چند متر مکعب فقر

اشکان نظام‌آبادی- افزایش بی‌سابقه قیمت مسکن در بازار کشوری باعث ایجاد مدل جدیدی از حاشیه‌نشینی در قالب کانکس‌نشینی، پشت‌بام‌نشینی و چادرنشینی شده است؛ وضعیتی که نتیجه مستقیم ناتوانی در تامین هزینه‌های مسکن است و ابعاد اجتماعی پیدا کرده است. پیش از این دامنه مشکلات تامین مسکن به حاشیه‌نشینی در اطراف شهرهای بزرگ محدود بود اما حالا کاهش بیشتر توان اقتصادی اقشار آسیب‌پذیر جامعه، باعث عبور مشکلات مسکن کشور از فاز «حاشیه‌نشینی» به «کانکس‌نشینی» در حیاط خانه‌های کلنگی شده است.
اوضاع فاجعه‌بار معیشتی در برخی از شهرهای «کم‌برخوردار» کشور همزمان با افزایش بی‌سابقه قیمت مسکن، بسیاری از متقاضیان بازار اجاره را به «کانکس‌نشینی» مجبور کرده است. گزارش‌های غیررسمی از وضعیت اجاره مسکن در گروه‌های شهری و روستایی برخی شهرهای کشور از افزایش درخواست اجاره کانکس به عنوان «اقامتگاه دائمی» دهک‌های پایین اقتصادی حکایت می‌کند. مشاوران املاک در نقاط مختلف کشور از افزایش درخواست اجاره و خرید کانکس در ماه‌های اخیر خبر می‌دهند.
بررسی‌های «جهان‌صنعت» نشان می‌دهد که «تغییر مدل حاشیه‌نشینی» در استان‌های کرمان و کرمانشاه ابعاد وسیع‌تری پیدا کرده است اما دامنه این معضل، شهرهای بزرگ کشور را هم فرا گرفته است. ماجرا بر‌ای اولین از جایی شروع شد که نماینده مردم جیرفت از افزایش کانکس‌نشینی مستاجران در این منطقه خبر داد و همزمان تصاویری از زندگی در کانکس به دلیل افزایش اجاره‌بها در شبکه‌های مجازی منتشر شد. چندی بعد نماینده مردم کرمانشاه نیز در اظهار نظری اعلام کرد نمونه‌هایی از درخواست «چادرهای هلال احمر» بر‌ای اقامت دائمی در این منطقه که زلزله و سیل را پشت سر گذاشته مشاهده شده است. جلالی کارشناس مشاوره ملکی در منطقه جیرفت در گفت‌و‌گو با «جهان صنعت»، ضمن تایید رواج کانکس‌نشینی در این منطقه می‌گوید: «نرخ اجاره‌ و مسکن به اندازه‌‌ای بالاست که متقاضیان توان پرداخت آن را ندارند و حتی سازندگان مسکن منطقه نیز به دلیل افزایش قیمت مصالح توان ساخت و ساز را از دست داده‌اند.»
کانکس‌نشینی در حیاط صاحب خانه!
او در توصیف ابعاد این معضل می‌گوید: «نمونه‌های زیادی داشتیم که افراد با مراجعه به بنگاه معامله ملکی از ما درخواست خرید یا اجاره کانکس داشتند و یا آدرس و شماره تلفن اجاره‌دهندگان کانکس را از ما می‌پرسند.» این فعال بازار مسکن جیرفت می‌گوید: «برخی متقاضیان منطقه به دلیل ناتوانی در پرداخت اجاره‌بها حاضرند در یک حیاط یا کانکس با سرویس بهداشتی مشترک اقامت داشته باشند.» به گفته این مشاور املاک روش اجاره کانکس به این صورت است که صاحب‌خانه‌هایی که حیاط دارند یک کانکس به قیمت دو تا چهار میلیون تومان خریداری می‌کنند و به عنوان کمک‌خرج خانه این کانکس را به افراد متقاضی اجاره می‌دهند. در نمونه‌هایی دیگر افراد با ساخت آلونک یا اتاق‌های کوچک در حیاط یا پشت بام خانه خود این مکان‌ها را هم اجاره می‌دهند.
شهرداری اجازه کانکس‌گذاری نمی‌دهد
جلالی می‌گوید این کانکس‌ها هیچ امکاناتی جز یک در و دریچه پنجره که عمدتا بر‌ای کارگذاری کولر از آن استفاده می‌شود امکانات دیگری ندارند و تنها به عنوان سرپناه بر‌ای مستاجر استفاده می‌شود. سایر امکانات مانند سرویس بهداشتی و آشپزخانه و انباری نیز به صورت مشترک با صاحب خانه مورد استفاده قرار می‌گیرد. این مشاور املاک در پاسخ به این پرسش که آیا مکان ثابتی بر‌ای استقرار کانکس در شهر وجود دارد یا خیر می‌گوید: «اغلب کانکس‌ها در حیاط خانه‌ها مستقر می‌شود و مکان مخصوصی بر‌ای استقرار آنها در شهر وجود ندارد چراکه اساسا شهرداری اجازه این کار را به کسی نمی‌دهد.»
اجاره‌بهای کانکس ۲۰۰ تا ۴۰۰ هزار تومان
به گفته این فعال بازار مسکن جیرفت ودیعه پرداختی مشتریان بر‌ای دریافت این نوع کانکس‌ها متناسب با شرایط از ۵۰۰ هزار تا یک میلیون تومان و اجاره‌بها از ۲۰۰ تا ۴۰۰ هزار تومان متغیر است. این در حالی است که متوسط اجاره‌بها در این منطقه ۷۰۰ هزار تومان با ودیعه دو تا پنج میلیون تومان است.
پیش از این یک نماینده مجلس با بیان اینکه حاشیه‌نشینی محصول قطعی افزایش اجاره‌بهاست، دلیل روی آوردن قشر کم‌درآمد برخی استان‌ها به اجاره کانکس را بی‌توجهی دولت اعلام کرده بود. یحیی کمالی‌پور نماینده مردم جیرفت در مجلس شور‌ای اسلامی گفته بود: «بر اساس آماری که اعلام شده در کشور ۱۴ میلیون حاشیه‌نشین وجود دارد و توسعه نامتوازن جمعیت در استان‌ها باعث شده که مردم از روستاها و مناطق محروم مهاجرت کرده و به حاشیه شهرها پناه ببرند. حاشیه‌نشینی محصول قطعی افزایش اجاره‌بهای مسکن به‌ویژه در مناطق کم‌برخوردار است و بی‌توجهی دولت به مناطق کم‌برخوردار یا محروم باعث شده که امروز شاهد بروز این آسیب جدی اجتماعی باشیم. این در حالی است که درصد قابل توجهی از جرم‌ و جنایت‌ها به همین توسعه نامتوازن برمی‌گردد.
محرومیت از امکانات اولیه بهداشتی
این نماینده مجلس گفته بود: «اغلب افرادی که با هویت‌های معلوم یا نامعلوم در حاشیه شهرها ساکن می‌شوند از امکانات اولیه بهداشت و سکونت معمول محروم هستند و به اصطلاح در حلبی‌آبادها و یا در کانکس‌های غیراستاندارد زندگی را می‌گذرانند که در این شرایط نه از امنیت کافی برخوردار هستند و نه بهداشت کافی دارند و نه از جانب مراجع انتظامی قابل کنترل هستند.»
کمالی‌پور با تاکید بر اینکه معضل اجاره نشینی فقط مربوط به پایتخت نیست در مورد انتشار خبری مبنی بر اینکه قشر کم‌درآمد کرمان به دلیل افزایش اجاره‌بهای مسکن به اجاره کانکس روی آورده‌اند، گفته بود: ریشه این عامل را در نبود توجه دولت به مناطق کمترتوسعه‌یافته و کم‌برخوردار می‌دانم، کمااینکه در جنوب استان کرمان ۱۲۰۰ کیلومتر راه روستایی فاقد دسترسی داریم، همچنین در این منطقه ۳۸۶ روستای فاقد آب آشامیدنی و ۴۰۰ روستای فاقد اجر‌ای طرح‌هادی وجود دارد.
این همه فقر و محرومیت قابل توجیه نیست
نماینده مردم جیرفت و عنبرآباد در مجلس گفته بود: ۸۰ درصد بخش‌های روستایی و کوهستانی این منطقه فاقد هر نوع پوشش ارتباطی هستند و هیچ نوع تلفنی در اختیار ندارند، آن هم در شرایطی که در عصر انفجار اطلاعات هستیم و دنیا به یک دهکده جهانی تبدیل شده است، این همه فقر و محرومیت قابل توجیه نیست. طبیعی است که افراد به ویژه جوانان حاضر به ادامه زندگی در این مناطق نیستند و با توجه به اینکه امکاناتی ندارند و دست‌شان هم به جایی بند نیست، به حاشیه شهرها پناه می‌برند و این امکان وجود دارد که هر اتفاقی از ناحیه آنها شکل بگیرد. او این را هم گفته بود که ما مدت سه سال است که تمام توان خود را بر‌ای بهبود وضعیت جنوب کرمان گذاشته‌ایم، کما اینکه ۹۰ درصد اعضای کابینه دولت را بر‌ای بازدید به این منطقه بردم که فقط ابراز تاسفی کردند و در نهایت انتظاری که داشتیم، برآورده نشد.
زنگ خطر بر‌ای تهران
وضعیت کانکس‌نشینی در مناطق محروم کشور زنگ خطر سرایت پردامنه این وضعیت به استان تهران را هم به صدا در آورده است. برخی مشاوران مسکن تهران می‌گویند در مناطق میانی و ۲۲ نمونه‌هایی از پشت‌بام‌نشینی و اجاره آلونک در فضاهای غیرمسکونی مشاهده شده است. این موضوع به زمانی ابعاد جدی‌تری به خود گرفت که علی نوذرپور، شهردار منطقه ۲۲ در مورد آن گفت: «در برخی از مناطق ضعیف و کم‌برخوردار شهر تهران چنین موضوعی وجود دارد و مالکان قسمت پشت‌بام خود را به صورت یک اتاق به افرادی که معمولا جزو دهک‌های پایین جامعه محسوب می‌شوند، اجاره می‌دهند.»
تورم اجاره در استان‌های کشور
براساس اطلاعات رسمی مربوط به تحولات بازار اجاره مسکن کشور در فصل پاییز، متوسط مبلغ اجاره‌ماهانه به علاوه ۳ درصد ودیعه پرداختی بر‌ای اجاره یک مترمربع زیربنای مسکونی معامله شده از طریق بنگاه‌های معاملات ملکی در سطح کشور به ۱۰ هزار و ۹۰۰ تومان رسیده که این میزان در مقایسه با فصل قبل ۹/ ۰ درصد و در مقایسه با فصل مشابه سال قبل ۴/ ۲۵ درصد افزایش یافته است. همچنین میانگین اجاره‌بهای مسکن در استان تهران طی سه ماه سوم سال‌جاری معادل ۷/ ۲۹ درصد، استان البرز ۱/ ۲۳ درصد، استان فارس ۷/۲۲ درصد، استان اصفهان ۲/۲۲ درصد و استان خوزستان ۲/۲۱ درصد در مقایسه با پاییز سال گذشته افزایش یافت.