پتروپالایشگاه‌ها کلید نجات اقتصادی

یکی از مهم‌ترین تحریم‌ها که گلوگاه بودجه و معیشت مردم در این سال‌ها شده، تحریم‌های نفتی است. به صورت مشهود هم می‌توان تفاوت سطح زندگی مردم را در سال‌هایی که درآمد نفتی زیاد یا کم می‌شد حس کرد. در نمودار یک نیز کاهش ۲/۲۷ میلیارد دلاری درآمدهای کشور از محل صادرات نفت از سال ۹۷ که تحریم‌های اقتصادی ایران مجدد اعمال شد، مشخص شده است.
هرچند طی سال‌های گذشته با دور زدن تحریم‌ها تا حدودی سعی در نجات اقتصاد ایران شد ولی تصور اینکه این راهی پایدار و مطمئن برای رشد و توسعه اقتصاد است تصوری اشتباه است. تجربه موفق ایران هم در بحث خنثی‌سازی تحریم بنزین نشان‌دهنده همین مطلب است که می‌توان با اتکای به ظرفیت‌های داخلی به مقابله با تحریم‌ها رفت.
بنابراین در یک کلام اسم رمز خنثی‌سازی تحریم‌ها علیه اقتصاد ایران را می‌توان توسعه ظرفیت پالایشگاهی و پتروپالایشگاهی دانست. به دلیل افزایش سرانه مصرف مواد شیمیایی در دنیا و رقابتی‌تر شدن بازارهای جهانی اولویت ساخت پتروپالایشگاه‌ها بیشتر است. در واقع به گفته کارشناسان نفتی دنیای صنایع نفتی در حال گذار از صنایع پالایشگاهی به سمت پتروپالایشگاهی است.
به گزارش مهر، پتروپالایشگاه‌ها نسل جدیدی از پالایشگاه‌ها محسوب می‌شود که بر تجمیع مجتمع‌های پالایش و پتروشیمی تاکید دارد به عبارتی دیگر در مجتمع‌های پتروپالایشگاهی هدف تنها تولید سوخت از بنزین، نفت و گاز نیست بلکه در کنار تولید این محصولات به دنبال تامین خوراک مورد نیاز مجتمع‌های پلیمری و شیمیایی است.
همین امر باعث افزایش حاشیه سود پروژه‌ها و گسترش بازارهای مقصد برای پتروپالایشگاه‌ها شده است. از طرفی پیش‌بینی می‌شود که در سال‌های آینده رشد مصرف مواد پایین‌دستی پتروپالایشی به شدت رشد کند.. به عنوان مثال اداره اطلاعات انرژی آمریکا ( EIA ) در گزارشی به بررسی آینده بازار محصولات پایین‌دستی پتروپالایشگاهی پرداخت‌هاست که نتایج آن نشان می‌دهد تا سال ۲۰۵۰ میلادی تولید مواد پایین‌دست پتروپالایشی بیش از دو برابر و تقاضای آنها بیش از ۵۰ درصد بیشتر است.
بهانه تامین مالی هم حل شد
مزایای ذکر شده باعث شده افزایش ادغام عملیات پالایش و پتروشیمی یک روند مهم جهانی در سال‌های اخیر بوده و پیش‌بینی می‌شود در آینده نیز سهم بالایی از سرمایه‌گذاری‌های صنعت نفت و گاز در این حوزه باشد. اکثر چنین پروژه‌هایی ادغامی در مناطق آسیا و خاورمیانه با سرمایه‌گذاری‌های سنگینی در حال اجرا هستند. با وجود سرمایه‌گذاری‌های اینچنینی در کشورهای همسایه و هم‌تراز ایران، تاکنون هیچ پروژه پتروپالایشگاهی در کشور به بهره‌برداری نرسیده است. بهانه این امر تا سال ۹۸ مشکل تامین مالی بیان می‌شد. به همین دلیل جمعی از کارشناسان قانونی را به منظور تسهیل تامین مالی تاسیس پتروپالایشگاه‌ها تدوین کردند و به مجلس دهم ارائه دادند.
ایده اصلی این قانون که به قانون «توسعه صنایع پایین دستی نفت خام و میعانات گازی با استفاده از سرمایه مردمی» موسوم شد، اعطای تنفس خوراک به واحدهای پالایشی و پتروپالایشی است. تنفس خوراک یک مشوق اقتصادی است که به کمک آن می‌توان نقدینگی سرگردان در کشور را جذب طرح‌های پتروپالایشی کرد. در این روش، ابتدا یک پتروپالایشگاه به کمک سازمان بورس و با استفاده از سرمایه‌های مردمی تامین مالی شده و طی مدت چهار سال ساخته می‌شود، سپس به محض بهره‌برداری از یک تا دو سال از نفت محبوس شده در مخزن خوراک رایگان دریافت می‌کند. یعنی هزینه خوراک دریافتی را در تقریبا یک سال ابتدایی پرداخت نمی‌کند و سپس هزینه این یک سال را به صورت اقساطی در هشت سال به صندوق توسعه ملی بازپرداخت می‌کند.
در صنعت پالایشی کشور در کنار اولویت‌هایی مثل ارتقای صادرات فرآورده‌های نفتی، مدیریت یکپارچه صنعت پالایشی و پتروشیمی و رصد هوشمند تولید و توزیع فرآورده‌های پالایشی با توجه به قانون ذکر شده، تحریم‌های نفتی و شرایط پالایشی در کشور دو اولویت زیر در حوزه توسعه ظرفیت پالایشی حائز اهمیت است که رییس‌جمهوری منتخب آینده باید برنامه‌های مهمی برای آنها ارائه دهد.
ارتقای پالایشگاه‌های موجود
ایران دارای ظرفیت پالایشی دو میلیون و ۳۰۰ هزار بشکه نفت در روز است و با وجود همه افزایش ظرفیت‌ها، اما تنها دو درصد از سهم ظرفیت پالایشگاهی جهان را در اختیار دارد. در حال حاضر ۹ پالایشگاه نفت آبادان، اصفهان، بندرعباس، تبریز، تهران، شازند، شیراز، کرمانشاه و لاوان در کشور فعال هستند.
ظرفیت پالایشی روزانه این پالایشگاه‌ها در حدود یک میلیون و هشتصد هزار بشکه در روز است.
میانگین سن این پالایشگاه‌ها بیش از ۳۵ سال گزارش شده است.
بنابراین این پالایشگاه‌ها به دلیل طراحی قدیمی و انحراف از حالت بهینه با کاهش حاشیه سود و عدم‌جذابیت مواجه شده‌اند.
تولید مقادیر زیاد فرآورده‌های کم‌ارزش انتهایی سنگین مثل نفت کوره از جمله مشکلات پیش‌روی پالایشگاه‌های موجود است. تبدیل این مواد به فرآورده‌های سبک‌تر مستلزم احداث واحدهایی همچون RFCC و ککینگ تاخیری است که هزینه‌های سرمایه‌گذاری بالایی دارند و از همین‌رو اکثر پالایشگاه‌ها باوجود انجام طراحی‌های اولیه و خرید لایسنس از عهده تامین مالی این واحدها برنیامده‌اند. قانون پتروپالایشگاه‌ها با توجه به این مساله با موافقت با اعطای تنفس خوراک به کمک تامین مالی پالایشگاه‌های موجود آمد.
بنابراین با تسهیل فرآیند اعطای تنفس خوراک به طرح‌های ذکر شده و سپس فرآیند تامین مالی آنها با استفاده از فرصت تنفس خوراک، گام بسیار مهمی در جهت افزایش سودآوری پالایشگاه‌های فعلی برداشته می‌شود.
احداث پتروپالایشگاه‌ها
در سواحل جنوب کشور
همان‌طور که گفته شد احداث پتروپالایشگاه‌ها راهکاری در جهت خنثی کردن تحریم‌ها و سهیم شدن در بازارهای رو به رشد و پرسود آینده فرآورده‌های پتروشمیایی است.
سال ۱۳۹۸ پس از ابلاغ آیین‌نامه قانون پتروپالایشگاه‌ها در نهایت وزارت نفت پس از چند مرحله غربالگری شرکت‌ها از لحاظ توانمندی مالی و مطالعات فنی و اقتصادی، هشت طرح به مجموع ظرفیت ۱۴۶۰ هزار بشکه در روز نفت خام و میعانات گازی را تایید کرد.
همه این هشت پروژه در سواحل جنوب از جمله در منطقه استراتژیک جاسک در سواحل مکران تعریف شده‌اند که از مزایای دسترسی به بندر و بازارهای مصرف و تامین آب صنعت از دریا بهره‌مند هستند. طبق قانون این طرح‌ها قرار است با توجه به جذابیتی که تنفس خوراک ایجاد کرده‌است با آورده سرمایه‌گذار اصلی، سرمایه‌های مردمی و سایر ابزارهای تامین مالی مناسب از جمله بازار سرمایه احداث شوند.
به گفته کارشناسان با توجه به اهمیت راهبردی طرح‌ها برای کشور و مسیر جدید تامین مالی این پتروپالایشگاه‌ها مجموعه دولت و وزارت نفت باید ضمن نظارت بر فرآیند احداث این پروژه‌های پتروپالایشی برای حل مشکلات پیش‌روی سرمایه‌گذاران از جمله در زمینه تامین مالی، تامین تجهیزات و اخذ مجوزها کاملا نقش تسهیل‌گری داشته‌باشد.
طبق قانون پتروپالایشگاه‌ها در صورت پیشرفت نکردن طرح‌ها در موعد مقرر و تامین مالی نشدن از منابع مردمی در بازار سرمایه مجوز تنفس خوراک طرح‌ها باطل می‌شوند.
در مجموع اهمیت دارد که اجرای قانون توسعه پتروپالایشگاه‌ها و خنثی‌سازی تحریم‌های نفتی باید جزو اولویت‌های دولت آینده باشد و نباید در میان بحث‌های سیاسی این روزهای انتخاباتی گم شود.