کارگران غیررسمی، ۸/۱ میلیارد نفر از جمعیت دنیا

فرانک جواهری- در آستانه روز جهانی دستفروشان، نهاد‌های مدنی فعال در این بخش به این روز چهر‌ه‌ای جدید داده‌اند و تلاش دارند به بهانه این روز قدم جدیدی در راستای احقاق حقوق دستفروشان در ایران بردارند. اشتغال در بخش غیررسمی و دستفروشی که منبع درآمد بخش کثیری از مردم است، مدت‌هاست با برخوردهای خشونت‌آمیز شهرداری و طرح‌های ضربتی روبه‌رو بوده است. برخوردهایی که گاه خانواده‌ای را داغدار کرده و کودکانی را از پشت میز مدرسه به خیابان کشانده است.
با این حال پدیده برخورد‌های قهرآمیز با دستفروشان و صاحبان مشاغل غیررسمی مختص ایران نیست و مطابق آمارها ۸/۱ بیلیون نفر در جهان در مشاغل غیررسمی مشغولند؛ بخشی که بدون هیچ امنیت و تضمینی با شرافت زندگی خانواده خود را می‌گذرانند.
سارانل بنجامین، روزنامه‌نگار اهل آفریقای‌جنوبی در گزارشی فروشندگان غیررسمی را قلب اقتصاد در کشورهای جنوب صحرای آفریقا می‌داند و بخش عظیمی از اقتصاد را شامل می‌شوند که مبارزه‌شان برای احقاق حق‌شان در شهرها کماکان ادامه دارد.
امروز در شهرهایی مثل ژوهانسبورگ، لوساکا و حراره این طبقه جهانی به معنای جدایی‌گزینی، نادیده گرفتن بخش عمده‌ای از جامعه و نامرئی کردن مردم است. هر روز زاغه‌نشینان و صاحبان مشاغل غیررسمی مجبورند برای حقشان در زندگی و کار مبارزه کنند. هر روز با انواع و اقسام پاکسازی، اخراج، آزار و اذیت و رفتار‌های خشونت‌آمیز دست و پنجه نرم می‌کنند. این در حالی است که دولت‌های آفریقایی جنوب صحرا و نخبگان شرکت‌های بزرگ در حال جلو بردن ایده‌شان در مورد «طبقه جهانی» هستند.
کارگران غیررسمی دوره‌گردان زرنگ و ماهری هستند. دستفروشان خیابانی سخت تلاش می‌کنند تا زندگی خود را بگردانند، بدون آنکه هیچ کمکی از طرف دولت دریافت کنند. این دستفروشان در بازارهای خیابانی و غیررسمی تمام توان و ذکاوت خود را به کار می‌برند تا در عرصه رقابت دوام آورند. در کشورهای آفریقایی جنوب صحرا از هر ۱۰ نفر، هفت نفر به مشاغل غیررسمی مشغولند که بخش عظیمی از این خیل شامل زنان می‌شود و عمدتا در سکونتگاه‌های غیررسمی و بی‌امکانات در اطراف شهر سکونت دارند.
با وجود آنکه بخش عظیمی از جمعیت در مشاغل غیررسمی مشغولند، کماکان دیده نمی‌شوند و در مبارزه مداوم و بدون توقف برای احقاق حقشان برای زندگی و کار در شهر به سر می‌برند. به نظر می‌رسد شهرهایی با طبقه جهانی جایی برای دوره‌گردان و دستفروشان خیابانی ندارد.
در کشورهای در حال توسعه حقوق کامل و استخدام با حقوق هنوز یک استثنا و شرایط ویژه محسوب می‌شود و نه یک قانون. با وجود آنکه بخش غیررسمی از بخش رسمی قدمت بیشتری دارد، همواره این بخش رسمی است که در اقتصاد جهانی اولویت داشته است. در حقیقت بخش رسمی یک فضای منظم و سازماندهی شده محسوب می‌شود که برای کار افراد ارزش زیادی گذاشته می‌شود.
اگر به آن روی سکه نگاهی بیندازید، اقتصاد غیررسمی، فقط به عنوان یک جای امن دیده می‌شود که فرد در آن مشغول می‌شود تا اینکه شغل ثابتی در بخش رسمی پیدا کند. این‌گونه چارچوب‌بندی همواره مانع شده تا اقتصاد غیررسمی جدی گرفته شود و همواره نقش آن در اقتصاد ملی به تمسخر و نادیده گرفته می‌شود. طبیعت نامنظم اقتصاد غیررسمی، صرفا یک نوع منبع آلودگی محسوب می‌شود و ماهیت وجودی آن فقط در رابطه با اقتصاد رسمی موجودیت می‌یابد.
به هر حال تحقیقات جدید نشان می‌دهد که بیشتر افراد بین ۲۰ تا ۴۰ سال در کشورهای جنوب صحرای آفریقا وارد اشتغال غیررسمی می‌شوند. این تحقیق همچنین نشان می‌دهد افراد اصولا بیش از ۱۰ سال در اقتصاد غیررسمی باقی می‌مانند. این تحقیقات جدید همچنین پیشنهاد می‌دهد که در اقتصاد امروز دنیا برای تعداد کثیری از مردم ورود به اقتصاد غیررسمی تنها راه نجات محسوب می‌شود اما سوال اینجاست که تا چه زمانی می‌توان ۸/۱ میلیون انسان را نادیده گرفت؟
لجاجت دولت‌ها برای به رسمیت شناختن این بخش از اقتصاد به این معناست که کسانی که تلاش می‌کنند از طریق تجارت غیررسمی زندگی خود را بگذرانند، تا چه اندازه آسیب‌پذیر هستند.
آزار و اذیت، تبعیض و سوءاستفاده از صاحبان مشاغل غیررسمی امری متداول است و در این میان این زن‌ها هستند که بار اصلی را به دوش می‌کشند. برخورد خشونت‌آمیز برای بیرون راندن صاحبان مشاغل غیررسمی از مراکز شهری امری رایج است که اغلب منجر به نابودی کالاهایشان می‌شود. در این میان برنامه‌ریزان شهری تمام تلاششان را می‌کنند تا صاحبان مشاغل غیررسمی را از مراکز شهری بیرون کنند و از جریان زندگی روزمره دورشان کنند.
در نتیجه صاحبان مشاغل غیررسمی به زور پول کافی درمی‌آورند تا بتوانند خانواده خود را بالای خط فقر نگه دارند. این مجبورشان می‌کند تا به یکسری راه‌حل‌های رایج دست بزنند و بتوانند خانواده‌شان را تامین کنند. نتیجه این امر کاهش کیفیت غذا و بی‌توجهی به بحث سلامت است تا بتوانند خانواده خود را سیر کنند و بچه‌هایشان را در مدرسه نگه دارند.
در مواقع بحران این دختران هستند که اغلب از مدرسه بیرون می‌مانند و مجبور به خانه‌داری می‌شوند یا این که مجبور می‌شوند در کار، کمک دست والدینشان باشند.
در هر حال خبرهای خوبی هم شنیده می‌شود؛ اتحادیه فروشندگان خیابانی و صاحبان مشاغل غیررسمی کنیا، موفق شده است برای قانونمند کردن و به رسمیت شناختن مشاغل غیررسمی لابی کند. در نتیجه کنیا را تبدیل به اولین کشور در صحرای جنوب آفریقا در این زمینه کرده‌اند. هم‌اکنون این اتحادیه در حال تلاش است تا این قانون رادر تمام درجات دولت نهادینه کند.
با وجود قانون و قرارداد‌های بحث شده دستفروشان و صاحبان مشاغل غیررسمی کمتر آزار و اذیت می‌شوند و از شهر بیرونشان می‌کنند. مواقعی که در حال برنامه‌ریزی برای شهرهای بزرگ و کوچک هستند آنها را به حساب آورند. تجربه کنیا می‌تواند نشان دهد که دوره‌گردها و دستفروشان خیابانی هم در شهرهای با طبقه جهانی حق دارند جایگاه داشته باشند.