کاش برجام موضوع ملی باقی‌ می‌ماند

گروه سیاسی- با گذشت یک سال از توافق هسته‌ای و اجرای برجام در کشورمان اکنون زمان مناسبی است که با توجه به آنچه تا‌کنون اتفاق افتاده با نگاهی اجمالی به دستاوردهای برجام و انتقادات وارد بر آن به بررسی سود و زیان این توافق برای آینده ایران پرداخته شود. برجام توافق هسته‌ای است که ابعاد مختلفی را درزمینه ارتباطات اقتصادی و سیاسی کشورمان دربرمی‌گیرد و دریچه دیگری از تعاملات بین‌المللی ایران برای نشان دادن صلح آمیز بودن فعالیت‌های هسته‌ای کشورمان را به روی جهانیان باز می‌کند‌ اما رفع تحریم‌ها را می‌توان نقطه ثقل برجام به شمار آورد که راه را برای گشایش دوباره مناسبات اقتصادی و حرکت در مسیر توسعه و پیشرفت کشور هموار کرده است.
سهم تحریم‌های مرتبط با موضوع هسته‌ای، درصد بسیار زیادی از ارزش کل تحریم‌های اقتصادی ایران است که مفاد همه آنها به جز توقیف دارایی بانک مرکزی و بانک‌های ایران، مقررات خزانه‌داری تحریم پرداخت دلار و مقررات خزانه‌داری تحریم دسترسی بانک‌های ایران به حساب‌های کارگزاری در آمریکامتوقف شده است. با توجه به وقفه چند ساله در مناسبات اقتصادی کشورمان با جهان در بخش‌های مختلف، تحرک دوباره در این زمینه به زمان نیاز دارد تا بتواند ضمن رفع تبعات این تحریم‌ها، گام‌های خود را برای رونق دوباره و توسعه اقتصادی کشور محکم‌تر برداشت. با این حال، برخی منتقدان دولت بدون توجه به نتایج تحریم بر اقتصاد کشور، مدعی بی‌اثر بودن برجام در حوزه اقتصاد هستند و عقیده دارند این موضوع بیش از اندازه واقعی خودش بزرگنمایی شده و یک خوش خیالی غیرقابل قبول را در جامعه برای دستاوردهای پسابرجام ترویج داده و آثار و تبعات خودش را در بازار بر معلق نگه داشتن تقاضاهای داخلی در بنگاه‌های اقتصادی گذاشته.ضمن اینکه با توجه به مشکلاتی که ما در ساختارهای اقتصادی کشور داریم حتی اجرای برجام و اتفاق‌هایی که محتمل است بعد از آن رخ دهد، تاثیر خاصی بر اقتصاد ایران نخواهد داشت چرا‌که درصد بالایی از مشکلات اقتصادی ما زیر بنایی است و تحریم‌ها فقط آن را تشدید کرده‌اند و رفع آنها مشکلات حل نخواهد شد. این در حالی است که نگاهی به شرایط پیش و پس از برجام، گویای آن است که چرخه اقتصاد کشور با تحریم‌ها قفل شده بود و اکنون با رفع تحریم‌ها، شرایط برای تحرک و پویایی دوباره اقتصاد فراهم شده است.
نتایج برجام به خوبی نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از تحریم‌های اقتصادی موجود به ویژه تحریم‌های مرتبط با هسته‌ای متوقف ‌شده ضمن اینکه بخشی از تحریم‌های ثانویه کنگره آمریکا نیز تعلیق و بخشی دیگر به دلیل خارج شدن اسامی از فهرست تحریم، متوقف شده است. بر‌اساس متن برجام، بیش از ۹۰ درصد تحریم‌های مرتبط با هسته‌ای سال گذشته و در همان روز اجرایی شدن برجام در ایران، متوقف شد. بنابراین تحریم‌های ثانویه علیه بانک‌ مرکزی و بانک‌ها تجاری ایران، تحریم‌های فروش نفت، تحریم‌های ثانویه در مورد سرمایه‌گذاری در بخش نفت، گاز و انرژی ایران و تحریم‌های ثانویه در مورد بخش حمل‌و‌نقل و شرکت کشتیرانی ایران از مهم‌ترین تحریم‌هایی است که در روز اجرا متوقف شد.
تحریم‌های وضع‌شده علیه ایران، از منظر منبع تحریم‌کننده به سه دسته تحریم‌های شورای امنیت، تحریم‌های آمریکا و تحریم‌های اتحادیه اروپا تقسیم شده بودند که هریک از آنها برای برداشته شدن، فرآیند و زمانبندی خاص خود را دارند‌ که این روند در متن برجام و قطعنامه تشریح شده است.از طرفی با توجه به تحریم‌های سخت نفتی علیه ایران که فروش نفت ایران را به یک میلیون بشکه در روز تقلیل داده بوده و تا حد زیادی بر اقتصاد تک بعدی کشورمان در این زمینه تاثیر گذاشته بود رفع تحریم‌های صادرات نفتی توانست فروش نفت را به ۵/۲ میلیون بشکه برساند.در همین زمینه مهدی تقوی، کارشناس مسایل اقتصادی درباره برآورد آینده اقتصاد ایران بعد از رفع تحریم‌ها گفت: «برای بررسی این مساله ابتدا باید محورهای اساسی در بخش تحریم‌های اقتصادی برجام را در نظر بگیریم و سپس فرض‌هایی برای ثابت نگه داشتن سایر شرایط بپذیریم. این کارشناس با اشاره به رفع خطرات تحریم افزود: با تعلیق تحریم‌ها، سرمایه‌گذاری شرکت‌های اروپایی در میادین نفت و گاز ایران و به تبع آن افزایش توان صادراتی و ارز‌‌آوری کشور در سال‌های آتی در نظر قرار می‌گیرد. وی سرمایه‌گذاری خارجی در بخش پتروشیمی و زنجیره پایین دستی بخش نفت،سرمایه‌گذاری خارجی در حوزه پالایشگاه نفت خام و کاهش خام فروشی در آینده، تکمیل پالایشگاه ستاره خلیج فارس و افزایش ظرفیت تولید سالانه فرآورده‌های نفتی و افزایش صادرات میعانات گازی و افزایش صادرات نفت خام به میزان یک میلیون بشکه در روز (بازگشت به مقدار سال ۹۱) را از دستاورد‌های برجام در آینده دانست. بنا به گفته تقوی کاهش مشکل نقدینگی بنگاه‌های تولیدی به دلیل امکان گشایش اعتبارات مدت‌دار با بانک‌های خارجی، ثبات نرخ ارز و کاهش نرخ تورم را در پی خواهد داشت. همچنین رفع انسداد دلارهای بلوکه شده، نوسازی ناوگان هوایی و ورود تکنولوژی برای بخش تولید از دیگر مزایای برجام برای اقتصاد بوده است».روند روزهای بعد از اجرای برجام به خوبی آثار آن را نشان می‌دهد‌ زیرا بسیاری از کشورها مترصد اعلام توافق هسته‌ای بودند تا مقام‌ها، نمایندگان و هیات‌های تجاری و اقتصادی خود را روانه ایران کنند. به عبارتی، سیر تحولات دیپلماسی اقتصادی دولت در فضای پسابرجام سبب شده شاهد نوعی مسابقه کشورها برای رسیدن به تهران باشیم و این، آینده روشنی برای پویایی در مناسبات اقتصادی بین‌المللی و رونق تولید و پیشرفت را در مسیر چشم‌انداز مورد نظر ترسیم می‌کند. در همین زمینه سید عباس عراقچی در نشست خبری به مناسبات اولین سالگرد اجرایی شدن برجام گفت: برجام را از زوایای مختلف می‌توان نگاه و بررسی کرد. می‌توان از زوایای مسایل داخلی، مسایل سیاست خارجی، تحریم‌ها و رفع تحریم‌ها از بدعهدی آمریکایی‌ها و خصومت‌هایشان بررسی کرد. با این توافق شش قطعنامه فصل هفتمی لغو شده و موضوع پی‌ام‌دی برای همیشه بسته شده و ایران را از اتهامات مبرا کرده و زمینه‌های اتهام‌زنی از بین رفته است و اکنون ایران به عنوان بازیگر مشهور و قدرتمند مورد شناسایی است. معاون وزیر امورخارجه کشورمان تاکید کرد: درباره ارتقای موقعیت سیاسی ایران می‌توان زیاد حرف زد. اتهامات بسیاری به اوباما و تیمش می‌زنند که در عرصه بین‌المللی باختند و ایران را برنده اعلام می‌کنند. برنامه هسته‌ای ایران سر جایش است و از برنامه ممنوعه به برنامه مشروع تبدیل شده و شورای امنیتی که خواستار توقف فعالیت هسته‌ای ایران می‌شد و خواستار تفتیش هواپیماها و کشتی‌های ایرانی شده و مانع تحصیل ایرانیان در رشته‌های مرتبط با صنعت هسته‌ای می‌شد، به دنیا می‌گوید با ایران همکاری کنید. او ادامه داد: از زاویه فعالیت هسته‌ای برنامه ایران مشروع است و با قوت به کارش ادامه می‌دهد، غنی‌سازی و تحقیق و توسعه ادامه دارد و ماشین‌های پیشرفته در برنامه معقول در حال بررسی است و در برنامه‌ای معقول به مرحله غنی‌سازی صنعتی می‌رسیم. رآکتور اراک در حال باز طراحی است. حرکت معقول و در برنامه زمانی حساب شده در حال جریان است. همکاری‌های بین‌المللی آغاز شده است. از ایران برای مشارکت در پروژه جهانی ایتر دعوت شده و فضای ایجادشده قابل مقایسه با گذشته نیست.عراقچی با بیان اینکه در یک‌سال گذشته با بدعهدی‌ها و سیاست‌های تاخیری و خصومت‌آمیز از سوی آمریکا و برخی کشورها روبه‌رو بودیم که قابل پیش‌بینی بود، گفت: اینکه ترامپ چه در بدو کار و چه بعدا چه می‌خواهد بکند به او ربط دارد ولی اگر بخواهند برجام را به گونه‌ای اجرایی کنند که فضای همکاری ایجاد نشود، خلاف برجام است. مذاکرات هسته‌ای با آمریکا نداریم ولی درباره اجرای برجام ممکن است حرف بزنیم. وی تاکید کرد: از نظر ما برجام تمام شده و الان کار ما نظارت بر اجرای دقیق برجام است.عراقچی با بیان اینکه به آمریکا اعتماد نداشتیم، گفت: در برجام ذکر شد اجرای آن همراه با حسن‌نیت باشد. برخی در آمریکا می‌گویند سیاست آمریکا غنی‌سازی صفر از سوی ایران باشد. این سیاست را از اول داشتند ولی کوتاه آمدند و سیاست‌هایشان را تغییر دادند. حرکت خردمندانه ایران در مذاکرات و پس از آن و بسته شدن پی‌ام دی شرایطی را ایجاد کرده که دیگر نمی‌توانند مانند قبل با ایران رفتار کنند.دوستانی که می‌گویند ما به غرب اعتماد نکنیم خودشان هم به منابع غربی اعتماد نکنند. وی ادامه داد: دولت جدید آمریکا قادر به کنار گذاشتن برجام نیست ولی اگر این تصمیم را بگیرند، دست ما هم بسته نیست. برنامه هسته‌ای ما برگشت‌پذیر است، وجهه ایران تغییر کرده و دیگر کسی نمی‌تواند ایران را تهدید معرفی کند.
ساز و کار شکایت‌ از بدعهدی‌های طرف مقابل در برجام
همچنین عراقچی در مورد بحث ایسا گفت: قانون ایسا در سال ۱۹۹۶ وضع شد که بهانه‌اش حقوق بشر تروریسم و… بود. در سال۹۶ بحران هسته‌ای ایران مطرح نشده بود. در طول مذاکرات آمریکایی‌ها می‌گفتند ایسا تحریم هسته‌ای نیست. یکی از چالش‌های ما این بود که ایسا تحریم هسته‌ای هم است چون در آن از تلاش ایران برای دستیابی سلاح کشتار جمعی سخن گفته است. ما ایسا را به عنوان تحریم هسته‌ای جا انداختیم و رییس‌جمهور آمریکا را مجبور به تعلیق اجرای آن کردیم. از نظر ما تمدید آن نقض برجام است ولی تمدید دست کنگره است و نه دولت. سیاست ما این بوده که هیچ کاری به کنگره نرسد و اختیاری به آنها داده نشود. در کنگره‌ای که نتانیاهو حق وتو دارد اختیاری نداریم. با این وجود از همان ابتدا موضع گرفتیم و رایزنی کردیم و گفتیم تمدید آن نقض برجام است.
هر نقضی موجب از بین رفتن برجام نیست
معاون حقوقی ظریف با بیان اینکه در برجام دو نقض داریم؛ تشریح کرد: هر نقضی موجب از بین رفتن برجام نیست. مثلا آژانس در گزارش خود گفت ذخایر آب سنگین ایران صد کیلو بیشتر از حد مجاز است ولی برجام بخاطر این ۱۰۰ کیلو پاره نمی‌شد. اینکه تمدید ایسا نقض است یا خیر و اینکه فاحش است یا خیر، برعهده هیات نظارت بر برجام است که توسط رهبری تشکیل شده و بررسی می‌شود و آنها تصمیم می‌گیرند. عضو تیم مذاکره‌کننده کشورمان در مورد ادعای اوباما در سخنرانی اخیر خود گفت: اگر اوباما مدعی است با برجام جلوی بمب هسته‌ای ایران را گرفته ایران حاضر است آن را به او تقدیم کند‌ چون ایران به دنبال بمب نبوده و براساس فتوای رهبری حرام است. اوباما گفت: بدون شلیک یک گلوله جلوی برنامه تسلحیاتی هسته‌ای ایران را گرفتم و یک روزنامه مدعی آمریکاستیزی این سخن را تیتر یک و درشت کرد. این دروغ نیست؟ آیا با این کار می‌خواهیم بگوییم حرف امام که گفته آمریکا هیچ غلطی نمی‌تواند، کند اشتباه بوده و آمریکا می‌تواند کاری بکند. عراقچی در نهایت گفت: ای کاش برجام موضوع ملی باقی می‌ماند و به مسایل سیاسی و جناحی تقلیل نمی‌یافت‌ چرا‌که تقلیل این موضوع می‌تواند تعابیر مختلفی را ایجاد کند که موجب تشتت آراء می‌شود و ممکن است نتایج واقعی این توافق را تقلیل دهد.
صدا‌و‌سیما دبه کرد
معاون وزیر خارجه کشورمان در خصوص عدم حضورش در صدا‌و‌سیما نیز گفت: از کمیسیون که برگشتم دوستان در صدا‌و‌سیما خواستند حضور داشته باشم که یکی از سه شبکه‌ای که پیشنهاد داده بود قبول کردم و بعد گفتند شرایط عوض شده و ما هم قبول نکردیم. صدا‌و‌سیما دبه کرد، فکر نمی‌کنم در هیچ جای دنیا یک دیپلمات را در کنار یک منتقد بنشانند، ما با منتقدین جلسات متعددی داشتیم برخی هیچوقت نیامدند اما مفید بود.