چریک پیر به سخن آمد

گروه ایران- عماد منصوری: عصر پاییزی پنجشنبه در بلوار کشاورز تهران نسیم خوشی وزیدن گرفت و این نسیم، خبر از حضور یکی از السابقون انقلاب را می‌داد. موسسه دین و اقتصاد نشستی در مورد اقتصاد در زمان جنگ ترتیب داده بود و نکته شاخص در این نشست سخنرانان مراسم بودند؛ مهندس بهزاد نبوی (معاون نخست‌وزیر در امور اجرایی در دولت محمدعلی رجایی، محمدرضا مهدوی‌کنی و میرحسین موسوی، وزیر صنایع سنگین در دولت موسوی، مسوول اسبق پشتیبانی ستاد فرماندهی کل قوا، نماینده و نایب‌رییس مجلس در دوره ششم مجلس شورای اسلامی و ریاست سازمان بسیج اقتصادی در دوران جنگ ایران و عراق) و محمد ستاری‌فر (قائم‌مقام سازمان برنامه و بودجه در کابینه دوم میرحسین موسوی، رییس سازمان تامین اجتماعی بین سال‌های ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۰، معاون رییس‌جمهور و رییس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی در دولت اصلاحات بین سال‌های ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۳). ستاری‌فر که از طراحان تشکیل وزارتخانه رفاه و تامین اجتماعی، از موسسان بنیاد باران و از اعضای شورای ملی صلح و همچنین از حامیان اقتصادی حسن روحانی در انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۱۳۹۲ بوده است، به دلیل مشکلات شخصی، نتوانست در مراسم حاضر شود اما نبوی که دارای فوق لیسانس الکترونیک از دانشگاه امیرکبیر است و مسوول کمیته سیاسی و عضو ارشد شورای مرکزی سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ایران، از فعالان سیاسی قبل و بعد از انقلاب به شمار می‌رود و از وی در عرصه سیاست ایران به «چریک پیر» یاد می‌شود، در این نشست حاضر شد و به سخنرانی پرداخت.

پیشینه سیاسی

از لحاظ دیدگاه اقتصادی و سیاسی، این موسسه که فرشاد مومنی، استاد دانشگاه علامه طباطبایی، از اعضای حزب جمهوری اسلامی و عضو موسسه تنظیم و نشر آثار شهید بهشتی جزو گردانندگان اصلی آن است، نهادگرا محسوب می‌شود و از لحاظ سیاسی چپ، این گروه عقیده زیادی بر لزوم حفظ نقش دولت در مسایل اقتصادی و اجتماعی دارند و این حضور را تضمین‌کننده حقوق همه اقشار جامعه می‌دانند و از منظر آنان، بهترین مثال برای موفقیت این چنین دولتی، دولت میرحسین موسوی است که با وجود کاهش قیمت نفت و هشت سال جنگ تحمیلی، اقتصاد کشور را زنده نگه داشت. هرچند با ترقی جوامع پیشرفته و ظهور فناوری‌های جدید، دیگر این سیاست‌ها شکست‌خورده محسوب می‌شوند و فساد مقامات در دولت‌های قبلی و رانت‌بازی سبب شد که این تئوری تا حدودی به کتابخانه‌ها و مجامع پژوهشی سپرده شود و اقتصاد آزاد بر مبنای اصل رقابت‌پذیری سرلوحه کار جوامع پیشرفته قرار گیرد.

تمرکز بحث

بهزاد نبوی در ابتدای این جلسه با اشاره به درخواست برگزارکنندگان برنامه اظهار ‌داشت که بحث خود را در حوزه ستاد بسیج اقتصادی در دوران هشت سال دفاع مقدس متمرکز خواهد کرد. وی با تقسیم‌بندی عملکرد اقتصادی دولت جنگ به سه دوره، افزود: این سه دوره عبارتند از دوران تشکیل دولت شهید رجایی و آغاز جنگ، دوره دوم از سال ۶۱ تا سال ۶۴ و سومین دوره، دوره‌ای است که در سال‌های ۶۵، ۶۶ و ۶۷ جریان داشت. وزیر دولت دوران جنگ همچنین اضافه کرد: در دوره نخست، در روز تشکیل کابینه شهید رجایی و آمادگی برای حضور در محضر امام(ره) برای معرفی کابینه، خبر حمله به کشورمان رسید. البته معمولا از ۳۱ شهریورماه به عنوان سالروز آغاز جنگ یاد می‌شود اما در واقع این روز آغاز بمباران هوایی ارتش عراق است و نخستین حمله دولت بعثی به ایران ۲۲ شهریورماه انجام گرفت که ما همراه اعضای کابینه خدمت امام بودیم و این نخستین هدیه برای دولت بود.

تشکیل ستاد

وی با اشاره به مصائب و مشکلات اقتصادی دولت‌ها پس از جنگ اظهار داشت: یکی از مهم‌ترین تصمیماتی که در آن برهه زمانی اتخاذ شد، افزایش سه برابری قیمت نفت بود که دولت به دلیل کمبود منابع بلافاصله آن را پذیرفت. وی افزود: به موازات آن، طرح تشکیل ستاد بسیج اقتصادی نیز با هدف ممانعت از بروز بحران‌های مرسوم در زمان جنگ مطرح شد که عزم خود را برای حل بحران‌های کوتاه‌مدت در زمان جنگ جزم کرده و سیاست‌های اقتصادی کلان و برنامه‌ریزی درازمدت را در دستور کار قرار نداد. نبوی در ادامه طی اظهاراتی به وظایف و اقدامات این ستاد اشاره کرد و از مواردی همچون توزیع سوخت، کنترل مصرف برخی اقلام و کالاها، نظام‌بندی کوپن و دفترچه و… به عنوان نمونه‌هایی از این اقدامات نام برد. وزیر کابینه مهندس میرحسین موسوی شرایط بندرگاه‌های کشور را نامناسب توصیف کرد و بیان داشت: در همان روزهای نخست جنگ بسیاری از بندرگاه‌هایمان نابود شدند و ما به‌جای بنادر بزرگ و مجهزی مانند بندر خرمشهر و بندر امام مجبور بودیم از بندرگاه‌های بوشهر و بندرعباس که وضعیت مطلوبی نداشتند، استفاده کنیم.

کوپنیسم – کمونیسم

نبوی در ادامه تصریح کرد: فشارهای زیادی بر دولت وارد می‌آمد و عده‌ای با سر دادن شعار «کوپنیسم یعنی کمونیسم»، برای تضعیف دولت گام برداشته بودند درحالی که این تجربه کشورهای غربی است که از این روش‌ها در دوران‌های جنگی استفاده می‌کردند. با این وجود آقای بنی‌صدر و برخی از دوستانشان برای تحمیل فشار به دولت مدعی بودند که همه کالاها در انبارها وجود دارد و این دولت به دنبال ایجاد روش کمونیستی برای اداره کشور است، حال آنکه این‌گونه سخنان مدعیان از هیچ‌گونه سندیت و صحتی برخوردار نبود. وی افزود: به هرحال در زمان جنگ تورم بالایی وجود داشت. شوک روانی آغاز جنگ ابتدا موجب ایجاد تورم ۲۲ تا ۲۳ درصدی شد اما در ادامه جنگ این نرخ ثابت باقی ماند و با افزایش چندانی روبه‌رو نشد. به هر حال ارز کشور باید ذخیره می‌شد و این‌گونه نبود که همچون برخی دوران‌های بعد از آن میلیاردها دلار صرف واردات شود.

حمایت کنی از موسوی

نماینده ادوار مجلس با یادآوری حمایت‌های قابل تقدیر آیت‌الله محمدرضا مهدوی‌کنی اظهار داشت: مرحوم مهدوی‌کنی از ستاد بسیج اقتصادی مخصوصا در برابر کسانی که اشکال شرعی وارد می‌کردند، دفاع کرد. گویا یک‌بار به محضر امام(ره) رسیدند و با طرح این پرسش که آیا کنترل بار خریداری شده تجار از کشاورزان برنج کار غیرشرعی است یا خیر، با این پاسخ مواجه شدند که این کار هیچ مشکل شرعی ندارد. وی تاکید کرد: با توجه به شرایط موجود در آن دوران، در مجموع می‌توان اذعان داشت که دوره نخست دولت عملکرد قابل قبولی داشت. نبوی با یادآوری حمایت بی‌شائبه مردم از دولت دوران جنگ تصریح کرد: حمایتی که دولت جنگ از سوی مردم داشت، دولت کنونی ندارد. وی در بخش دیگری از سخنان خود گفت: در سال‌های۶۰، ۶۱ و ۶۲ که مقارن با دور دوم بود، در مجموع حدود ۱۲۰ میلیارد دلار، در سال ۶۳ تقریبا ۱۷ میلیارد دلار و در سال ۶۴ نیز حدود ۱۳ میلیارد دلار نفت فروختیم که در مقایسه با میزان فروش نفت در دولت نهم و دهم که بعضا نفت را بشکه‌ای ۱۴۰ دلار هم می‌فروختند، رقم ناچیزی بود و با این حساب، می‌توان سیاست‌های نفتی کشور را با توجه به شرایط آن دوره قابل قبول دانست.

تورم ۶ درصدی

این وزیر اسبق ادامه داد:‌ رشد نرخ تورم در سال ۶۴ حدود ۹/۶ بود که بهترین رکورد را در تمامی سال‌های پس از انقلاب برجای گذاشت. جالب است بدانید این نرخ پایین نه به دلیل رکود بازار که به‌طور کلی نتیجه سیاست‌های اقتصادی در دوره دوم بود که در سال ۶۴ نمایان شد. وی افزود: مجموع این عوامل به ایجاد مطلوب‌ترین شاخص‌های اقتصاد کلان در کشور منجر شد. دوره سوم اما دوران بحران اقتصادی اصلی در دوره جنگ بود. شاید بتوان گفت آغاز این بحران با سقوط ناگهانی قیمت نفت، چندان بی‌ارتباط نبوده است. وزیر صنایع سنگین دولت جنگ خاطرنشان کرد: همزمان با این بحران، جنگنده‌های عراقی بسیاری از تاسیسات کشورمان را ویران می‌کردند که این خود هزینه مضاعفی بود. اینجا بود که تصمیم گرفتیم بر صادرات غیرنفتی تمرکز کنیم. در پی این اقدامات، صادرات غیرنفتی کشور از یک میلیارد دلار در سال به یک میلیارد و ۳۰۰ میلیون دلار افزایش یافت و با وجود آنکه این افزایش به ظاهر ناچیز است اما در آن شرایط کار بزرگی بود.

تقسیم‌بندی بودجه

وی در ادامه افزود: از مجموع درآمدهای کشور در آن زمان سه میلیارد دلار زیر نظر ستاد و شورای عالی اقتصاد به بخش دفاع اختصاص می‌یافت، سه میلیارد دلار صرف کالاهای اساسی می‌شد و یک میلیارددلار باقی مانده نیز برای اداره باقی امور کشور صرف می‌شد و اینکه امروز برخی می‌گویند در دوران جنگ دولت هیچ پولی برای بخش دفاعی و هزینه کردن در جنگ در نظر نمی‌گرفت، ادعایی کاملا بی‌اساس و نابجاست. این فعال سیاسی اصلاح‌طلب در ادامه با عنوان کردن تصمیماتی همچون تعطیلی تمامی تولیدات ارز بر، سوق دادن کارخانه‌ها به سمت تولیدات دفاعی و… بر آثار مثبت آنها در وضعیت اقتصادی کشور تاکید کرد. نبوی در پایان خاطرنشان کرد: وقتی نفت ایران در زمان دکتر محمد مصدق (رهبر نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران، نماینده چند دوره مجلس شورای ملی و نخست‌وزیر ایران در سال‌های ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۲) تحریم شد، کابینه کارکشته مصدق به سراغ متخصصان آلمانی رفت؛ اگرچه ما تجربه کافی را در اختیار نداشتیم اما در مجموع، در ارزیابی عملکرد دولت‌های زمان جنگ، باید بگوییم، این عملکرد مثبت بود.