چالش‌های اساسی و راهبردی مسعود پزشکیان

جواد راستی*- پس از آنکه آقای دکتر مسعود پزشکیان در انتخابات 15تیر 1403موفق شد با ۱۶میلیون و ۳۸۴‌هزار و ۴۰۳‌رای از بیش از ۳۰میلیون و ۵۳۰‌هزار رای ماخوذه در دور دوم انتخابات ریاست‌جمهوری ایران، برنده رقابت انتخابات کشور شود، اکنون چشم‌ها به مسیری دوخته شده که وی باید طی کند تا رضایت عمومی را جلب کرده و چالش‌های کشور را هم حل کند.
عمده چالش‌های پیش روی پزشکیان؛ اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی است، اما مجموع این مسائل داستانی پیچیده را ایجاد می‌کند. از طرفی هم اولویت‌های چالش‌دار کشور، بسیار زیاد است و پزشکیان برای انتخاب و ارجحیت دادن مشکلات کشور، کاری سخت در پیش دارد، همه این‌ها نیازمند کار کارشناسی است.
در این مقاله سعی خواهد شد چالش‌های راهبردی که بیشتر مرتبط با حوزه اقتصاد سیاسی است، بررسی و کنکاشی صورت گیرد و همچنین به برخی چالش‌های اساسی به صورت اجمالی در حوزه‌های دیگر نیز پرداخته شود.
به باور نویسنده اولین مشکل مردم که باید مورد توجه قرار گیرد، معیشت آنهاست که به دو روش قابل حل است. یکی راه‌حل‌های کوتاه‌مدت و یکی هم راه‌حل‌های بلند‌مدت. راه‌حل‌های کوتاه‌مدت مسکن است و فقط کمک می‌کند تا زمان حل بلندمدت این نوع مشکلات، مردم احساس ناامنی اقتصادی نکنند. پزشکیان گفته است که به دنبال راه‌های حل مساله است و قول هم داده از کارشناس‌ها کمک می‌گیرد، اما فراموش نکنیم، پزشکیان وعده‌های غیرقابل تحقق هم نداده است. برای مثال در مناظره‌ها تاکید کرد که بعید است رشد ۸‌درصدی اقتصادی در کوتاه‌مدت رخ دهد، اما وعده داده که تلاش خواهد کرد برای کاهش تورم و افزایش رشد اقتصادی تلاش کند.
پزشکیان که در زمان محمد خاتمی، وزیر بهداشت بود، در یک دوره زمانی پیچیده و پر‌دردسر برای ایران چه در داخل و چه در خارج از کشور به ریاست‌جمهوری رسیده است. پزشکیان به عنوان یک مرد مدرن و تحصیلکرده دیده می‌شود، اما همچنان عمیقاً مذهبی است. استفاده مکرر او از اصطلاحات انگلیسی در مناظره‌های تلویزیونی با تلاوت قرآن متعادل می‌شد که باعث جلب حمایت رای‌دهندگان محافظه‌کار شد.
روی کار آمدن پزشکیان به منزله جدایی شدید از سیاست‌های دولت مرحوم ابراهیم رییسی خواهد بود. او اولین رییس‌جمهور غیر‌روحانی ایران پس از محمود احمدی‌نژاد است که با صورتی تقریبا تراشیده و صراحت لهجه‌ای خاص، سعی دارد بر تمایز خود از نخبگان روحانی تاکید کند؛ طبقه‌ای که در سال‌های اخیر با سطوح بی‌سابقه‌ای از مخالفت روبه‌رو بوده‌اند.
متاسفانه دولت در ۱۶‌سال گذشته به‌شدت بزرگ شده و اکثر بودجه را می‌برد. باید فکری اساسی برای این وضعیت دولت انجام شود. بخش دیگر، مساله آزادی‌های اجتماعی است. به نظر می‌رسد با توجه به سخنان محسنی‌اژه‌ای و دیدگاهی که ایشان نشان دادند می‌توان بخشی از مساله جامعه را با همراهی قوای مجریه و مقننه تا حدودی حل و در مسیر آرامش سیاسی حرکت کرد.
ردیف اول مشکلات کشور؛ مشکلات اقتصادی و معیشتی
در میزان مشارکت مردم در انتخابات اخیر عوامل متعددی دخیل است که امید مردم به حل شدن مشکلات اقتصادی و معیشتی‌شان از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. پرسشی که در این باره وجود دارد این است که آیا صرفا وجود چهره‌های شاخص می‌تواند در زمینه بهبود مشکلات اقتصای کشور و دستیابی به اهدافی مانند مهار تورم و رشد اقتصادی پایدار موثر واقع شود؟ نکته قابل‌توجه این است که حضور افراد متخصص در هر یک از رئوس مثلث تیم اقتصادی می‌تواند پدیده مثبتی باشد، اما آنچه بیش از همه اهمیت دارد، هماهنگی اضلاع این مثلث بر محور یک برنامه اقتصادی جامع است. یک تیم فوتبال پر‌ستاره را در نظر بگیرید که هیچ‌کدام از ستارگان آن حاضر نیستند با دیگری همکاری کنند. چنین تیمی به‌راحتی در مقابل یک تیم بی‌ستاره اما هماهنگ شکست می‌خورد. این مساله در زمینه حل مشکلات اقتصادی نیز صادق است. در واقع آنچه بیش از شاخص بودن سیاستگذاران اقتصادی اهمیت دارد، هماهنگی نوع نگاه آن‍ها در زمینه حل مشکلات است. از آنجا که ایران همانند گذشته به درآمدهای نفتی دسترسی ندارد، تیم اقتصادی توانایی تقسیم منافع حاصل از این درآمدها را نخواهد داشت.
بنابراین باید تیم اقتصادی جدید رویکرد جدیدی مبنی بر درآمدزایی و کاهش هزینه‌ها اتخاذ کند که مستلزم روی کار آمدن افراد جدیدی است که رویکرد آنها با چنین مساله‌ای سازگاری دارد. اگر سیاستگذاران اقتصادی رویکردهای هماهنگی در این زمینه نداشته باشند، چالش‌های زیادی در مسیر تحقق اصلاحات اقتصادی به‌وجود خواهد آمد. نگاهی به تجربیات تاریخی نیز نشان می‌دهد در بازه‌های زمانی که سیاستگذاران اقتصادی هماهنگی لازم برای رسیدن به اهداف خود را داشته‌اند، موفقیت‌های بزرگی رقم خورده است. این در حالی است که به محض ایجاد شکاف در میان این افراد، مسیرهای رسیدن به اهداف ناهموار شده است.
برای حل شدن مشکلات اقتصادی هم چاره‌ای جز افزایش رشد اقتصادی نداریم. رشد اقتصادی تابع تشکیل صنایع است. بدون تشکیل صنایع، رشد اقتصادی هم اتفاق نمی‌افتد. دهه 40 تا 80، از نظر ثبات اقتصادی و پیشرفت اقتصادی، بهترین دوره اقتصادی برای ایران محسوب می‌شد، چراکه در طول این دهه‌ها کارخانه‌های زیادی از جمله کفش ملی، میهن، ارج، آزمایش و‌… وارد چرخه صنعتی ایران شدند. این مسیر همان مسیری است که یسیاری از کشور‌ها برای صنعتی شدن طی کرده‌اند. حال باید دید چه سیاست‌هایی باعث رشد اقتصادی در دهه 40 تا 80 و چه سیاست‌هایی سبب روند نزولی اقتصاد در دهه‌های اخیر شده است؟ بنابراین دولت چهاردهم و اقتصاد ایران چاره‌ای جز برگشت به دهه‌های گذشته ندارند.
از عوامل تاثیرگذار در رشد اقتصادی می‌توان به تحریم‌ها و عدم ثبات اقتصادی اشاره کرد. ایران و چین در سال 1990 تراز تجاری برابر داشتند، اما از سال 1995، ایران از چین عقب افتاد که این عقب‌افتادگی تا به امروز ادامه داشته است. چین به دلیل تنوع تولیدات صنعتی و افزایش صادرات، نقش مهمی در افزایش تولید جهانی ایفا می‌کند. رشد سرمایه‌گذاری در چین به 36‌درصد رسیده است. این درحالی است که این رشد در آمریکای شمالی 15‌درصد و در اروپای غربی 9درصد است. حجم ارزش‌افزوده چین 65‌برابر ایران است. این نشان‌دهنده رشد چشمگیر چین در بخش صنعتی است. البته مردم ایران از رشد صنعتی بی‌بهره مانده‌اند، اما مردم چین از رشد صنعتی خود بهره‌مند هستند.
موضوع مهم دیگری در حوزه مسائل اقتصادی در دولت جدید باید به مساله کنترل هزینه و بودجه اهمیت داده شود. از طرفی مساله اصلاحات ساختار اداری دولت و ادغام سازمان‌های موازی برای صرفه‌جویی در بودجه از اهمیت زیادی برخوردار است. انتظار می‌رود مشکل بانک‌های ناتراز در این دوره حل شود. علاوه‌بر این، انتظار می‌رود، مشکلات ارزی هم حل شود تا تجربیات دولت‌های قبل تکرار نشود. در تمام دولت‌ها طی 40‌سال گذشته، سیاست سرکوب قیمت‌ها استفاده شد. این سیاست نه‌تنها نتیجه‌ای نداشت، بلکه منجربه از بین رفتن بورس شد. امید است وزارت صمت، صنایع را از سرکوب قیمت‌ها خارج کند. این اقدام بر احیای بورس تاثیر مثبتی دارد. عواملی نظیر توسعه زیرساخت ریلی و زیرساخت دیجیتال بر رشد اقتصادی تاثیر‌گذار است. توسعه زیرساخت دیجیتال بعد از نفت، می‌تواند توان اقتصادی کشور را افزایش دهد. بهترین زمان برای اصلاحات ساختاری، قبل از شروع کار دولت است.
سرنوشت قیمت‌گذاری دستوری در دولت چهاردهم
سرکوب قیمت‌ها نه‌تنها فایده‌ای ندارد، بلکه باعث ایجاد رانت می‌شود. برای تحقق این اقدام، به یک نقشه راه احتیاج است. در اولین قدم باید رفته‌رفته نسبت به این موضوع حساسیت‌زدایی شود تا نتایج مثبت آن مشاهده شود. در ابتدا باید این اقدام در صنایعی که نسبت به آن حساسیت کمتری وجود دارد، اجرا شود. اگر این اقدام همزمان برای همه صنایع صورت گیرد، احتمال شکست خوردن این طرح و همین‌طور واکنش اجتماعی تند نسبت به این طرح وجود دارد. در یک مسیر یک‌ساله می‌توان قیمت‌گذاری دستوری را به صورت کامل حذف کرد. در صورت حذف قیمت‌گذاری دستوری، بورس رشد خواهد کرد. مردم به سمت بورس اقبال پیدا می‌کنند و سودا‌گری‌های موجود درجامعه هم کم می‌شود.
نگاهی اجمالی به برخی چالش‌های مهم و قابل تامل پزشکیان
به نظر می‌رسد رییس‌جمهور پزشکیان کار دشوارتری در قیاس با رؤسای جمهور اصلاح‌طلب قبلی پیش‌رو خواهد داشت. علاوه‌بر چالش‌هایی مانند مجلس اصولگرا و انسجام بسیار بیشتر طیف‌ها و نهادهای اصولگرا و شرایط سخت‌تر کشور به‌خاطر تراکم بیشتر مشکلات، ترکیب آرا در این انتخابات نیز می‌تواند تحت شرایطی مشکل‌ساز شود، اما باوجود این چالش‌ها، تحت شرایطی زمینه برای موفقیت ایشان نیز فراهم است؛ مشروط بر اینکه ایشان و همکاران‌شان درک و برخوردی واقع‌بینانه با شرایط عینی داشته باشند. چالش‌های ناشی از ترکیب آرا که بازتاب‌دهنده شرایط اجتماعی است، به شرح زیر است:
1- دکتر پزشکیان با کمترین رای نسبت به روسای‌جمهور پیشین راهی پاستور می‌شود. دلیل اصلی آن نیز 50 و 60درصدی است که در ادامه روند مشابه از 1398 به بعد در انتخابات شرکت نکردند. ترکیب این رای‌ندهندگان مهم است. آنها شامل کنشگران فعال و طبقه متوسط نوگرا و دارای صدا هستند. زنان و جوانان در ترکیب این طیف غلبه دارند. در میان مشوقان به شرکت در انتخابات و نیز در همایش‌های‌ انتخاباتی زنان و جوانان حضور کمتری داشتند. درحالی‌که در انتخابات خرداد 76جوانان دختر و پسر مشوق شرکت افراد میانسال و مسن بودند، این‌بار این مردان عمدتا مسن بودند که جوانان را به مشارکت تشویق می‌کردند. بی‌شک، مشارکت ‌نکردن این طیف اجتماعی در انتخابات را نباید به حساب مخالفت آنها با پزشکیان گذاشت. آنها به‌عکس، عمدتا پایگاه رای بالقوه یک رییس‌جمهور اصلاح‌طلب و تغییرخواه‌ هستند. رای‌دهندگان به پزشکیان نیز به نظر می‌رسد عمدتا رای مشروط داده‌اند و در صورت کوتاهی پزشکیان در عمل به وعده‌هایش ممکن است را‌شان را پس بگیرند. موضع نهایی و نحوه برخورد این دو طیف طی چهار سال آینده به سیاست‌های رییس‌جمهور پزشکیان بستگی خواهد داشت.
2- کاهش چشمگیر مشارکت مهم‌ترین پدیده انتخابات 1403 بود. با توجه به روندی مشابه طی سه انتخابات پیشین، اقدام نظام سیاسی به تایید صلاحیت یکی از نامزدهای مورد نظر جبهه اصلاحات قابل توجه بود. امید می‌رفت که به این ترتیب روند کاهشی مشارکت معکوس شود، اما با وجود فعالیت همه‌جانبه احزاب و گروه‌های اصلاح‌طلب و جمعی از نخبگان شمار رای‌دهندگان در دور اول 1403 حدود 9‌درصد در مقایسه با انتخابات 1400 کمتر بود. این پدیده‌ای نیست که به‌ویژه به خاطر روند رشدیابنده آن از 1398به بعد بتوان راحت از کنار آن گذشت. روشن نیست که آیا باید ادامه این روند کاهشی را به حساب عدم موفقیت اصلاح‌طلبان گذاشت یا به همان حساب همیشگی بعد از 1398. می‌توان گفت که این‌بار روح جمعی به تصمیمی رسید و مطابق آن عمل کرد و در این میان ترس از رقیب نیز که نخبگان به آن پرداختند، مؤثر بود. به هر حال، اکنون قرعه فال به نام دکتر پزشکیان زده شده است بلکه ایشان بتواند سیاستی را که جبران مافات کند، بیابد و به کار بندد. در غیر این صورت، ممکن است اساسا انتخابات در ایران بلاموضوع شود.
3- آرایی که در برخی استان‌ها به پزشکیان داده شد، بی‌شک در پیروزی ایشان نقش داشت، اما تبلیغات برخی جریان‌ها در نسبت‌دادن پیروزی ایشان به آرای قومیتی اساسا بلاوجه است و نحوه سخن‌ گفتن معدودی که با لحنی مضر برای تمامیت‌ارضی و حاکمیت ملی به این موضوع دامن می‌زنند، محکوم است. باید توجه داشت که اولا همه ایرانیان به یک اندازه در تعیین سرنوشت خود سهیم‌ هستند و جمعی را بر جمع دیگر برتری نیست، ثانیا دلیل تفاوت در آرا به کاندیداها را باید در مشکل محوری عدم‌مشارکت جست‌وجو کرد. در ادوار انتخاباتی 96،92 و… نامزد پیروز ضمن برخورداری از درصد بالاتر آرای قومیتی، رای اول تقریبا همه استان‌ها، اعم از مرکزی و پیرامونی را داشت. تنها مشارکت کم در برخی استان‌ها موجب اول شدن نامزد اصولگرایان شد. ضمن اینکه امسال رفتار انتخاباتی استان‌های مرکزی و پیرامونی در دور اول تقریبا مشابه بود. مثلا مشارکت در استان‌های آذربایجان شرقی و اصفهان در دور اول40‌و‌اندی‌درصد بود و در دور دوم به یک نسبت افزایش یافت. این پدیده گویای درک مشابه و مشترک و عاری از شائبه‌ قومیتی همگان در مسائل ملی است. با این حال دکتر پزشکیان باید توجه داشته باشد که در دور دوم فاکتور عدم مشارکت بر ترکیب آرا در استان‌های مرکزی اثر بیشتری داشت تا در استان‌های پیرامونی، اما او تردید نباید داشته باشد که به حکم ترکیب آرا در دور اول، در‌صورت ضعف در عمل به وعده‌ها با برخورد یکسانی در سراسر کشور مواجه خواهد شد.
4- اصولگرایان نیز با وجود قطبی‌شدن انتخابات دور دوم، در مقایسه با آرای انتخابات 1400 حدود پنج‌میلیون رای از دست دادند. ظاهراً چاره‌ای نداریم جز اینکه فرض کنیم این پنج‌میلیون رای به حساب نامزد اصلاح‌طلبان رفت و خلاء ناشی از میل آرای بیشتری از حساب اصلاح‌طلبان به سمت عدم‌مشارکت را پر کرد. نتیجه این‌ شد که اولا اصولگرایان در یک انتخابات با مشارکت کم نیز نتوانستند برنده شوند و ثانیا همه طیف‌های سیاسی از سیاست‌های غیرمحبوب این چنددهه آسیب دیده‌اند. و اما برخی چالش‌های مزمن دولت چهاردهم به قرار زیر است:
معرفی کابینه
پزشکیان در گام اول برای معرفی کابینه‌اش، شرایطی پارادوکسیکال دارد. از یک‌سو بدنه اصلاح‌طلب حامی او انتظار دارد تا پزشکیان برخلاف روحانی، کابینه‌ای همسو با جبهه اصلاحات به مجلس معرفی کند و از سوی دیگر، مجلس جدید با ترکیب اصولگرایانه‌اش، احتمالا به بسیاری از چهره‌های اصلاح‌طلب برای تصدی کرسی وزارت رای نخواهد داد و این اختلافات جدی‌ترین چالش روزهای آتی رییس‌جمهور منتخب خواهد بود.
سایه سنگین ترامپ
حتی اگر پزشکیان با جدیت موضوع مذاکرات هسته‌ای را دنبال کند، اما بی‌تردید بازگشت ترامپ به کاخ سفید کار او را برای کنترل بازار و ایجاد حس خوش‌بینی به سیاست خارجی، سخت می‌کند. پزشکیان باید امیدوار باشد که دموکرات‌های آمریکا موفق به پیروزی در انتخابات آبان شوند، در غیر این صورت موج تازه‌ای از فشارها بر ایران آغاز شده و کار را برای توافقات بعدی مشکل خواهد کرد.
چالش نرخ سوخت
پزشکیان حتی در ایام تبلیغات انتخاباتی هم تحت فشار قیمت بنزین بود. دولت جدید هرچند به لحاظ اقتصادی چاره‌ای جز افزایش قیمت سوخت ندارد، اما خوب می‌داند که شرایط معیشتی مردم تحمل شوک تورمی تازه را نخواهد داشت. به همین دلیل او ناگزیر از اتخاذ تصمیماتی سخت است که بر محبوبیت او اثر خواهد گذاشت.
حامیان کم صبر
بخشی از بدنه رای پزشکیان مربوط به اصلاح‌طلبانی است که به سختی خود را راضی کردند در دور دوم به او رای دهند. این دست حامیان آماده‌اند تا به محض ایجاد تنش‌های تازه بر سر حجاب، معیشت یا هر مساله چالش‌برانگیز، از پزشکیان عبور کرده یا حتی مانند دولت دوم سیدمحمد خاتمی، او را مجبور به استعفا کنند. این دست کم‌صبری‌ها بر لایه‌های دیگر جامعه نیز اثر خواهد داشت.
بحران کم‌آبی
چالش‌های محیط‌زیستی را نباید دست‌کم گرفت. پزشکیان با مساله مهم بحران آب و تبعات آن بر تنش‌های آبی در استان‌های مختلف و بحران‌های اقتصادی در بخش کشاورزی روبه‌روست. او باید تصمیم بگیرد که چه راهکاری برای کاهش این دست تنش‌ها خواهد داشت و با محیط‌زیست ایران چه خواهد کرد.
رانت
بخش دولتی در ایران تا حد زیادی معتاد به پترودلارهای بادآورده است. شرکت‌های دولتی به رانت عادت کرده‌اند و دلار چند‌نرخی، این چالش را از دولت به سطح بازار آورده است. پزشکیان ممکن است جلوی حقوق‌های نجومی را بگیرد یا وعده «حقوق براساس عملکرد» را محقق سازد اما احتمالا نمی‌تواند به‌سرعت، سفره فسادهای سیستمی‌شده در بدنه دولت را جمع کند. این کار نیاز به اصلاحات ساختاری گسترده‌ای دارد که تنها از عهده قوه مجریه برنمی‌آید. بنابراین چالش فساد، برای دولت جدید یک چالش جدی خواهد بود.
حجاب
موضوع حجاب از سال ۱۴۰۱ به یک چالش امنیتی تبدیل شده است. پزشکیان وعده داده گشت ارشاد را جمع کرده و در شرایط عادی کشور، از فیلترینگ استفاده نکند، اما آیا او می‌تواند به تنهایی این وعده‌ها را عملی کند؟ اگر بخش‌های دیگر حاکمیت راضی به تن دادن به این وعده‌ها نشدند، او چه خواهد کرد؟ موضوع شکاف‌های اجتماعی داخلی، احتمالا موضوعی مهم برای دولت چهاردهم خواهد بود، چراکه رییس‌جمهور منتخب وعده‌هایی در این خصوص داده که عمل به آن ساده نیست.
جنگ‌افروزی در خاورمیانه
دولت پزشکیان در شرایطی شکل می‌گیرد که منطقه در آتش جنگ می‌سوزد. هر لحظه ممکن است جنگ اسرائیل با لبنان، ایران را وارد یک فاز متفاوت دفاعی کند. افزون بر اسرائیل، رقابت‌های منطقه‌ای دیگر نیز جدی است. به‌ویژه یارگیری‌های اخیر امارات از چین و روسیه برای چالش جزایر سه‌گانه. باید دید دولت جدید برای این چالش چه ایده‌هایی دارد.
مهاجران غیرقانونی
موضوع مهاجران غیرقانونی به یک بحران اجتماعی تبدیل شده است. در جریان مناظره‌های انتخاباتی، محمدباقر قالیباف که حالا رییس مجلس است، وعده داد که برای رفع این چالش، بین ایران و افغانستان دیوار بکشد، اما پزشکیان چه خواهد کرد؟ دولت او احتمالا سراغ بهبود رابطه با طالبان نخواهد رفت و مشکلات کشور همسایه می‌تواند بر موج مهاجران غیرمجاز بیفزاید.
اپوزیسیون خارج‌نشین
پزشکیان با شعار مذاکره و احیای برجام در انتخابات ۱۵تیر به پیروزی رسیده است، اما خود خوب می‌داند که مسیر این گفت‌وگوها چندان هموار نیست. افزون بر لابی صهیونیستی و مخالفان داخلی برجام، اپوزیسیون جنگ‌طلب خارجی نیز سعی می‌کند چهره دولت او را در افکارعمومی جهان غرب تخریب کند. پزشکیان در ایام تبلیغات انتخابات نیز با موجی از حملات شبکه‌های فارسی‌زبان خارجی روبه‌رو بود و احتمالا هر سفر او به اروپا، با جنجال جناح تندرو خارج‌نشین مواجه خواهد شد. او باید به تدریج، این مخالفت‌ها را مهار کرده و دولت‌های غربی را قانع کند که صدای این جریانات، صدای مردم ایران نیست. تنها راه رسیدن به این هدف، تقویت انسجام داخلی و از بین بردن شکاف‌هایی است که در سال‌های اخیر در داخل ایجاد شده و به بیرون سرریز کرده است.
این چالش‌های اشاره ‌شده، مشتی نمونه خروار از مسائل ایران است. بسیاری از چالش‌های دیگر نیز بر سر راه دولت آینده وجود دارد. از دغدغه‌های حقوق بشری تا ماجرای حذف یارانه خانوارهای برخوردار، یا اصلاح نظام بانکی و داستان پُرحرف و حدیث بورس. ایران امروز در تب تحریم و شکاف‌های داخلی می‌سوزد و پزشکیان طبیبی است که باید به پشتوانه رای مردم به درمان این دردها بپردازد. آینده نشان خواهد داد که او برای شرایط امروز کشور پزشک حاذقی بوده است یا نه.
نگاهی به دیدگاه‌های رسانه‌های مشهور جهان از بُعد سیاسی
اقتصاد ایران ارتباط مستقیم و تنگاتنگی با حوزه سیاست‌های خارجی دارد، بنابراین ضرورت دارد تا نگاهی هم به دیدگاه‌ها و برآوردهای سیاسیون کشورهای خارجی که در رسانه‌های‌شان منعکس می شود، بیندازیم.
حقیقت تلخ آنجاست که پزشکیان با مشکلات بالقوه‌ای مواجه خواهد بود، مجلس ایران تحت تسلط تندرو‌هایی است که تلاش‌های قبلی برای احیای برجام را ناکام گذاشته‌اند و با هرگونه تلاش برای تغییر قوانین بانکی با هدف تبعیت از استاندارد‌های FATFمخالفند. از طرفی سیاست خارجی ترامپ مبتنی بر استراتژی خصمانه «فشار حداکثری» علیه ایران بود که خلیج فارس را بی‌ثبات، بازار‌های نفت را متزلزل و تقریبا یک جنگ مستقیم را آغاز کرد. این ترامپ بود که برجام را ترک کرد.
سال ۲۰۲۴ بدون انتخابات زودهنگام و پیش‌بینی نشده ایران هم سالی پر از انتخابات‌های حیاتی و مهم در سراسر جهان است. هند، آفریقای‌جنوبی، کره‌جنوبی، فرانسه، بریتانیا، اتحادیه اروپا و آمریکا و بسیاری دیگر از کشور‌ها قرار است که سرنوشت سیاسی‌شان را تعیین کنند. ایران هم با درگذشت ناگهانی رییس‌جمهور در سانحه هوایی در صف نیمی از جمعیت جهان برای تعیین سرنوشت قرار گرفت و احتمالا به یکی از مهم‌ترین انتخابات‌ها بدل شد.
علاوه‌بر مشکلات داخلی، درگیری ایران با اسرائیل نیز در ماه‌های اخیر به سطوح خطرناکی رسیده است. این دو کشور پس از تبادل مستقیم آتش در ماه آوریل تقریبا وارد جنگ شدند. تنش‌ها در منطقه همچنان بالاست، اسرائیل به جنگ خود با حماس ادامه می‌دهد و هر روز درگیری آن با حزب‌الله بیشتر می‌شود.
مساله روابط با همسایگان، تعامل با دنیا، تعامل با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و نهاد‌ها و پیمان‌های بین‌المللی، مواردی است که می‌تواند چالش‌هایی را که نام بردم حل کند. پزشکیان باید تمرکز بالایی روی سیاست خارجی داشته باشد و مشکلات این حوزه را حل کند. علت‌العلل مشکلات فعلی کشور سیاست خارجی است. راه‌حل مشکلات اقتصادی کشور به گشایش‌ها در حوزه سیاست خارجی برمی‌گردد.
تقریبا تمامی رسانه‌های مهم جهان خبر پیروزی پزشکیان را با ترکیبی از امید و شگفتی منتشر کرده‌اند. اکثر آنها از ایجاد تغییرات بزرگ بعد از انتخاب پزشکیان ابراز ناامیدی کرده‌اند، اما رسانه‌های آمریکایی به طور محسوس به بهبود روابط با ایران در حوزه برنامه هسته‌ای امیدوارند. خبرگزاری «ABP»هند هم با تیتر «امید برای رفع تحریم‌های غرب» به استقبال پیروزی پزشکیان رفت و نوشت: قدرت‌های جهان احتمالا از پیروزی پزشکیان استقبال خواهند کرد. او وعده سیاست خارجی پراگماتیک، رفع تنش‌ها با جهان و احیای مذاکرات برجام را داده است. او قول داده چشم انداز آزادی‌های اجتماعی و تکثرگرایی سیاسی را ارتقا ببخشد. خبرگزاری «ABP» هند گفته با این حال رییس‌جمهور در بسیاری از سیاست‌ها در آینده ایران موثر خواهد بود و در بزنگاه‌های تاریخی ایران می‌تواند نقش‌آفرینی کند.
رویترز پزشکیان را یک میانه‌رو با جذابیت پایین خوانده که توانست امید را به میلیون‌ها ایرانی که به دنبال محدودیت‌های کمتر در آزادی‌های اجتماعی و سیاست خارجی عملگرایانه‌تر بودند، برگرداند.
سی‌ان‌ان ابراز امیدواری کرد و نوشت: پزشکیان اعلام کرده موافق برقراری دیالوگ با دشمنان ایران به‌ویژه در موضوع هسته‌ای است و به نظر می‌رسد این روش را راهی برای حل مشکلات داخلی کشور می‌داند. هرچند این رسانه‌ها به قدرت محدود رییس‌جمهور در نظام سیاسی ایران اشاره کرده است. آیا پزشکیان می‌تواند چیزی را تغییر دهد؟ سی‌ان‌ان: در داخل بعید و در سیاست خارجی محتمل است.
نیویورک‌تایمز: فهرست چالش‌ها دلهره‌آور است
این رسانه در پاسخ به این سوال که آیا پزشکیان می‌تواند چیزی را تغییر دهد؟ نوشته: کارشناسان معتقدند چهره میانه روی پزشکیان می‌تواند گفت‌وگو‌ها بین ایران و غرب را تسهیل کند. به لحاظ داخلی هم او خواستار برخی تغییرات اجتماعی شده، اما در طول کمپین انتخاباتی خود با احتیاط از تضمین وعده‌هایش خودداری کرده است.
صنم وکیل، رییس بخش خاورمیانه در اندیشکده چاتهام به سی‌ان‌ان گفته بعید است که انتخاب پزشکیان به سرعت به تغییرات داخلی بینجامد، اما پزشکیان به وضوح گفته برای تغییرات از درون تلاش خواهد کرد.
سی‌ان‌ان در مورد ایجاد تغییرات در مسأله تنش میان ایران و اسرائیل که چند ماه پیش به اولین حمله مستقیم ایران منجر شد، نوشت: پزشکیان قرار نیست مواضع ایران در قبال اسرائیل را تغییر دهد. با این حال سی‌ان‌ان ابراز امیدواری کرده است. این رسانه نوشته: پزشکیان یک اصلاح‌طلب مورد حمایت خاتمی است. ظریف از متحدان پزشکیان و از چهره‌های محبوب میان مردم ایران است. در دوران وزارت او رابطه ایران با جهان گرم‌تر شده بود.
روزنامه نیویورک‌تایمز نوشته پزشکیان قول داده با همه رقبای خود برای حل چالش‌های پیش‌رو همکاری کند. این رسانه نوشته: فهرست دلهره‌آوری از چالش‌ها در انتظار برنده است: اقتصاد بیمار که به دلیل سال‌ها تحریم ضعیف شده است، میزان ناامیدکننده آرا و پیچیدگی‌های ژئوپلیتیکی که ایران را در سال جاری دوبار به آستانه جنگ رسانده است. به گزارش نیویورک‌تایمز، پزشکیان با پدیده اعتراضات به حجاب و رکود اقتصادی هم مواجه خواهد شد.
بسیاری از ایرانیان دولت را به دلیل ویران کردن اقتصاد، محدود کردن آزادی‌های اجتماعی و انزوای کشور از سایر نقاط جهان سرزنش می‌کنند – و این انتخابات به نوعی به عنوان یک همه‌پرسی برای نشان دادن سیاست‌های ایدئولوژیک دولت عمل کرد.
واشنگتن پست: پزشکیان مدیون رای اصلاح‌طلبان و اصولگرایان
روزنامه واشنگتن‌پست در گزارش مفصلی به معرفی پزشکیان پرداخته و برنامه‌های او از جمله اصلاحات اقتصادی و اجتماعی و رابطه با جهان را برشمرده است. این رسانه نوشته: پزشکیان قول داده بر شکاف بین مردم و حاکمیت پل بزند، اما به محض اینکه وارد دفتر ریاست‌جمهوری شود، اصولگرایان بر سر راه برنامه‌های او خلل ایجاد خواهند کرد.
این رسانه پیروزی پزشکیان را مدیون پایگاه رای او بین اصلاح‌طلبان و اصولگرایان خوانده و نوشت: پیروزی پزشکیان بسیار شکننده بود و قدرت او را در اجرای ماموریتش پایین خواهد آورد و نشان‌دهنده عمق بی‌علاقگی عمومی به شرکت در انتخابات بود.
وال استریت ژورنال نوشت؛ نتیجه دودهه نبودن رییس‌جمهور اصلاح‌طلب در ایران، انحطاط اقتصادی و قوانین اخلاقی سختگیرانه بود و ترس مردم از روی کار آمدن یک چهره اصولگرای تندرو باعث پیروزی پزشکیان شد. العربیه به حمایت‌های ظریف از پزشکیان هم اشاره کرده و نوشت: پزشکیان قول داده برجام را احیا کند و تحریم‌ها را بردارد. با این حال او باید در سیاست‌هایش با نهاد‌های بالادستی هماهنگ باشد.
رویترز نوشته پزشکیان قرار نیست با نظام ایران زاویه‌ای داشته باشد. او در مناظره‌های تلویزیونی وعده داده که سیاست‌های کلی نظام را اجرا کند. تلگراف انگلیس گفته پزشکیان با چالش تندرو‌هایی که سایر بخش‌های حاکمیت را در دست دارند، مساله جنگ فلسطین و اسرائیل و ترس غرب از افزایش غنی‌سازی اورانیوم در ایران روبه‌رو خواهد شد.
الجزیره از اصلاح‌طلب خواندن پزشکیان خودداری کرده و او را یک «میانه‌رو» معرفی کرده است. این رسانه هم نسبت به عملگرایانه‌تر شدن سیاست ایران در جهان ابراز امیدواری کرده، اما نوشته رای‌دهندگان ایرانی نسبت به توانایی پزشکیان در اجرای وعده‌هایش تردید دارند. فایننشال‌تایمز نوشت: پزشکیان با مشکل رای اعتماد وزرا از مجلس انقلابی، انتخابات آمریکا و ناراحتی اروپا از برنامه هسته‌ای ایران مواجه خواهد شد.
نشریه بریتانیایی فایننشال‌تایمز به وعده‌های پزشکیان در حوزه آزادی‌های اجتماعی اشاره کرده و نوشته با این حال پزشکیان قابل پیش‌بینی است و او قرار نیست کشتی نظام را غرق کند به همین دلیل در کمپین خود بار‌ها به باور‌های مذهبی و اطاعت‌پذیری خود از ولایت اشاره کرده است.
این رسانه علاوه‌بر مشکلات پزشکیان در گرفتن رای اعتماد وزرا از مجلس انقلابی به موضوع موانع بر سر راه بهبود رابطه با جهان هم اشاره کرده و نوشت: رابطه با غرب به این سادگی بهبود پیدا نخواهد کرد. آمریکا در آستانه انتخابات است و بیشتر قدرت‌های اروپایی از ایران برای پیشرفت‌های هسته‌ای‌اش ناراضی‌اند. ایران هنوز به روسیه پهپاد می‌فروشد و این مایه نارضایتی غربی‌هاست. غرب در مورد اینکه انتخابات پزشکیان بتواند به تغییرات معنادار بینجامد، مشکوک است.
نشریه فایننشال اکسپرس هم به وعده‌های پزشکیان برای آزادی اجتماعی بیشتر و باز کردن در‌های ایران به سمت جهان اشاره کرده و نوشت: این انتخابات در وضعیت تنش‌های شدید در منطقه خاورمیانه و درگیری‌های اسرائیل، حماس و حزب‌الله انجام شده و فشار غرب هم همزمان بر برنامه هسته‌ای ایران افزایش پیدا کرده است. انتظار می‌رود رییس‌جمهور جدید موضع ایران در مورد جاه‌طلبی‌های هسته‌ای یا حمایت از شبه‌نظامیان در منطقه را تغییر دهد، اما او تنها مسوول مدیریت عملیات‌های روزمره دولت و لحن ایران در حوزه سیاست خارجی و داخلی خواهد بود. این رسانه به تحلیل برخی ناظران درباره تاثیر پیروزی پزشکیان بر عملگرایانه‌تر شدن سیاست خارجی ایران اشاره کرده و نوشت: با این حال تردید‌هایی درمورد توانایی او برای اجرای وعده‌هایش به دلیل ساختار سیاسی ایران وجود دارد.
* پژوهشگر ارشد اقتصاد سیاسی توسعه