کامل‌ترین و زیباترین تکیه ایرانی

پویا علی پناه- حادثه عاشورا برای ایرانی‌ها از همان روز نخست جایگاه ویژه‌ای در فرهنگشان پیدا کرد تا جایی که امروز در هر شهر و روستایی می‌شود آثاری تاریخی پیدا کرد که در شمار میراث فرهنگی عاشورا قرار می‌گیرند. از بین صدها و هزاران تکیه، حسینیه و سقاخانه و… شاید بتوان صفت کامل‌ترین و شاید حتی زیباترین را به تکیه معاون الملک کرمانشاه داد. تکیه معاون‌الملک از آثار دوره قاجار در کرمانشاه است و ۳۷ سال پیش در آذرماه سال ۱۳۵۴ در فهرست میراث ملی به ثبت رسیده است.
در محله آبشوران شهر کرمانشاه در سال ۱۳۲۰ هجری قمری، یعنی در اواخر دوره قاجار حسن معینی، ملقب به معاون الملک حاکم شهر تکیه‌ای می‌سازد شامل سه فضای مجزای حسینیه، زینبیه و عباسیه. به این ترتیب او کامل‌ترین شکل فضای مخصوص به عزاداری سیدالشهدا را در ایران بنا می‌کند. از نظر هنر معماری و کاشی‌کاری، این مجموعه در نوع خود منحصر به‌فرد و بی‌نظیر است تا جایی که بعد از ساخته شدن آن در بسیاری مناطق برای ساخت تکایا از آن تقلید کردند اما هرگز به قدر او دست نیافتند.
کاربری تکیه‌ها در سراسر ایران معمولا تنها به برگزاری مراسم عزاداری محدود نمی‌شود. در تکیه معاون الملک هم با وجود اینکه این سه رکن حسینیه، زینبیه و عباسیه صددرصد برای برپایی مراسم عزاداری پیش‌بینی شده‌اند اما باز هم محل تجمع مردم در امور اجتماعی بوده است چنانکه پایگاه مستبدین در جریان قیام مشروطه تکیه معاون‌الملک بود و در سال ۱۳۲۷ قمری در حمله‌ای که مشروطه‌خواهان علیه مستبدین به اینجا می‌کنند تکیه ویران می‌شود.
در سال ۱۳۰۷ هجری شمسی معاون الملک تکیه را بازسازی می‌کند. از مهم‌ترین ویژگی‌هایی که این تکیه را به لحاظ معماری و تزئینات داخلی منحصر به‌فرد می‌کند، کاشی‌های آن است، کاشی‌های برجسته‌ای شبیه آنچه در ورودی تالار سلام کاخ گلستان می‌بینید که روی آن تصاویری از قزوات پیامبر(ص)، نبرد‌های علی (ع) از جمله نبرد خیبر و صفین و…، تصاویری از پادشاهان باستانی ایران که در شاهنامه نام و داستانشان آمده یا در اسطوره‌های ایرانی وجود دارند. معمار این تکیه در دوره قاجار حسین نقاش تهرانی بود و در دوره بازسازی در سال ۱۳۰۷، کاشی‌کاری‌هایش را حسین کاشی پز تهرانی انجام داد.
فضای تکیه از سطح خیابان پایین‌تر است. از خیابان با ۱۷ پله به پایین هدایت می‌شوید. در کنار ورودی حسینیه سقاخانه‌ای است با نام ابوالفضل (ع) که خود مهر تکمیلی می‌زند بر این کامل‌ترین تکیه ایران. در حسینیه تصاویر بسیاری از عزاداری، خلفا و سلاطین می‌بینید که از میان این نقش‌ها دیدنی‌‌ترینش بارگاه حضرت سلیمان است که با اشعار واله کرمانشاهی زینت داده شده است.
زینبیه که فضای دوم و میانی است دارای گنبدی دو پوش است که گنبد زیرین به صورت عرق چین و نمای گنبد فوقانی به صورت نمای فلزی می‌باشد. تمام دیوارها و حجره‌های اطراف با کاشی‌های زیبا شامل ۱۸ تابلو از صحنه‌های غم‌انگیز کربلا نظیر آمدن زعفر جنی به خدمت امام حسین (ع)، رزم حضرت علی‌اکبر (ع)، رزم حضرت قاسم (ع)، رزم حضرت ابوالفضل (ع)، صحنه‌هایی از قیام توابین، خاکسپاری شهدای کربلا توسط قبیله بنی اسد، صحنه ورود اهل بیت به مدینه، مجلس مختار و بردن
اهل بیت (ع) و امام سجاد (ع) به خرابه‌های شام و مجلس یزید است.
در بالای قسمت دیواره گنبد هشت تابلو کاشی‌کاری شده وجود دارد. این تابلوها عبارتنـد از: صحنـه‌ای از عروج پیامبـر (ص) و دیدن حضرت علی (ع) در معراج، ضمـانت حضرت رضا (ع) از آهو، قربانی کردن حضرت اسماعیل (ع) توسط حضرت ابراهیم (ع)، نبرد حضرت علی (ع) با سردار خیبریان، باطل کردن جادوی جادوگران فرعون توسط حضرت موسی (ع) و مکتب‌خانه فرزندان حضرت علی (ع) و در حاشیه پایین آن اشکال متعددی از سلاطین و پادشاهان اساطیری و تاریخی. قبر مرحوم معاون الملک، بانی تکیه که در سال ۱۳۲۷ شمسی درگذشته درون اتاق کوچکی در جنوب شرقی زینبیه قرار دارد. مرثیه محتشم کاشانی هم در زینبیه به خط میرزا حسن خان خطاط کرمانشاهی روی کاشی‌ها آمده است.
مرحوم معاون الملک هم بعد از درگذشتش در سال ۱۳۲۷ شمسی در اینجا دفن می‌شود.
از زینبیه وارد عباسیه می‌شوید که فضای بزرگی برای سوگواری و عزاداری دارد با کاشی‌کاری‌های هفت رنگ از ورود یوسف به کنعان و بارگاه علی (ع) و امام حسین(ع) و تصاویر پادشان اسطوره‌ای. در قسمت شرقی این صحن ساختمانی در دو طبقه قرار گرفته که از سال‌ها پیش در آن موزه مردم‌شناسی برپاست.