و رویارویی‌های اجتماعی شکل می‌گیرند؛ مکان‌هایی که گروه‌های مختلف با خواست‌ها و علایق متفاوت گردهم جمع می‌شوند. حال شاید روشن باشد که چرا دیگر تهران در گروه ده شهر امن جهان قرار ندارد.