چالش‌های گذر از دیکتاتوری به دموکراسی

زهرا رحیمی- نقشه راه که ندارند، دیکتاتوری جانشان را به لب رساند که به خیابان‌ها آمدند و شعار آزادی سر دادند. همین شد که توانستند پس از ۹ ماه از سرنگون کردن سرهنگ قذافی در نهایت صندوق‌های رای را در اقصا نقاط کشور برپا کنند و گام نخست را برای رهایی از دیکتاتوری بردارند. مردم لیبی زیر غباری از خشونت پراکنده شبه‌نظامیان و رقابت‌های منطقه‌ای تفرقه‌افکن که از زمان رهایی این کشور را درنوردیده، روز شنبه فاتحانه راهی پایگاه‌های اخذ رای شدند تا برای نخستین بار در ۴۰ سال اخیر ۲۰۰ نماینده خود را برای کنگره ملی جدید انتخاب کنند و برنامه‌ریزی‌ها حاکی از آن است که کنگره جدید طی ۱۸ ماه آینده پیش‌نویس قانون اساسی جدید مصر را ارایه دهد. دقیقا ۹ ماه پیش بود که نیروهای معترض لیبی با حمایت ناتو و متحدان عرب آنها که طرابلس را نجات دادند به دیکتاتوری معمر قذافی پایان دادند.
براساس گزارش ‌هافینگتون‌پست، با وجود موج شادی که در روز انتخابات سراسر لیبی را فرا گرفت، نباید از یاد برد که شورای ملی انتقالی که تلاش بسیاری داشته تا پس از سرنگونی قذافی حکومت را به دست بگیرد، حال از یکسو گرفتار مبارزه‌ای تلخ با شبه‌نظامیان یاغی و مستعد شورش شده و از سوی دیگر نیروهای قبیله‌ای مسلحی که هنوز هم از کنار گذاشتن سلاح‌های خود امتناع می‌کنند‌ به دغدغه این شورا تبدیل شده‌اند. از دیگر مسایلی که بر مشکلات دولت مرکزی می‌افزاید اسلامگرایان افراطی و جدایی‌طلبان در شرق لیبی‌ مستقر در بنغازی هستند که دولت را به دو تکه کردن کشور تهدید کرده و ادعای جدایی‌طلبی دارند.
تنها نمونه‌ای از مشکلات شورای ملی انتقالی برای سامان بخشیدن به شرایط لیبی در آستانه انتخابات آشکار شد؛ زمانی که این شورا تسلیم درخواست‌ها و فشارهای جدایی‌طلبان اسلامگرای مستقر در بنغازی شد و تصمیم به برگزاری یک همه‌پرسی جداگانه برای انتخاب اعضای کمیته تدوین قانون اساسی لیبی گرفت. ترس این اسلامگرایان تسلط پوپولیست‌های غرب لیبی بر کنگره جدید این کشور بود.شورای ملی انتقالی دستور برگزاری یک همه‌پرسی با حضور تعداد برابری از نمایندگان از بخش‌های مختلف کشور را صادر کرد. چنین حکم دور از انتظاری مطمئنا زمینه یک کشمکش جدی میان این شورا و کنگره جدید در مورد اختیارات طرفین در مساله پیش‌نویس قانون اساسی را ایجاد خواهد کرد‌ و این همان سایه تمایلات و خواسته‌های لیبرال‌ها و اسلامگرایان در مورد قانون اساسی آتی این کشور است.
با این حال بیش از ۹۰ درصد مردم لیبی روز شنبه پای صندوق‌های رای آمدند و این انتخابات را به یک جشن ملی تبدیل کردند. واقعیت برگزاری این انتخابات را باید یک پیروزی برای دولت موقت دانست که بارها و بارها مجبور شد آن را به تعویق بیندازد.
برای کسانی که نگاهی از بیرون به لیبی دارند درک این مساله که مردم لیبی تا چه اندازه برای رسیدن به دموکراسی‌ آن هم بدون یک نقشه راه کامل نیاز به سازندگی دارند، بسیار دشوار است. قذافی لیبی را از هرگونه بدنه قانونی یا هر نهاد و سازمان دولتی و سیاسی بادوام محروم کرد.
گذشته از میراث از یاد رفته سلطنت شاه ادریس که با کودتای قذافی در سال ۱۹۶۹ سرنگون شد، هیچ میراثی که منفک از قذافی باشد و بتوان از آن به عنوان رهنمونی در آینده بهره گرفت، وجود ندارد. در واقع بسیاری از نامزدهای کرسی‌های کنگره ربطی به شرایطی که منجر به یکپارچگی و اتحاد ملی لیبی شود، نداشتند و در مبارزات انتخاباتی خود بیشتر شبیه به عضوی از هیات قانون‌گذاری شیکاگو ظاهر شدند تا رهبران ملی آتی یک کشور.انتظار می‌رود شورای ملی انتقالی لیبی طی هفته‌های آتی و پس از انتصاب نخست‌وزیر جدید منحل شود و نخست‌وزیر، دولت جدید را منتصب خواهد کرد اما انحلال شورای ملی انتقالی منوط به این خواهد بود که آیا کنگره جدید تسلیم خواسته این شورا می‌شود و فرمان برگزاری انتخاباتی جداگانه برای تشکیل یک مجمع جدید قانون اساسی را اجرایی می‌کند یا خیر؟تمام این شرایط در انتها به یک سوال ختم می‌شود: اینکه چه کسی می‌تواند با کسب آرای کافی به رهبری لیبی منصوب شود و در کنگره جدید یک ائتلاف حداکثری را تشکیل دهد؟
روز یکشنبه بود که محمود جبریل، نخست‌وزیر دوران پس از جنگ در لیبی‌ ادعا کرد در انتخابات کنگره ملی این کشور از سایر رقبای خود پیش افتاده است. محمود جبریل، رییس ائتلاف نیروهای ملی لیبی این سخنان را در حالی در مقر حزب ائتلاف نیروهای ملی خطاب به خبرنگاران گفت که حزب رقیب عدالت و سازندگی اعلام کرد شمارش آرا در طرابلس و بنغازی حکایت از پیروزی ائتلاف نیروهای ملی دارد.بان کی‌مون، دبیرکل سازمان ملل روند انتخابات پارلمانی در لیبی را مورد ستایش قرار داد. یان مارتین، فرستاده ویژه دبیرکل سازمان ملل نیز در سخنانی با ابراز خشنودی از برگزاری این انتخابات بر اهمیت اعلام به موقع نتایج تاکید کرد و افزود: نکته قابل توجه این است که هرچند اشتباهاتی که البته برای اولین انتخابات طبیعی است روی داده اما در طول انتخابات کوچک‌ترین تخلف و تخطی از قوانین گزارش نشده است. باراک اوباما، رییس‌جمهور آمریکا نیز انتخابات لیبی را «نقطه عطف دیگری در گذار فوق‌العاده به دموکراسی» خواند.