«پتروپالایشگاه» ناجی صنعت نفت

«جهان صنعت»- اعمال محدودیت در صادرات نفت ایران مدتی است که اقتصاد کشور را با چالش مواجه کرده است و لازم است دولت تمهیداتی برای جایگزینی درآمد های نفتی بیندیشد. در این بین کارشناسان معتقدند بهترین راهکار، تبدیل نفت به فرآورده‌هایی با ارزش‌افزوده بیشتر است؛ آنچه تاکنون حلقه مفقوده صنعت نفت بوده است.
به گفته کارشناسان یکی از دلایل فشار شدید آمریکا بر روی فروش نفت ایران و ایجاد محدودیت برای آن، وابستگی اقتصاد کشور به درآمدهای نفتی است. شاهد این مدعا این است زمانی که ایران به واردات بنزین وابستگی شدید داشت، دولت وقت آمریکا برای تحت فشار قرار دادن کشورمان، واردات این فرآورده توسط ایران را تحریم کرد.
بنابراین برای بی‌اثر کردن تحریم‌های نفتی یا باید به فکر تامین مالی بودجه دولت از سایر منابع مالی باشیم یا از خام‌فروشی نفت عبور و با توسعه صنایع پالایشی و پتروپالایشی نفت‌خام را به فرآورده‌های نفتی تبدیل و آن را صادر کنیم چرا که رهگیری و تحریم‌پذیری محموله‌های فرآورده‌های نفتی نسبت به نفت‌خام بسیار دشوار است زیرا مشتریان و عرضه‌کنندگان فرآورده‌های نفتی بسیار متنوع‌تر از بازار نفت‌خام است. همچنین حجم محموله‌های صادراتی فرآورده کوچک‌تر و شیوه انتقال آن به مقصد از تنوع بالایی برخوردار است.
علاوه بر این، بازار فروش فرآورده برخلاف نفت‌خام در کشورهای همسایه ایران بسیار گسترده است. این سه دلیل باعث می‌شود صادرات فرآورده دور از چشمان آمریکا برای ایران امر راحت‌تری باشد.
این در حالی است که اکنون صنعت پالایش کشور به‌تنهایی از اقتصاد ضعیفی برخوردار است و لازم است با توجه به شرایط حاکم بر کشور تلاش بیشتری برای تکمیل زنجیره ارزش نفت و توسعه صنایع پالایش صورت گیرد .در این میان کارشناسان معتقدند از جمله مدل‌های توسعه صنایع میان‌دستی و پایین‌دستی نفت و گاز، ادغام واحدهای پتروشیمی و پالایشگاهی یا به اختصار، احداث «پتروپالایشگاه»‌هاست که در کشورهای زیادی امتحان شده و توسعه یافته است. در حال حاضر نیز پروژه‌های مختلفی برای توسعه این مدل در دنیا در حال اجراست.پتروپالایشگاه در واقع ادغام مجموعه‌های پالایشی و پتروشیمیایی و ارتباطی از جریان مواد و انرژی بین آنهاست که باعث هم‌افزایی این مجموعه‌ها می‌شود. گاهی یک پتروپالایشگاه از صفر احداث می‌شود و گاهی از ادغام بین پتروشیمی و پالایشگاه مجاور به وجود می‌آید. البته با احداث یک پتروشیمی در کنار یک پالایشگاه یا برعکس هم می‌توان به یک پتروپالایشگاه دست یافت.
به گفته کارشناسان پتروپالایشگاه‌ها در مقایسه با پالایشگاه‌ها حاشیه سود بالاتری دارند. در ایران نیز با هدف تکمیل زنجیره نفت و گاز و ارزش‌آفرینی بیشتر، تعدادی از مجتمع‌های پتروشیمی در مجاورت مجتمع‌های پالایشی ایجاد شدند. اما سبقه استراتژی تامین سوخت در پالایشگاه‌های کشور سبب شده که از یک طرف اقتصاد پالایشگاه‌های کشور در وضعیت مناسبی نباشد و از طرف دیگر مجتمع‌های پتروشیمی با مشکلات کمی‌ و کیفی خوراک مواجه باشند.
در حال حاضر رویکرد تلفیقی پتروپالایشی در کشور ضعیف است و این موضوع سبب شده که صنعت پالایش کشور به تنهایی از اقتصاد ضعیفی برخوردار باشد. از سویی تمرکز صنعت پتروشیمی کشور بر خوراک گاز و تولید محصولات بر پایه گاز نیز موجب توسعه نامتوازن این صنعت شده است.
مزایای پتروپالایشگاه
«افزایش حاشیه سود فرآوری نفت، کاهش آلودگی، کاهش هزینه‌های تامین خوراک، مدیریت یکپارچه و هماهنگی میان واحدها از مزایای ایجاد واحدهای پتروپالایشگاهی است. مدیریت یکپارچه و هماهنگی آسان‌تر نسبت به حالتی که پالایشگاه و پتروشیمی مدیران جداگانه داشته باشند و همچنین توان استفاده از هیدروکربن‌های سنگین به عنوان خوراک واحد پتروشیمی از مزایای احداث پتروپالایشگاه است.در یک مجموعه پتروپالایشی با اشتراک‌گذاری جریان‌های مواد، نیروی انسانی و سرویس‌های مختلف همچون خدمات زیست‌محیطی و حمل‌ونقل بین واحدهای مختلف در نهایت بازدهی کل مجموعه افزایش می‌یابد. شایان ذکر است یک پتروپالایشگاه نسبت به واحدهای جداگانه پالایشی و پتروشیمی چالش‌هایی را نیز به همراه خواهد داشت.
نیاز به سرمایه‌گذاری بیشتر، پیچیده‌تر شدن فرآیند و به دنبال آن پیچیدگی کنترل فرآیند از جمله این چالش‌هاست… در برخی موارد همچون اطمینان همیشگی از خوراک پایدار، عدم انقطاع در تولید به دلیل عدم ورود کشتی خوراک (بسته به نحوه دریافت خوراک)، قدرت تحرک شرکت در بازار که می‌تواند با ذخیره‌سازی محصول میانی یا انتهایی قیمت را تنظیم کند، از جمله مزایای ایجاد پتروپالایشگاه‌هاست.»
در همین راستا مجلس شورای اسلامی چند ماه قبل طرح احداث پتروپالایشگاه با استفاده از سرمایه مردمی را به تصویب رساند اما به مرحله اجرا درآمدن این طرح، نیازمند تدوین و تصویب آیین‌نامه اجرایی آن در دولت است.

چگونگی تکمیل زنجیره ارزش نفت
مهدی مهرانپور*- امروزه ساخت پالایشگاه دیگر صرفه اقتصادی ندارد و دنیا به سمت ادغام فرآیندهای پالایش و پتروشیمی در مجتمع‌های پتروپالایشگاهی حرکت کرده است. پتروپالایشگاه نسل جدیدی از پالایشگاه‌ها به حساب می‌آید و بر یکپارچگی بین مجتمع‌های پالایش و پتروشیمی تاکید دارد. در واقع در مجتمع‌های پتروپالایشگاهی، هدف تنها تولید سوخت از جمله گاز مایع (LPG)، بنزین، نفت سفید، نفت گاز و نفت کوره نیست بلکه در کنار چنین محصولاتی فرآورده‌های ویژه و خوراک‌های مورد نیاز مجتمع‌های پلیمری و شیمیایی نیز تولید و عرضه می‌شود.
در سال‌های اخیر با توجه به توسعه برداشت گاز از میدان پارس‌جنوبی، به خوراک‌های مایع متنوعی از جمله اتان، متان، پروپان و بوتان و سایر میعانات گازی دست پیدا کردیم که اگر به جای استفاده در پتروشیمی‌های خوراک گازی، در پتروپالایشگاه‌ها به کار گرفته شوند هم محصولات متنوع‌تری خواهیم داشت هم به حاشیه سود بالاتری دست خواهیم یافت. علاوه بر این با افتتاح و تکمیل پالایشگاه ستاره خلیج‌فارس به خوراک نفتا نیز دسترسی داریم.
این در حالی است که در سال‌های اخیر به دلیل فراوان و ارزان بودن خوراک‌های گازی در کشور سرمایه‌گذاران به سمت احداث و توسعه پتروشیمی‌های خوراک مایع رفته‌اند. بنابراین سبد پتروشیمی در کشور ثابت مانده است چراکه این‌گونه پتروشیمی‌ها نمی‌توانند به تنهایی محصولات متنوعی را تولید کنند.
در ایران با هدف تکمیل زنجیره ارزش نفت اقدام به احداث پالایشگاه‌ها و پتروشیمی‌ها در کنار هم کرده‌اند اما اگر مجتمع پالایش و پتروشیمی از نظر مدیریتی و سرمایه‌گذاری یکپارچه باشد منافع کلی زنجیره ارزش برای آنها اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد.
*کارشناس حوزه انرژی