چرا کاخ گلستان در شمار میراث بشری است

محبوبه حقیقی – سی‌وهفتمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو از ۲۶ خردادماه تا ششم تیرماه در کشور کامبوج در منطقه آسیای جنوب شرقی برگزار می‌شود. در این اجلاس قرار است دو پرونده «مجموعه فرهنگی- تاریخی کاخ گلستان» و «روستای تاریخی دست‌کند میمند» بررسی و پس از تایید کارشناسان یونسکو در فهرست میراث جهانی به ثبت برسند. با این اتفاق، تعداد آثار جهانی ایران به ۱۷ اثر می‌رسد.
چه چیزی کاخ گلستان را ویژه و خاص می‌کند؟ سیداحمد محیط طباطبایی در پاسخ به این سوال می‌گوید: کاخ گلستان را وقتی با سایر کاخ‌های جهان مقایسه می‌کنیم به این نکته می‌رسیم که اکثر مجموعه‌های سلطنتی در جهان چون کاخ ورسای فرانسه یا قصر شان پولین در وین اتریش یا قصرهای سلطنتی کرملین در مسکو و همچنین مجموعه قصر سلطنتی چین در میدان تیان آمن، همه و همه فاقد اشیای منقول و شاخصه‌های این کاخ‌ها هستند زیرا در این کاخ‌ها پس از انقلاب یا حوادثی که اتفاق افتاد و به سرنگونی رژیم‌های سلطنتی و روی کار آمدن دیگر نظام‌ها منجر شد، در این تغییر و تحولات که اکثرا خشن صورت می‌گرفت، کاخ‌ها به غارت و یغما رفتند. اگر در مجموعه سلطنتی انگلستان یا مجموعه قصر نارا هنوز آثار بسیار نفیسی از دوران قدیم باقی‌مانده و تقریبا مجموعه سلطنتی انگلیس دستخوش هیچ‌گونه تغییر و تطاولی نشده است به این باز می‌گردد که نظام سلطنتی در انگلستان و ژاپن حداقل در قرون اخیر تغییری نکرده است. اما در ایران مجموعه کاخ گلستان به عنوان مجموعه سلطنتی و حکومتی حداقل از دوران قاجار تا به امروز چندین حادثه مهم را همچون انقلاب مشروطه، کودتای سوم اسفندماه رضاشاه علیه حکومت قاجار، اشغال تهران توسط متفقین و انقلاب اسلامی ایران را پشت‌سر گذاشته است و با وجود این امروزه ۱۹۰ هزار شیء متعلق به کسانی که در این کاخ زندگی می‌کردند در آن بر جای مانده است همچون اکثر چادرهایی که در نقاشی‌های کمال‌الملک به عنوان چادرهای حکومتی در مواقعی که اردوگاه همایونی تشکیل می‌شد، ترسیم شده است تا تمامی موارد به‌جا مانده از تکیه دولت از چلچراغ عظیم تکیه دولت گرفته تا تخت آن، امروزه در مجموعه کاخ گلستان نگهداری می‌شود.
قائم‌مقام ایکوم ایران ویژگی دیگر کاخ گلستان را کتابخانه آن می‌داند و می‌گوید: مجموعه کاخ گلستان شاهد مهم‌ترین کتابخانه نفیس هنری در ایران است چراکه این کتابخانه سلطنتی از عصر صفویه و شاه‌عباس تشکیل و نسل به نسل حفظ شد تا در زمان ناصرالدین شاه به اوج توسعه کمی و کیفی خود رسید. این کتابخانه شاهد آثار بسیار گرانبهایی است که نماد هنری آن از خود مطالب کتاب‌ها مهم‌تر است. مثلا در این مجموعه، هزار و یک شب داریم اما به خط هنرمندی بزرگ، شاهنامه به خط هنرمندی چون بایسنقری، صفحاتی از قرآن بایسنقری و هر یک از آثار کاخ گلستان که به تنهایی ارزش یک موزه کامل را دارند همچون مرقع گلشن.
سیداحمد محیط‌طباطبایی درباره ویژگی منحصر به فرد دیگر این مجموعه می‌گوید: دومین آرشیو عکس جهان پس از آرشیو وینزور در لندن در مجموعه آلبوم خانه کاخ گلستان قرار دارد. این مجموعه با ۱۰ هزار شیشه که نگاتیو قدیمی است به همراه بیش از دو برابر آن عکس‌های چاپ شده، گنجینه‌ای بسیار مهمی را به وجود آورده که بزرگ‌ترین راهنمای پژوهشگران در زمینه تحقیق در عصر قاجار چه در زمینه مردم شناسی و چه در زمینه بناهای قدیمی و حکومتی و فرهنگی و دینی است. همچنین آلبوم‌های نفیسی در آن موجود است که شاهان قاجار، ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه در سفر‌های خود یا هدیه گرفته‌اند یا خریده‌اند. در این آلبوم خانه مجموعه‌ای از تصاویر شهرهایی چون ورشو، پطرزبورگ، باکو، وین، پاریس و لندن را داریم که امروزه این آثار به این شکل در خود این شهرها باقی نمانده است چراکه شهر‌های اروپایی پس از جنگ‌های جهانی اول و دوم به شدت تغییر و تحول پیدا کردند و این عکس‌ها به عنوان اسناد و مدارک مهمی در توسعه کمی و کیفی شهر‌ها مورد توجه است.
معاون اسبق میراث فرهنگی در ادامه می‌گوید: کاخ گلستان شاهد آغاز هنر سینما در ایران بود و اولین استودیوی سینمایی در کاخ گلستان به نام استودیوی مظفری ایجاد شد و به همین شکل قدیمی‌ترین فیلم‌ها در فاصله پنج سال بعد از اختراع دوربین فیلمبرداری در ایران، ساخته و همچنان نگهداری می‌شود. این مجموعه اخیرا توسط مراکز تخصصی در فرانسه مورد مرمت قرار گرفته و بازپس فرستاده شده و از باارزش‌ترین فیلم‌ها در تاریخ سینماست.
به گفته وی، مجموعه کاخ موزه گلستان ویژگی منحصر به‌فردی در میان کاخ‌های جهان دارد و آن این است که این مجموعه تنها محل عرضه آثار هنری و استفاده و بهره‌برداری از آثار هنرمندان نبود بلکه این کاخ شاید به این دلیل که ۵۰ سال از عمرش را زیر حکومت ناصرالدین شاه که خود یک هنرمند و آرتیست به تمام معنا بوده است به کارگاه تولید آثار هنری تبدیل شد نه محل بهره‌برداری. کارگاه‌هایی همچون آتلیه عکاسی، آتلیه فیلمبرداری، نخستین استودیوی فیلمسازی و کارگاه‌های نقاشی و خطاطی و… که هنرمندانی همچون کمال‌الملک و صنیع الملک تا هنرمندان خوشنویسی همچون میرزا غلامرضا اصفهانی در آن به خلق آثار هنری و آفرینش آثار بی‌بدیل در تاریخ هنر ایران پرداختند. می‌توان گفت کاخ گلستان تنها کاخی است که خود مولد هنر عصر خویش است و شاید بتوان آن را بنیان مکتب قاجار و مکتب تهران را در عرصه هنرهای مختلف کاخ گلستان در عصر ناصری دانست.
و در نهایت محیط طباطبایی آخرین ویژگی این مجموعه را چنین بر می‌شمرد: مجموعه‌ای از تحولات معماری نه‌تنها در دوره قاجار که حتی در عصر پهلوی اول و دوم در آن موجود است که اوج آن را در کاخ ابیض می‌بینیم. مجموعه کاخ گلستان، مجموعه‌ای از یک دوره تاریخ تحول معماری در ایران است. در کنار این تاریخ تحول در معماری، در کاخ گلستان عمارت شمس‌العماره را داریم که در تعریف سنتی کاخ سلطنتی دگرگونی ایجاد می‌کند. تا پیش از ساخت آن همواره کاخ‌های سلطنتی ایران مثل باغ ایرانی در پشت دیوار محصور بودند و مردم نمی‌توانستند آن را ببینند. اما بعد از سفر ناصرالدین شاه به اروپا که شمس‌العماره ساخته می‌شود، برای نخستین‌بار عمارتی سلطنتی در کنار خیابان- خیابانی که نخستین خیابان تهران است- ساخته می‌شود و مردم با یک نمای شهری از کاخ مواجه می‌شوند. این اتفاق به قدری در میان مردم با اهمیت است که ساعت شمس‌العماره وارد فرهنگ فولکلور عامه می‌شود. مردم با این ساعت زندگی می‌کنند و با صدای زنگش می‌خوابند و بیدار می‌شوند.